ەلەم ساياساتكەرلەرٸ مەن عالىمدارى جەنە جازۋشىلارى سونداي-اق, تاريحشىلارى «ۇلى دالا» دەپ كٶگٸلدٸر دۋنايدان التايعا دەيٸنگٸ ارالىقتى ايتقان. قازاقستان وسىناۋ ۇلان-عايىر جازىقتىقتىڭ كٸشٸگٸرٸم بٸر بٶلٸگٸ عانا دەۋگە بولادى.
بۇل وراسان زور ايماقتا قانشاما ۇلتتار مەن ۇلىستار ەرتە زاماننان ٶمٸر سٷرٸپ كەلەدٸ. وسى ايماقتىڭ بٸر شەتٸندەگٸ تٷركٸ ەلدەرٸنٸڭ كٸندٸك بەسٸگٸ اتانعان التاي تاۋى ٶزٸنٸڭ عاجايىپ تابيعاتىمەن, قۇت-بەرەكەسٸمەن ەجەلدەن بۇل ٶڭٸردٸ قونىس ەتكەن جۇرتتاردىڭ جٷرەگٸندە اياۋلى ماحابباتتاي ساقتالعان.
وسى التاي تاۋىنىڭ كٶرشٸ قىتاي ەلٸندەگٸ بٶلٸگٸندە, كٶكتەن قاراعاندا جاقۇتتاي جالتىراپ جاتقان بٸر اينا كٶل بار. مٸنە بۇل – الىس-جاقىنعا اتى ەيگٸلٸ قاناس كٶلٸ. ەگەر قىتايدىڭ مەملەكەتتٸك كارتاسى شىعىسقا قاراپ تۇرعان ەتەشكە ۇقساسا, شىڭجاڭ ٶلكەسٸ وسى ەتەشتٸڭ قۇيرىق تۇسىندا. ال, التاي تاۋى وسى قۇيرىق تەرٸزدٸ اۋماقتىڭ تٶبەسٸندە تۇر.
قاناس كٶلٸ تىۆا تٸلٸندە كٶرٸكتٸ دە سىرلى كٶل دەگەن ماعىنا بەرەدٸ. دەگەنمەن, كەيدە قازاق سٶزٸ سەكٸلدٸ كٶرٸنەدٸ. كەيبٸرەۋلەر «تاۋ شاتقالىنداعى كٶل» دەپ اۋدارىپ جٷرسە, تاعى بٸرەۋلەر ونى «تٶبە بيلەردٸڭ زەمزەمٸ» دەپ تە تەرجٸمالاعان. قاناس كٶلٸ عاجايىپ كٶركٸمەن عانا ەيگٸلٸ ەمەس, كٶل تٷبٸندە «تٷيەنٸ تٷگٸمەن, بيەنٸ بٷگٸمەن» جۇتاتىن قۇبىجىق بار دەگەن اڭىزبەن دە بٷكٸل شارتاراپقا اتى شىققان. قاناس ٶزٸنٸڭ قايتالانباس ەرەكشەلٸكتەرٸمەن دە قىمبات. ەگەر تاراتىپ ايتساق, ول سٸبٸر تايگاسىنىڭ قىتايعا سۇعىنىپ جاتقان تاڭعاجايىپ كٶرٸكتٸ بٶلٸگٸ دەۋگە بولادى. قىتايدان سولتٷستٸك مۇزدى مۇحيتقا قۇياتىن ەۋرازييا كەڭٸستٸگٸندەگٸ ەڭ ٸرٸ ەرتٸس داريياسىنىڭ ٷلكەن تارماعى بولىپ سانالاتىن بۋىرشىن ٶزەنٸنٸڭ باستاۋ الار تۇسى وسى ارا دەۋگە بولادى.
