«Altai asyp, Alataýda túlegen» ul

–Altai astym, 
Alataýda túledim, 
Saryarqaǵa saldym 
jyrdyń túrenin.
Tań asyryp, tamshy terin 
tundyrdym,
Kún qaqtyrmai kúlik oidyń kúreńin, – dep jyrlaǵan daýyl­paz aqyn Dáýletkerei Kápuly­nyń alǵashqy keshin ótkizýge Jambyl atyndaǵy kitaphana sep bolypty. «Jalǵyz túp arshany ańsaǵan» uldyń keshinde ineshanshar oryn bolǵan joq. Keshke aqynnyń rýhani aǵa-inileri Ulyqbek Esdáýlet, Júr­sin Erman, Nurtóre Júsip, Murat Shaimaran, Rinat Zai­tov, Aspanbek Shuǵataev, Bolat­bek Orazbaev qatysyp, óz lebiz­derin bildirdi. 

Bul keshtiń erekshe aitatyn taǵy bir tusy, munda arnaiy kitaptyń tusaýkeseri, ne bol­masa, aqynnyń mereitoiy emes. Jai ǵana oqyrmanmen syr­lasý. Altai men Atyraýdyń arasyndaǵy aqyndardyń poe­ziiasyn, kórkem dúniesin elge tanytý, jurtshylyqqa pash etý. Kitaphananyń da bul ideiany qolǵa alýdaǵy maqsaty osy. Halyqqa aityskerligimen ta­nyl­ǵan aqyn keiin dombyrasyn qalamǵa aiyrbastady. Sodan beri aqynnyń úsh birdei kitaby jaryq kórgen eken. Qazaq poeziiasyna ózindik úlesin qosyp júrgen, qara sózden injý-marjan tergen Dáýlet­kerei Kápulynyń óleńderin tyńdap, oqyrman bir serpilip qal­dy. Óleńderi arqyly oqyr­manymen syrlasty.

«Búgingi kún – Alash úshin ataýly kún. Búgin – Álihan Bó­keihannyń týǵan kúni. Almatyda 1999 jyly qazaq ulttyq ýniver­sitetin bitirip, Astanaǵa ketkeli beri, osynda birde-bir syrlasý keshin ótkizbegen ekenmin. Bul meniń kisi bolǵandyǵymnan nemese oqyǵan jerimdi umytyp ketkendigimnen emes, jalpy, izdenip-jetilý úshin Elordaǵa jol tarttyq. Oqyrmanmen alǵashqy júzdesýimniń Alash kóseminiń týǵan kúnimen qatar kelýi kóńilimdi jylytyp otyr» dep sóz bastaǵan aqyn ary qarai óleńmen jalǵady.
–Tolybai da joq zamanda
Kúreńbai da joq,
Qazanat tuqym kettiń be
kileń maida bop?
Ábdiǵaisa shal jasaǵan
aýyzdyǵymen,
Aýylǵa barsam izdeimin
júgen qaida dep?
Basymnan meniń asa almai
bult tabandasyn,
Júirik dep ótken babamnyń
urttaǵam jasyn.
Qumarym qanbai qoidy bir,
taqymym tolmai,
Qumarbek shapqan er-toqym
jurtta qalǵasyn.

Ras, Dáýletkereidiń alǵash esimi qalyń jurtshylyqqa ai­tys arqyly tanyldy. Qarshadai balanyń dombyrasyn qushaq­tap, sahnaǵa shyǵyp aitqan oi­lary, túidek-túidek tirkesteri, kó­neden jetken nebir asyl mar­jandardy aǵytqanda, kópshilik oǵan erekshe tánti bolatyn. 1989 jyly aitystyń úlken janashyry Júrsin Erman ha­lyqaralyq aitys jasamaǵanda, shekara asyp, Egeýhan aqyn elge keler me edi, kelmes pe edi. Sol jolǵy aitysty taspalary ar­qyly kórip, Júrsin Ermannyń kim ekenin tanyp-bilgen ul keiin Qazaqstanǵa qonys aý­daryp, elge oralǵanda, aitysty, aitystyń janashyryn izdep tabady. «Aitys meniń Dáýlet­kerei bolǵanyma kóp áser etti. Bir qazaq Dáýletkerei Kápulyn tanyp jatsa, ol da aitystyń arqasy» dep bilemin deidi aqyn.

