–التاي استىم,
الاتاۋدا تٷلەدٸم,
سارىارقاعا سالدىم
جىردىڭ تٷرەنٸن.
تاڭ اسىرىپ, تامشى تەرٸن
تۇندىردىم,
كٷن قاقتىرماي كٷلٸك ويدىڭ كٷرەڭٸن, – دەپ جىرلاعان داۋىلپاز اقىن دەۋلەتكەرەي كەپۇلىنىڭ العاشقى كەشٸن ٶتكٸزۋگە جامبىل اتىنداعى كٸتاپحانا سەپ بولىپتى. «جالعىز تٷپ ارشانى اڭساعان» ۇلدىڭ كەشٸندە ينەشانشار ورىن بولعان جوق. كەشكە اقىننىڭ رۋحاني اعا-ٸنٸلەرٸ ۇلىقبەك ەسدەۋلەت, جٷرسٸن ەرمان, نۇرتٶرە جٷسٸپ, مۇرات شايماران, رينات زايتوۆ, اسپانبەك شۇعاتاەۆ, بولاتبەك ورازباەۆ قاتىسىپ, ٶز لەبٸزدەرٸن بٸلدٸردٸ.
بۇل كەشتٸڭ ەرەكشە ايتاتىن تاعى بٸر تۇسى, مۇندا ارنايى كٸتاپتىڭ تۇساۋكەسەرٸ, نە بولماسا, اقىننىڭ مەرەيتويى ەمەس. جاي عانا وقىرمانمەن سىرلاسۋ. التاي مەن اتىراۋدىڭ اراسىنداعى اقىنداردىڭ پوەزيياسىن, كٶركەم دٷنيەسٸن ەلگە تانىتۋ, جۇرتشىلىققا پاش ەتۋ. كٸتاپحانانىڭ دا بۇل يدەيانى قولعا الۋداعى ماقساتى وسى. حالىققا ايتىسكەرلٸگٸمەن تانىلعان اقىن كەيٸن دومبىراسىن قالامعا ايىرباستادى. سودان بەرٸ اقىننىڭ ٷش بٸردەي كٸتابى جارىق كٶرگەن ەكەن. قازاق پوەزيياسىنا ٶزٸندٸك ٷلەسٸن قوسىپ جٷرگەن, قارا سٶزدەن ٸنجۋ-مارجان تەرگەن دەۋلەتكەرەي كەپۇلىنىڭ ٶلەڭدەرٸن تىڭداپ, وقىرمان بٸر سەرپٸلٸپ قالدى. ٶلەڭدەرٸ ارقىلى وقىرمانىمەن سىرلاستى.
«بٷگٸنگٸ كٷن – الاش ٷشٸن اتاۋلى كٷن. بٷگٸن – ەليحان بٶكەيحاننىڭ تۋعان كٷنٸ. الماتىدا 1999 جىلى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتٸن بٸتٸرٸپ, استاناعا كەتكەلٸ بەرٸ, وسىندا بٸردە-بٸر سىرلاسۋ كەشٸن ٶتكٸزبەگەن ەكەنمٸن. بۇل مەنٸڭ كٸسٸ بولعاندىعىمنان نەمەسە وقىعان جەرٸمدٸ ۇمىتىپ كەتكەندٸگٸمنەن ەمەس, جالپى, ٸزدەنٸپ-جەتٸلۋ ٷشٸن ەلورداعا جول تارتتىق. وقىرمانمەن العاشقى جٷزدەسۋٸمنٸڭ الاش كٶسەمٸنٸڭ تۋعان كٷنٸمەن قاتار كەلۋٸ كٶڭٸلٸمدٸ جىلىتىپ وتىر» دەپ سٶز باستاعان اقىن ارى قاراي ٶلەڭمەن جالعادى.
–تولىباي دا جوق زاماندا
كٷرەڭباي دا جوق,
قازانات تۇقىم كەتتٸڭ بە
كٸلەڭ مايدا بوپ?
ەبدٸعايسا شال جاساعان
اۋىزدىعىمەن,
اۋىلعا بارسام ٸزدەيمٸن
جٷگەن قايدا دەپ?
باسىمنان مەنٸڭ اسا الماي
بۇلت تابانداسىن,
جٷيرٸك دەپ ٶتكەن بابامنىڭ
ۇرتتاعام جاسىن.
قۇمارىم قانباي قويدى بٸر,
تاقىمىم تولماي,
قۇماربەك شاپقان ەر-توقىم
جۇرتتا قالعاسىن.