تاعى بٸر ايتارىمىز, رەسەي فەدەراتسيياسىنداعى استاناسى قىزىل (كراسنىي) قالاسى بولىپ كەلەتٸن تىۆا رەسپۋبليكاسىن قوسپاعاندا تىۆا جۇرتىنىڭ ٷلكەن بٶلٸگٸ وسى قاناس كٶلٸنٸڭ اينالاسىنا قونىستانعان. بۇل ٶڭٸر ادامزاتتىڭ ەگٸنشٸلٸك ٶركەنيەتٸنەن بۇرىن كٶشپەلٸ ەلدەر مەدەنيەتٸنٸڭ تٸرٸ مۇراجايى دەسەك ارتىق ايتپاعاندىق.
قاناس جەر شارىنداعى ەڭ ٷلكەن ەۋرازييا ماتەريگٸنٸڭ كٸندٸك تۇسىندا ورنالاسقان. تٶرت تٶڭٸرەگٸ ادام اياعى جەتە بەرمەيتٸن, اڭ-قۇسى سيرەك, قارلى, يت تۇمسىعى ٶتپەيتٸن قالىڭ جىنىستى ورمان. وسىنداي يەن القاپتاردىڭ قورشاۋىندا تۇرعاندىقتان, كٷنٸ بٷگٸنگە دەيٸن بايىرعى قالپى مەن جۇمباق كٷيٸن ساقتاپ قالعان. قاناستىڭ ەكولوگييالىق جٷيەسٸ ەرەكشە تازا, ەلەمدە تۇقىمى قۇرىپ, جوعالۋعا اينالعان ٶسٸمدٸكتەر مەن جانۋارلاردى وسى ارادان كەزدەستٸرۋگە بولادى. بٸرٸككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ وسى اراعا كەلگەن قىزمەتكەرلەرٸ: «بۇل ارا – جەر شارىنىڭ اشىلماي قالعان ەڭ سوڭعى بٸر جۇمباق ٶلكەسٸ», - دەگەن ەكەن.
قاناس ٶڭٸرٸنەن 200 مىڭ جىلدىڭ الدىنداعى تٶرت مۇز دەۋٸرٸنەن قالعان ەرەكشە بٶلەك سٷنگٸلەردٸ, مۇز قادالاردى, مۇز ويمالارىن جەنە ٷشكٸل مۇز تاۋ قۇزدارىن سونداي-اق, مۇزدى كٶلدٸ قىزىقتاي الاسىز. قاناس كٶلٸنٸڭ تٶڭٸرەگٸن اق قار, كٶك مۇز جاپقان دا, ال بەل ورتاسىنان ەتەگٸنە دەيٸن نۋ ورمان بٷركەگەن تاۋلار قورالاي قورشاپ جاتادى. كٶك تٶبەلەرٸ مەن تەكشەلەرٸندە, شالعىندى سايلارىندا سىلدىراعان مىڭداعان بۇلاق اعادى. ەگەر ەسٸرەلەپ ايتساق, بۇل ارادا كٶك اسپان, اينا كٶل, قازباۋىر بۇلت جەنە جاسىل ورمان بٸرەگەي كٶرٸنٸس تاۋىپ, تۇتاسىپ كەتكەن. كٶلدٸڭ «قۇبىلمالى كٶل» دەگەن اتاۋى دا بار. ٶيتكەنٸ كٶل بەتٸ كەيدە كٶكپەڭبەك بولىپ جاتسا, بٸردە اپپاق بولىپ كٶرٸنەدٸ. تٸپتٸ, كەيدە قىپ-قىزىل بولىپ تۇرسا, قايسىبٸر ۋاقىتتا قوڭىر كٷرەڭ بولىپ كەتەدٸ. سۋ دەڭگەيٸنەن 2030 مەتر بيٸك كەلەتٸن مۇز باسىنا سالىنعان سامالدىققا شىعىپ اينالاڭىزعا قاراساڭىز, جوعارىدا ايتقان تۇتاس كٶرٸنٸستٸ كٶرٸپ قايران قالاسىز.
