Rejisser Svetlana Berndl 1914-1920 jyldary Altai asýlaryna jol salǵan avstro-vengriialyq tutqyndar jaiynda film túsiripti. Derekti kino qalyń kópshilikke Óskemendegi A.Pýshkin atyndaǵy oblystyq kitaphanada kórsetildi, dep jazady «Didar» gazeti.
Sonaý Eýropadan asai-múseilerin arqalai kelgen túsirýshi top bul filmniń alǵashqy kartinalaryn 2014 jyly daiyndap áketken. Rejisser Svetlana Berndldiń aitýynsha, tutqyndar týraly derekter tym az, tipti múldem joqtyń qasy. Taý qoparyp, tas qashaǵandardan qazir jádiger bolyp Katonqaraǵai aýdany men Marqakóldiń mármár asýyndaǵy jol ǵana qalǵan.
-Tutqyndar týraly málimet óte sirek. Filmdi qolǵa almas buryn Reseidiń Omsk, Barnaýl qalalaryndaǵy ortalyq muraǵattardy aqtaryp, biraz dúnieler taptym. Al Avstriianyń astanasy Vena qalasynda áskeri arhivte Altaida bolǵan áskeri tutqyndar týraly qujattar múldem tirkelmegen,-deidi rejisser.
Endi kinonyń barysyna keleiik. Marqakóldiń Uranqai aýylyndaǵy kónekózder aýladaǵy oryndyqtarynda otyryp, ákelerinen estigen áńgimelerin baiandaidy. Kelesi bir kadrde Katonqaraǵaidyń Shyńǵystai aýylyndaǵy aqsaqaldar ótken ǵasyrdyń basyn eske alady. Keiipkerlerdiń qazaq jáne orys tilinde aitqan áńgimeleri nemis tiline titrlar arqyly aýdarylǵan. 38 minýttyq shyǵarmada tutqyndardyń bul ólkege qalai kelip, qalai ómir súrgenderi, jol salýdaǵy qiynshylyqtary baiandalady.
1914-1916 jyldary júrgizilgen qurylysta avstriialyq tutqyndardan basqa vengrler, chehtar, poliaktar men slovaktar, tipti túrik soldattary da bolǵan degen derekter bar. Bul tutqyndardy kezinde Ábdikerim bolys patsha úkimetinen bedelin salyp júrip surap alǵan desedi. Qytaidyń shekarasynda turǵan strategiialyq mańyzy zor jol, sharýashylyqpen qatar áskeri jyldamdyq úshin de qajet bolypty. Osy qurylys arqyly Katonqaraǵai men Marqakóldiń arasyndaǵy jol 500 shaqyrymnan 90 shaqyrymǵa deiin qysqarǵan.
Filmnen túsingenimiz, tutqyndar kóktemde Reseidiń Omsk qalasynan parohod arqyly Semeige jetip, Ertisti órlep, Óskemen arqyly Zaisan kóline deiin kelgen. Olarǵa aldymen baraq saldyryp, óz tamaqtaryńdy ózderiń taýyp jeńder degen syńaida kartop pen egin ektiredi. Tarihshylardyń baiandaýynsha, tutqyndaǵy soldattardyń ár qimylyn qalt jibermei baǵyp turǵan eshqandai kúzet bolmaǵan kórinedi. Olar jergilikti turǵyndarmen aralasyp, qazaqtardan jyly kiim keshek, azyq-túlik alyp turypty.
- Ash-jalańash alysqa aidalyp barǵan beishara soldattardyń Altaidyń aiazynan, ashtyqtan aman qalýy da osy jergilikti turǵyndardyń qamqorlyǵynyń arqasynda,-deidi film barysynda pikir bildirip otyratyn tarihshylar.
Kinoda olardyń eńbekqorlyǵy men biliktilikteri baiandalady. Soldattardyń arasynda Alpi taýlaryna jol salǵan injener bolypty. Joldyń búgingi kúnge deiin myǵym turǵany jáne taý bederlerindegi qiialar men jotalardyń yńǵaily, sátti tańdalynýy da osy injenerlik dáldiktiń arqasynda degen pikir bar. Olarǵa aldymen qys boiy kópirlerge arnalǵan 1000 tekshe metr qaraǵai daiyndaisyńdar degen buiryq beriledi. Jyldam bitirseńder, úilerińe qaitasyńdar degen ýádeni úmit etken olar bul jospardy jańa jylǵa deiin oryndap qoiǵan. Kóktemge qarai ekige bólingen tutqyndar otriady Marqakól jaqtan jáne Katonqaraǵaidan bir-birlerine qarama qarsy jol qurylysyn bastap ketedi. Eshqandai tehnikasyz, qaila men kúrektiń kúshimen taý qoparyp, tas qashaǵan jankeshtiler halyqqa búgingi kúnge deiin qyzmet kórsetip turǵan joldy salyp shyǵady. 1916 jyly avstriialyqtar salǵan asýmen at jegilgen arbalar erkin júre bastaǵan.
Tutqyndardyń odan keiingi taǵdyry belgisiz. Keibireýler 1920 jyldary olar úilerine qaityp ketken dese, endi bireýler olardyń súiekteri Altaidyń qoinaýynda qalǵan deidi.
Daryn Nursaparov