راس, دەۋلەتكەرەيدٸڭ العاش ەسٸمٸ قالىڭ جۇرتشىلىققا ايتىس ارقىلى تانىلدى. قارشاداي بالانىڭ دومبىراسىن قۇشاقتاپ, ساحناعا شىعىپ ايتقان ويلارى, تٷيدەك-تٷيدەك تٸركەستەرٸ, كٶنەدەن جەتكەن نەبٸر اسىل مارجانداردى اعىتقاندا, كٶپشٸلٸك وعان ەرەكشە تەنتٸ بولاتىن. 1989 جىلى ايتىستىڭ ٷلكەن جاناشىرى جٷرسٸن ەرمان حالىقارالىق ايتىس جاساماعاندا, شەكارا اسىپ, ەگەۋحان اقىن ەلگە كەلەر مە ەدٸ, كەلمەس پە ەدٸ. سول جولعى ايتىستى تاسپالارى ارقىلى كٶرٸپ, جٷرسٸن ەرماننىڭ كٸم ەكەنٸن تانىپ-بٸلگەن ۇل كەيٸن قازاقستانعا قونىس اۋدارىپ, ەلگە ورالعاندا, ايتىستى, ايتىستىڭ جاناشىرىن ٸزدەپ تابادى. «ايتىس مەنٸڭ دەۋلەتكەرەي بولعانىما كٶپ ەسەر ەتتٸ. بٸر قازاق دەۋلەتكەرەي كەپۇلىن تانىپ جاتسا, ول دا ايتىستىڭ ارقاسى» دەپ بٸلەمٸن دەيدٸ اقىن.
جٷرسٸن ەرمان ول تۋرالى: «1989 جىلى حالىقارالىق ايتىس جاساپ, وعان شەكارا اسىپ, دەۋلەتكەرەيدٸڭ اناسى ەگەۋحان اقىن كەلمەسە, ول قاتيموللامەن ايتىسپاسا, قاتيموللا ٶز دومبىراسىن شەكارا اسىرىپ جٸبەرمەسە, دەۋلەتكەرەي اقىن بولار ما ەدٸ, بولماس پا ەدٸ دەپ ويلايمىن كەيدە. تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ ارقاسىندا ەلگە ورالدى. وعان دا تەۋبە! قازاقتا سال-سەرٸ دەگەن ۇعىم بار. سەرٸ دەگەن ۇعىمعا سىيمايدى. سەرٸ دەگەنٸمٸز – سەرتتٸ ۇستاعان ادام بولۋى كەرەك. مەن دەۋلەتكەرەيدٸ سەرٸ دەپ تٷسٸنەمٸن. مۇنىڭ بويىندا قانمەن كەلگەن قازاقى قاسيەتتەر كٶپ. دەۋلەتكەرەي ايتىستا كٶپ جٷرگەن جوق. بٸراق سوعان قاراماستان, ونىڭ دا ايتىستا ٶز تىڭدارمانى بولدى. دەۋلەتكەرەيدٸڭ ايتىسىندا كٶركەمدٸك, دالانىڭ يٸسٸ, بٶلەكشە قويۋ ناقىشتار بولدى. سەرٸنٸڭ, سەرتتٸڭ سٶزدەرٸ بولدى. سول ٷشٸن دە تىڭدارمان ەلٸ كٷنگە ايتىستان دەۋلەتكەرەيدٸ ٸزدەيدٸ. بٸر جاعىنان ونىڭ ايتىستان كەتكەنٸن دە قولدايمىن. ول بەكەر كەتكەن جوق. ٶزٸنٸڭ ٶرٸسٸن دۇرىس تاپتى. ونىڭ ٶلەڭدەرٸنٸڭ بوياۋى قانىق, تٸلٸ كٶركەم, ناعىز جىراۋلىق پوەزييانىڭ ەلەمەنتتەرٸن كٶرگەندەي بولامىن» دەيدٸ. جٷرسٸن ەرماننىڭ وعان «باقىتىن جازبا پوەزييادان تاپتىڭ» دەۋٸ تەگٸن ەمەس. ٶيتكەنٸ ونىڭ ٶلەڭدەرٸندە سٶزدٸك قورىنىڭ مول ەكەندٸگٸ بٸردەن اڭعارىلىپ تۇرادى.
