رەجيسسەر سۆەتلانا بەرندل 1914-1920 جىلدارى التاي اسۋلارىنا جول سالعان اۆسترو-ۆەنگرييالىق تۇتقىندار جايىندا فيلم تٷسٸرٸپتٸ. دەرەكتٸ كينو قالىڭ كٶپشٸلٸككە ٶسكەمەندەگٸ ا.پۋشكين اتىنداعى وبلىستىق كٸتاپحانادا كٶرسەتٸلدٸ, دەپ جازادى «ديدار» گازەتٸ.
سوناۋ ەۋروپادان اساي-مٷسەيلەرٸن ارقالاي كەلگەن تٷسٸرۋشٸ توپ بۇل فيلمنٸڭ العاشقى كارتينالارىن 2014 جىلى دايىنداپ ەكەتكەن. رەجيسسەر سۆەتلانا بەرندلدٸڭ ايتۋىنشا, تۇتقىندار تۋرالى دەرەكتەر تىم از, تٸپتٸ مٷلدەم جوقتىڭ قاسى. تاۋ قوپارىپ, تاس قاشاعانداردان قازٸر جەدٸگەر بولىپ كاتونقاراعاي اۋدانى مەن مارقاكٶلدٸڭ مەرمەر اسۋىنداعى جول عانا قالعان.
-تۇتقىندار تۋرالى مەلٸمەت ٶتە سيرەك. فيلمدٸ قولعا الماس بۇرىن رەسەيدٸڭ ومسك, بارناۋل قالالارىنداعى ورتالىق مۇراعاتتاردى اقتارىپ, بٸراز دٷنيەلەر تاپتىم. ال اۆسترييانىڭ استاناسى ۆەنا قالاسىندا ەسكەري ارحيۆتە التايدا بولعان ەسكەري تۇتقىندار تۋرالى قۇجاتتار مٷلدەم تٸركەلمەگەن,-دەيدٸ رەجيسسەر.
ەندٸ كينونىڭ بارىسىنا كەلەيٸك. مارقاكٶلدٸڭ ۇرانقاي اۋىلىنداعى كٶنەكٶزدەر اۋلاداعى ورىندىقتارىندا وتىرىپ, ەكەلەرٸنەن ەستٸگەن ەڭگٸمەلەرٸن باياندايدى. كەلەسٸ بٸر كادردە كاتونقاراعايدىڭ شىڭعىستاي اۋىلىنداعى اقساقالدار ٶتكەن عاسىردىڭ باسىن ەسكە الادى. كەيٸپكەرلەردٸڭ قازاق جەنە ورىس تٸلٸندە ايتقان ەڭگٸمەلەرٸ نەمٸس تٸلٸنە تيترلار ارقىلى اۋدارىلعان. 38 مينۋتتىق شىعارمادا تۇتقىنداردىڭ بۇل ٶلكەگە قالاي كەلٸپ, قالاي ٶمٸر سٷرگەندەرٸ, جول سالۋداعى قيىنشىلىقتارى باياندالادى.
1914-1916 جىلدارى جٷرگٸزٸلگەن قۇرىلىستا اۆسترييالىق تۇتقىنداردان باسقا ۆەنگرلەر, چەحتار, پولياكتار مەن سلوۆاكتار, تٸپتٸ تٷرٸك سولداتتارى دا بولعان دەگەن دەرەكتەر بار. بۇل تۇتقىنداردى كەزٸندە ەبدٸكەرٸم بولىس پاتشا ٷكٸمەتٸنەن بەدەلٸن سالىپ جٷرٸپ سۇراپ العان دەسەدٸ. قىتايدىڭ شەكاراسىندا تۇرعان ستراتەگييالىق ماڭىزى زور جول, شارۋاشىلىقپەن قاتار ەسكەري جىلدامدىق ٷشٸن دە قاجەت بولىپتى. وسى قۇرىلىس ارقىلى كاتونقاراعاي مەن مارقاكٶلدٸڭ اراسىنداعى جول 500 شاقىرىمنان 90 شاقىرىمعا دەيٸن قىسقارعان.