ال ەندٸ, كٶل قۇبىجىعىنا كەلەتٸن بولساق, وعان قاتىستى تىۆالاردىڭ اراسىنداعى اڭىز ەرەكشە قىزىقتىرادى. اڭىزدا ايتىلاتىن كٶل قۇبىجىعى – تٶتەنشە ٷلكەن سۋ ماقۇلىعى كٶرٸنەدٸ. ول كٶل جاعاسىنا كەلٸپ سۋ ٸشٸپ تۇرعان مالدى جۇتىپ قويادى ەكەن-مىس.
1996 جىلى جاڭا زەللاندييالىق عىلىمي ەكسپەديتسييا كٶلدٸڭ ەكٸنشٸ اينالماسىندا ۇزىندىعى ون مەترگە جۋىق كەلەتٸن التى قىزىل بالىقتىڭ قاتارلاسا جٷزٸپ, كٶلدە قىزىل بەلدەۋ قالىپتاستىرعانىن بايقاعان. 1998 جىلى وسى ٶڭٸردٸڭ بٸر مالشىسى سالماعى 48 كەلٸ كەلەتٸن بالىقتى اۋعا تٷسٸرگەن ەكەن. بۇل سوڭعى جىلداردان بەرٸ بايقالعان ەڭ ٷلكەن قىزىل بالىق رەتٸندە ەسەپتەلەدٸ. الىپ قىزىل بالىق – سولتٷستٸكتەگٸ سۋىق ٶزەن-كٶلدەردە جاسايتىن, ٶتە سيرەك كەزدەسەتٸن ەت قورەكتٸ بالىق تٷرٸ. وسى بالىقتاردىڭ سالماعى 3-4 توننا كەلەدٸ. ول ٶتە جىرتقىش, ەككٸ, ۇزاق ۋاقىت سۋدىڭ تەرەڭ ورتاسىندا جاسىرىنىپ جٷرەدٸ. بالىقتانۋ عالىمدارى الىپ قىزىل بالىقتىڭ تۇقىمى جەر شارىندا قۇرىپ كەتتٸ دەپ ەسەپتەگەن ەكەن. دەگەنمەن, ولاردىڭ ٸز-دەرەگٸ ويلاماعان جەردەن قاناس كٶلٸنەن تابىلىپ وتىر. قاناس كٶلٸنٸڭ ەڭ تەرەڭ شۇڭعىلى 188,5 مەتر. كٶل سۋىنىڭ كٶبٸ ەرٸگەن قار-مۇز سۋى. قالاي ويلاساقتا, مۇنداي سۋدا تەگٸ قانداي قۇبىجىق ٶمٸر سٷرۋٸ مٷمكٸن? سول قۇبىجىق دەپ جٷرگەنٸمٸز ٷلكەن قىزىل بالىق ەمەس پە ەكەن?
نە دەسەك تە, قاناس كٶلٸندە عاجايىپ ماقۇلىق بولعان دەگەن اڭىز جەنە ونى بٸرەۋلەر كٶرٸپتٸ دەگەن ەڭگٸمە ەلەمنٸڭ شارتارابىنان جۇرتشىلىقتى قىزىقتىرىپ, كٶلدٸڭ كٶركٸن كٶرۋگە كەيٸنگٸ جىلدارى تۋريستتەردٸڭ بەلسەندٸلٸگٸن ارتتىرىپ كەلەدٸ.