ول اتبەگٸنٸڭ بالاسى. ەكەسٸ بيەنٸڭ ٸشٸندەگٸ قۇلىنىن ساتىپ العان كٸسٸ ەكەن. كٶزٸن اشقالى كٶرگەنٸ جىلقى بولعاندىقتان با, «شوقپارداي كەكٸلٸ بار, قامىس قۇلاق» جانۋارعا ارناعان ٶلەڭدەرٸ جەتەرلٸك. «تامىرىندا قانى ويناعان ارقاردىڭ» دەپ جىرلايتىن داۋىلپاز اقىن:
– التايدان كٷن كٶتەرٸلدٸ,
اق بەسٸك –نۇر مەكەنٸمٸزدٸ ەسكە ساپ.
امانات قىلدىم كٸمگە تٶرٸمدٸ?
قايقى باس ەر مەن بٸرگە تەبٸڭگٸ,
ەسٸمە تٷستٸ-اۋ, ەسكٸ وشاق,
مەنٸڭ ايبالتا تٶزٸمٸمدٸ تٶسكە ساپ! – دەيدٸ.
رىمعالي نۇرعاليەۆ پەن تۇرسىنبەك كەكٸشەۆتٸڭ دە دەۋلەتكەرەيدٸڭ ٶمٸرٸندە الاتىن ورنى بٶلەك. سودان بولار, ايتىسكەر ٸنٸسٸ رينات زايتوۆ:
–جارىقتىق رىمعالي اعامىزدىڭ
جەلبٸرەتٸپ ۇستاعان جالاۋىسىڭ.
تولتىرعان سەنٸمٸنٸڭ سيياسىنا,
كەكٸشەۆتٸڭ قالدىرعان قالامىسىڭ, –دەيدٸ.
قازٸرگٸ وقىرمان قازاقتىڭ قارا ٶلەڭٸن قاجەتسٸنبەيدٸ. ٶيتكەنٸ ونى وقيتىن, تىڭدايتىن ورتا قالعان جوق. بٸز سولاي دەپ وي قورىتقانبىز. سٶيتسەك, قاتەلەسەدٸ ەكەنبٸز. وقىرمان دا ٶلەڭدٸ اڭسايدى ەكەن. وقىرماننىڭ بٸرٸ: «بٸز قازاقتىڭ قارا ٶلەڭٸن اڭسادىق. سۋرەتتٸ, قوڭىرلىقتى, قاراپايىمدىلىقتى, قورجىنى جۇتاماعان تٸلدٸك قوردى اڭسادىق. سوعان شٶلدەدٸك. بٸز دەگەنٸمٸز – ەۋەلٸ وقىرمان جاعى. وسى ورايدا قازاقىلىقتىڭ يٸسٸن اڭقىتىپ, سٶزدٸك قورىنىڭ مول ەكەندٸگٸن ٶلەڭنٸڭ العاشقى تارماعىنان-اق دەلەلدەپ جٷرگەن اقىنداردى ٸزدەيسٸڭ… بٸز, سول شٶلدٸ قاندىراتىن, سول يٸستٸ جوعالتپاعان اقىندى تاپتىق. ول – دەۋلەتكەرەي كەپۇلى.
–قۇلاعىمدا قۇبىلادى قىدىر ٷن,
قىدىر ٷنگە قوسىلعاندا كٷبٸرٸم.
سۇلبامدى ايدىڭ سٷت سەۋلەسٸ تانىتقان,
ەلەس قۋعان ەسسٸزدەردٸڭ بٸرٸمٸن, – دەيدٸ.
شىندىعىندا, ول ەلەس قۋعان جوق, جىر جولىنا تٷستٸ. ونىڭ سوڭىنان ٶلەڭ قۋدى. ٶلەڭ – كيە. كەز كەلگەننٸڭ باسىنا قونبايتىن باق. دەۋلەتكەرەي كەپۇلى سول كيەنٸڭ قاسيەتٸن تانىپ, جىر اتانعا جٷگٸن ارتتى. ەۋەلگٸ جولىن ايتىستان باستاعان اقىن, كەيٸن پوەزيياعا ويىستى» دەپ جازادى.