Júrsin Erman ol týraly: «1989 jyly halyqaralyq aitys jasap, oǵan shekara asyp, Dáýlet­kereidiń anasy Egeýhan aqyn kelmese, ol Qatimollamen aityspasa, Qatimolla óz dom­byrasyn shekara asyryp jiber­mese, Dáýletkerei aqyn bolar ma edi, bolmas pa edi dep oilai­myn keide. Táýelsizdiktiń arqa­synda elge oraldy. Oǵan da táýbe! Qazaqta sal-seri degen uǵym bar. Seri degen uǵymǵa syimaidy. Seri degenimiz – sertti ustaǵan adam bolýy kerek. Men Dáýletkereidi seri dep túsinemin. Munyń boiynda qan­men kelgen qazaqy qasietter kóp. Dáýletkerei aitysta kóp júrgen joq. Biraq soǵan qara­mastan, onyń da aitysta óz tyńdarmany boldy. Dáýlet­kereidiń aitysynda kórkemdik, dalanyń iisi, bólekshe qoiý na­qyshtar boldy. Seriniń, serttiń sózderi boldy. Sol úshin de tyńdarman áli kúnge aitystan Dáýletkereidi izdeidi. Bir ja­ǵy­nan onyń aitystan ketkenin de qoldaimyn. Ol beker ketken joq. Óziniń órisin durys tapty. Onyń óleńderiniń boiaýy qa­nyq, tili kórkem, naǵyz jyraý­lyq poeziianyń elementterin kórgendei bolamyn» deidi. Júr­sin Ermannyń oǵan «baqy­tyn jazba poeziiadan taptyń» deýi tegin emes. Óitkeni onyń óleńderinde sózdik qorynyń mol ekendigi birden ańǵarylyp turady.

Ol atbeginiń balasy. Ákesi bieniń ishindegi qulynyn satyp alǵan kisi eken. Kózin ashqaly kórgeni jylqy bolǵandyqtan ba, «shoqpardai kekili bar, qamys qulaq» janýarǵa arnaǵan óleńderi jeterlik. «Tamyrynda qany oinaǵan arqardyń» dep jyrlaityn daýylpaz aqyn:
– Altaidan kún kóterildi,
Aq besik –nur mekenimizdi eske sap.
Amanat qyldym kimge tórimdi?
Qaiqy bas er men birge tebińgi,
Esime tústi-aý, eski oshaq,
Meniń aibalta tózimimdi tóske sap! – deidi.

Rymǵali Nurǵaliev pen Tur­synbek Kákishevtiń de Dáýletkereidiń ómirinde ala­tyn orny bólek. Sodan bolar, aitysker inisi Rinat Zaitov:
–Jaryqtyq Rymǵali aǵamyzdyń
Jelbiretip ustaǵan jalaýysyń.
Toltyrǵan seniminiń siiasyna,
Kákishevtiń qaldyrǵan qalamysyń, –deidi.
Qazirgi oqyrman qazaqtyń qara óleńin qajetsinbeidi. Óit­keni ony oqityn, tyńdaityn orta qalǵan joq. Biz solai dep oi qorytqanbyz. Sóitsek, qate­lesedi ekenbiz. Oqyrman da óleńdi ańsaidy eken. Oqyrman­nyń biri: «biz qazaqtyń qara óle­ńin ańsadyq. Sýretti, qońyr­­lyqty, qarapaiym­dylyqty, qorjyny jutamaǵan tildik qordy ańsadyq. Soǵan shóldedik. Biz degenimiz – áýeli oqyrman jaǵy. Osy oraida qazaqylyqtyń iisin ańqytyp, sózdik qorynyń mol ekendigin óleńniń alǵashqy tarmaǵynan-aq dáleldep júrgen aqyndardy izdeisiń… Biz, sol shóldi qan­dyratyn, sol iisti joǵaltpaǵan aqyndy taptyq. Ol – Dáýlet­kerei Kápuly.