تىۆا جۇرتى
قاناس القابى – قىتايداعى قالىڭ تىۆالاردىڭ اسا كٶپ قونىستانعان مەكەن-جايىنىڭ بٸرٸ. نەگٸزٸنەن قاناس كٶلٸنٸڭ جاعالاۋىنداعى اۋىلداردا, جاڭا تىۆا دەپ اتالاتىن كٶپتەگەن قىستاقتاردا جەنە جاعا-جيەكتەن سەل قاشىقتاۋ ورنالاسقان اق قابا, قوم ەلدٸ مەكەندەرٸندە تۇتاس شوعىر بولىپ ٶمٸر سٷرەدٸ. ايتۋلارىنا قاراعاندا, بۇل تىۆالار – شىڭعىس حان قىتايعا جورىق جاساعاندا جارادار بولعان جەنە دٸمكەس ساربازداردىڭ وسى ارادا قالعان ۇرپاقتارى كٶرٸنەدٸ. ولار قازاقشا مايىن تامىزىپ, ماقال-مەتەلمەن سٶيلەيدٸ. قالاي دەگەنمەن, تٷركٸ – قىپشاق جۇرتىنا جاتادى عوي. بۇلاردىڭ سٶزدەرٸنەن ازداعان ديالەكتٸنٸ اڭعارۋعا بولادى. مىسالعا ايتاتىن بولساق; ىدىرىس سٶزٸن – ىدىرىش نەمەسە ٶزەن سٶزٸن – دارييا, ورمان سٶزٸن – توعاي دەپ اتايدى. دارييا جەنە توعاي سٶزٸ قازاقتاردا دا بار. قازاقتار سەكٸلدٸ توي-تومالاققا ٶتە قۇمار ەل.
تىۆالار قالىڭ اعاشتى تاۋ شاتقالدارىندا مال باعىپ, اڭ اۋلاپ كٷن كٶرەدٸ. جۇرت ولاردى «بۇلت اراسىنداعى تايپا» دەپ تە اتايدى. ولار تۇرعان جەرلەردە كٶپتەگەن بالبال تاستاردى, جارتاس سۋرەتتەرٸن كٶرسەك, ولاردىڭ اراسىنان ەلٸ كٷنگە دەيٸن تاساتتىق بەرۋ سالتىن جيٸ كەزدەستٸرۋگە بولادى. تٸلدەرٸ التاي تٸلدەرٸ جٷيەسٸنٸڭ تٷركٸ-قىپشاق سەمياسىنا كٸرەدٸ. اۋىلى ارالاس, قويى قورالاس قازاق رۋلارىمەن جيٸ ارالاسىپ, قۇدا-قۇداندالى بولىپ جاتادى. اينالاداعى بارلىق نەرسەنٸڭ كيەسٸ بار دەپ ويلايدى. تىۆالار ٶزدەرٸنٸڭ ۇلتتىق ويىندارىن بەيگە, كٷرەس, ساداق اتۋ جارىستارىن جيٸ ٶتكٸزٸپ تۇرادى. قارى قالىڭ سۋىق ايلاردا اياقتارىنا كٶبٸنەسە شاڭعى بايلاپ جٷرەدٸ. شاڭعى قار جاۋعان كەزەڭنەن باستاپ سىرتقا شىققاندا ولاردىڭ قاسىنان تاستامايتىن ەڭ كەرەكتٸ كٶلٸگٸ بولىپ ەسەپتەلەدٸ.
جالپى, كٶرشٸ قىتاي ەلٸ - كٶپ ۇلتتى مەملەكەت. 9 ميلليون 600 مىڭ شارشى شاقىرىم مەملەكەت اۋماعىندا ەلۋ التى ۇلت بٸرگە تۇرمىس كەشۋدە. قىتايداعى ۇلتتاردىڭ اراسىنداعى ەڭ كٶبٸ حان (حانسۋلار نەمەسە قىتايلار دەپ اتالادى) ۇلتى. بۇلاردىڭ سانى وسى ەلدەگٸ حالىقتاردىڭ توقسان ەكٸ پايىزىن قۇرايدى. بۇل ەلدەگٸ ۇساق ۇلتتاردىڭ كٶپشٸلٸك بٶلٸگٸ تٷركٸلەرگە جاتادى. بۇلار كٶبٸنەسە التاي مەن تارباعاتاي ايماقتارىندا, شىڭجاڭ ٶلكەسٸندە تٸرشٸلٸك ەتۋدە.
قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مٷشەسٸ