دەۋلەتكەرەي ايتىستان تەككە كەتكەن جوق. ونى جازبا پوەزيياعا جول سٸلتەگەن اعالارى بولدى. ونىڭ بٸرٸ – ۇلىقبەك ەسدەۋلەت. «دەۋلەتكەرەيدٸ قوس قاناتتى قۇس دەپ اتار ەدٸم. سۋىرىپسالما اقىندىعى دا بار, جازبا اقىندىعى دا بار. ايتىس اقىنى قانداي مىقتى بولسا دا, جالعىز ٶزٸ كەش ٶتكٸزە المايدى. مٸندەتتٸ تٷردە قارسىلاسى بولۋى كەرەك. ال جازبا پوەزييانىڭ ارقاسىندا جالعىز ٶزٸڭ كەش ٶتكٸزٸپ وتىرسىڭ. جٷكەڭ ەكەۋمٸز كٶكپار تارتقانداي تالاسىپ وتىرعان سەكٸلدٸمٸز. ول كٸسٸ ٶزٸنٸڭ ايتىسىنا قاراي تارتادى. مەن جازبا جاعىنا قاراي تارتامىن. قالاي بولعاندا دا, جازبا پوەزييا ٶزٸنە ٷيٸرٸپ الىپ كەتكەن سيياقتى. سوناۋ ٶتكەن عاسىردىڭ الپىسىنشى جىلدارى «لەنينشٸل جاس», «قازاق ەدەبيەتٸ» گازەتٸنەن اناسى ەگەۋحان اپامىزدىڭ ٶلەڭدەرٸن وقۋشى ەدٸك. ول كٸسٸ ول كەزدەرٸ قازٸرگٸ الماتى مەملەكەتتٸك ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ ستۋدەنتٸ بولاتىن. سول كٸسٸنٸڭ ٶلەڭدەرٸندە سٶزدٸڭ قۇنارى كەرەمەت سەزٸلٸپ تۇراتىن. ٶزٸ قالجىڭداپ, «اعام» دەپ ايتادى, ەكەسٸ كەپەكەڭ دە ٶلەڭ جازدى. ٶلەڭ قونعان, ٶنەر دارىعان شاڭىراقتان وسىنداي تۇلپار بالا تۋماسا, قايدان تۋادى? ٶلەڭدەرٸن وقىپ وتىرىپ, قازاقتىڭ «ۋىزىنان جارىعان» دەگەن سٶزٸ ەسٸمە تٷسەدٸ. شىندىعىندا, ول انا تٸلدٸڭ مەيەگٸنە ۋىزىندا جارىپ ٶسكەن بالا. سوناۋ قازتۋعان, اقتانبەردٸ, دوسپانبەت جىراۋلارىمىزدىڭ بٷگٸنگٸ كٶزٸ سەكٸلدٸ. دەۋلەتكەرەيدٸڭ ٶلەڭدەرٸنەن مۇحتار ەۋەزوۆ پەن قاليحان ىسقاق تا بار كٶركەم سٶزدٸڭ مەيەگٸن, جۇمەكەن, كەڭشٸلٸك, نۇرلان مەۋكەنۇلىنىڭ تٸلٸندەگٸ جاقۇتتى تاپقانداي بولدىم. نەگٸزٸندە, دەر كەزٸندە ايتىستى قويا قويعانى دۇرىس بولعان سيياقتى. كەيدە تالاي كٶلٸك مٸنەتٸن جەرٸنەن «شٶمٸشتەن قاققانداي» بولعان جوقپىز با, وبال جاساعان جوقپىز با دەپ تە ويلايمىز. دەگەنمەن, جازبا پوەزيياعا بەت بۇرماسا, مۇنشاما تٸركەستەردٸ, بوياۋى قانىق ٶلەڭدەردٸ جازباس ەدٸ» دەيدٸ ۇلىقبەك اقىن.
ونىڭ ماحابباتى – دالا. ونىڭ ماحابباتى – ٶلەڭ. «دەۋلەتكەرەيدٸڭ جىرىنداعى دالاعا قۇمارلىق, جىلقىعا قۇمارلىق – ول ازاتتىققا قۇمارلىق دەپ بٸلەمٸز». ول:
–قارا ٶلەڭ –قايعىم, كٶز جاسىم,
شەمەن شەرٸمدٸ قوزعاسىن.
اتاننىڭ جٷگٸن كٶتەرەر,
اتامنىڭ جىرى بولعاسىن! – دەپ تەگٸن جىرلاماسا كەرەك-تٸ.
داۋىلپاز اقىننىڭ رۋحقا تولى جىرلارى مەڭگٸلٸك! عاسىردان عاسىرعا جەتەرٸ انىق.
گٷلزينا بەكتاس,
«ايقىن» گازەتٸ