–Qulaǵymda qubylady qydyr ún,
Qydyr únge qosylǵanda kúbirim.
Sulbamdy Aidyń sút sáýlesi tanytqan,
Eles qýǵan essizderdiń birimin, – deidi.
Shyndyǵynda, ol eles qýǵan joq, jyr jolyna tústi. Onyń sońynan óleń qýdy. Óleń – kie. Kez kelgenniń ba­syna qonbai­tyn baq. Dáýlet­kerei Kápuly sol kieniń qa­sietin tanyp, jyr atanǵa júgin artty. Áýelgi jo­lyn aitystan bastaǵan aqyn, keiin poeziiaǵa oiysty» dep jazady.

Dáýletkerei aitystan tekke ketken joq. Ony jazba poeziiaǵa jol siltegen aǵalary boldy. Onyń biri – Ulyqbek Esdáýlet. «Dáýletkereidi qos qanatty qus dep atar edim. Sýyrypsalma aqyndyǵy da bar, jazba aqyn­dyǵy da bar. Aitys aqyny qan­dai myqty bolsa da, jalǵyz ózi kesh ótkize almaidy. Min­detti túrde qarsylasy bolýy kerek. Al jazba poeziianyń arqasynda jalǵyz óziń kesh ótkizip otyr­syń. Júkeń ekeýmiz kókpar tart­qandai talasyp otyrǵan se­kildimiz. Ol kisi óziniń aity­syna qarai tartady. Men jazba jaǵyna qarai tartamyn. Qalai bolǵanda da, jazba poeziia ózine úiirip alyp ketken siiaqty. Sonaý ótken ǵasyrdyń alpy­synshy jyldary «Leninshil jas», «Qazaq ádebieti» gazetinen anasy Egeýhan apamyzdyń óleńderin oqýshy edik. Ol kisi ol kezderi qazirgi Almaty memlekettik ýniversitetiniń stýdenti bolatyn. Sol kisiniń óleńderinde sózdiń qunary keremet sezilip turatyn. Ózi qaljyńdap, «aǵam» dep aitady, ákesi Kápekeń de óleń jazdy. Óleń qonǵan, óner daryǵan shańyraqtan osyndai tulpar bala týmasa, qaidan týady? Óleń­derin oqyp otyryp, qazaq­tyń «ýyzynan jaryǵan» degen sózi esime túsedi. Shyndyǵynda, ol ana tildiń máiegine ýyzynda jaryp ósken bala. Sonaý Qaz­týǵan, Aqtanberdi, Dospanbet jyraýlarymyzdyń búgingi kózi sekildi. Dáýletkereidiń óleń­derinen Muhtar Áýezov pen Qalihan Ysqaq ta bar kórkem sózdiń máiegin, Jumeken, Keń­shilik, Nurlan Máýkenulynyń tilindegi jaqutty tapqandai boldym. Negizinde, der kezinde aitysty qoia qoiǵany durys bolǵan siiaqty. Keide talai kólik minetin jerinen «shómish­ten qaqqandai» bolǵan joqpyz ba, obal jasaǵan joqpyz ba dep te oilaimyz. Degenmen, jazba poeziiaǵa bet burmasa, munshama tirkesterdi, boiaýy qanyq óleń­derdi jazbas edi» deidi Ulyqbek aqyn.

Onyń mahabbaty – dala. Onyń mahabbaty – óleń. «Dáý­letkereidiń jyryndaǵy dalaǵa qumarlyq, jylqyǵa qumarlyq – ol azattyqqa qumarlyq dep bilemiz». Ol:
–Qara óleń –qaiǵym, kóz jasym,
Shemen sherimdi qozǵasyn.
Atannyń júgin kóterer,
Atamnyń jyry bolǵasyn! – dep tegin jyrlamasa kerek-ti.

Daýylpaz aqynnyń rýhqa toly jyrlary máńgilik! Ǵasyr­dan ǵasyrǵa jeteri anyq.

Gúlzina BEKTAS,

«Aiqyn» gazeti