فيلمنەن تٷسٸنگەنٸمٸز, تۇتقىندار كٶكتەمدە رەسەيدٸڭ ومسك قالاسىنان پاروحود ارقىلى سەمەيگە جەتٸپ, ەرتٸستٸ ٶرلەپ, ٶسكەمەن ارقىلى زايسان كٶلٸنە دەيٸن كەلگەن. ولارعا الدىمەن باراق سالدىرىپ, ٶز تاماقتارىڭدى ٶزدەرٸڭ تاۋىپ جەڭدەر دەگەن سىڭايدا كارتوپ پەن ەگٸن ەكتٸرەدٸ. تاريحشىلاردىڭ بايانداۋىنشا, تۇتقىنداعى سولداتتاردىڭ ەر قيمىلىن قالت جٸبەرمەي باعىپ تۇرعان ەشقانداي كٷزەت بولماعان كٶرٸنەدٸ. ولار جەرگٸلٸكتٸ تۇرعىندارمەن ارالاسىپ, قازاقتاردان جىلى كيٸم كەشەك, ازىق-تٷلٸك الىپ تۇرىپتى.
- اش-جالاڭاش الىسقا ايدالىپ بارعان بەيشارا سولداتتاردىڭ التايدىڭ ايازىنان, اشتىقتان امان قالۋى دا وسى جەرگٸلٸكتٸ تۇرعىنداردىڭ قامقورلىعىنىڭ ارقاسىندا,-دەيدٸ فيلم بارىسىندا پٸكٸر بٸلدٸرٸپ وتىراتىن تاريحشىلار.
كينودا ولاردىڭ ەڭبەكقورلىعى مەن بٸلٸكتٸلٸكتەرٸ باياندالادى. سولداتتاردىڭ اراسىندا الپٸ تاۋلارىنا جول سالعان ينجەنەر بولىپتى. جولدىڭ بٷگٸنگٸ كٷنگە دەيٸن مىعىم تۇرعانى جەنە تاۋ بەدەرلەرٸندەگٸ قييالار مەن جوتالاردىڭ ىڭعايلى, سەتتٸ تاڭدالىنۋى دا وسى ينجەنەرلٸك دەلدٸكتٸڭ ارقاسىندا دەگەن پٸكٸر بار. ولارعا الدىمەن قىس بويى كٶپٸرلەرگە ارنالعان 1000 تەكشە مەتر قاراعاي دايىندايسىڭدار دەگەن بۇيرىق بەرٸلەدٸ. جىلدام بٸتٸرسەڭدەر, ٷيلەرٸڭە قايتاسىڭدار دەگەن ۋەدەنٸ ٷمٸت ەتكەن ولار بۇل جوسپاردى جاڭا جىلعا دەيٸن ورىنداپ قويعان. كٶكتەمگە قاراي ەكٸگە بٶلٸنگەن تۇتقىندار وتريادى مارقاكٶل جاقتان جەنە كاتونقاراعايدان بٸر-بٸرلەرٸنە قاراما قارسى جول قۇرىلىسىن باستاپ كەتەدٸ. ەشقانداي تەحنيكاسىز, قايلا مەن كٷرەكتٸڭ كٷشٸمەن تاۋ قوپارىپ, تاس قاشاعان جانكەشتٸلەر حالىققا بٷگٸنگٸ كٷنگە دەيٸن قىزمەت كٶرسەتٸپ تۇرعان جولدى سالىپ شىعادى. 1916 جىلى اۆسترييالىقتار سالعان اسۋمەن ات جەگٸلگەن اربالار ەركٸن جٷرە باستاعان.
تۇتقىنداردىڭ ودان كەيٸنگٸ تاعدىرى بەلگٸسٸز. كەيبٸرەۋلەر 1920 جىلدارى ولار ٷيلەرٸنە قايتىپ كەتكەن دەسە, ەندٸ بٸرەۋلەر ولاردىڭ سٷيەكتەرٸ التايدىڭ قويناۋىندا قالعان دەيدٸ.
دارىن نۇرساپاروۆ
