QR Premer-Ministri Asqar Maminniń tóraǵalyǵymen ótken Úkimettiń selektorlyq otyrysynda azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etý jáne taýar súiemeldeý júiesin qurý máselesi qaraldy. Jobany iske asyrý jospary týraly saýda jáne integratsiia ministri Baqyt Sultanov pen aýyl sharýashylyǵy ministri Saparhan Omarov baiandady, dep habarlaidy "Ult aqparat" primeminister.kz saityna silteme jasap.
Saýda jáne integratsiia ministri B. Sultanovtyń aitýynsha, elimizdiń azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etý maqsatynda halyqtyń agrarlyq jáne taǵam ónerkásibiniń sapaly taýarlaryna qajettiligin qamtamasyz etý, azyq-túlik pen birinshi kezekte qajetti taýarlardyń baǵasyn turaqtandyrý, otandyq óndirýshiniń ónimdiligin arttyrý, aýyl sharýashylyǵy ónimderiniń tiimdi logistikasyn damytý jáne olardyń eksporttyq arnalaryn keńeitý kerek.
«Biz qazaqstandyq taýarlardy saqtaý men logistikaǵa jumsalatyn shyǵystardyń ishki jáne syrtqy naryqtarǵa jetkizý kezinde «aýyrtpalyq» bolýdyń ornyna, bizdiń básekelestik artyqshylyǵymyzǵa ainalýy tiis ekenin túsinýimiz kerek», — dedi B. Sultanov.
Azyq-túlik qaýipsizdiginiń qazirgi jaǵdaiy birinshiden uzaq merzimdi saqtaý úshin sapaly infraqurylymnyń jetispeýshiligimen sipattalady. Bul aýyl sharýashylyq óndirýshiniń shyǵyndaryn arttyrady.
Ekinshiden, saýda-logistikalyq infraqurylym obektileriniń bir-birimen durys úilestirilmeýi tutynýshyǵa deiin jetkizetin taýar jolyn qiyndatady.
Úshinshiden, saýda infraqurylymynyń eski formattary ónimdi tiimdi taratyp, uzaq merzimdi kezeńge baǵany turaqtandyrýǵa jol bermeidi.
Saýda jáne integratsiia ministri atap ótkendei, ishki naryqtaǵy suranys otandyq azyq-túlik taýarlary esebinen jabylady. Alaida, qazirgi infraqurylym, jetildirilmegen logistika, taýar ainalymyna qatysýshylardyń ózara naqtylanbaǵan is-qimyl baǵanyń edáýir ósýine alyp keledi. Elimizdiń árbir azamaty, osyndai jaǵdaidy ásirese, maýsymaralyq kezeńde sezinedi.
«Jyl saiyn aqpannan mamyrǵa deiin, ótken jylǵy egin qory taýsylyp, kórshiles elderden jańa ónim kele bastalǵanda, biz baǵanyń joǵary qubylmalylyǵyn baiqaimyz. Bul, óz kezeginde, infliatsiiaǵa teris áser etedi. Elimizde óndiriletin azyq-túlikti durys saqtap, ótkizetin júieni qurý qajettiliginiń sebebi óndirýshilerdiń kóp shyǵynǵa batýymen bailanysty», — dedi B. Sultanov.
Aýyl sharýashylyǵy ministrliginiń málimetine súiensek, el boiynsha kókónis saqtaý qoimalarynyń tapshylyǵy shamamen 70% quraidy, al keibir óńirlerde bul kórsetkish 90%-ǵa jetedi. Bul ónim shyǵynyna jáne ony uzaq merzimde saqtap qalýdyń múmkindiginiń bolmaýyna alyp keledi.
Máselen, kókónis pen jemistiń shyǵyny 19%, et pen sút ónimderiniń shyǵyndary 5% quraidy. Bul kásipkerdiń barlyq shyǵyndary ónimniń túpkilikti qunyna áserin tigizedi degendi bildiredi. Saýda infraqurylymyna keletin bolsaq, qazirgi ýaqytta elimizde jumys isteitin 750 saýda bazary bar, olardyń basym bóligi (51%) statsionarlyq emes.
B. Sultanov atap ótkendei, taýarlardy jedel júkteýge múmkindik beretin zamanaýi júk túsirý (qazir ony «kross-dok» dep ataidy) jáne temperatýralyq qoimalardyń jetkiliksizdigi baǵaǵa tikelei áserin tigizedi. Jumys istep turǵan bazarlarda taýar aǵymyn baqylaityn aqparattyq júie joq.
Bul rette, óndirýshilerdiń sórelerge qol jetkizý tetigi burmalanǵan baǵaǵa, ádiletsiz saýda ústemesine jáne belgili kezeńderde baǵalardyń negizsiz ósýine negiz bolady.
«Qalalarymyzda karantin engizilýine bailanysty týyndaǵan dúrbeleń osy máselelerdi kórsetti. Atalǵan problemalardy jedel jáne júieli sheshý úshin, kóterme-taratý ortalyqtarynyń biryńǵai keshenin quraityn ulttyq taýar ótkizý jelisin qurý usynylady. Bul ekojúie óndirýshi men tutynýshyny jaqyndatatyn jekelegen ekonomikalyq klaster qurap, sondai-aq biryńǵai tetikti qurai otyryp, respýblikanyń saýda infraqurylymyna qosylady», — dedi B. Sultanov.
Saýda men taratý fýnktsionaly boiynsha jiktelgen kóterme-taratý ortalyqtary júieniń ózegi bolyp tabylady.
Kóterme-taratý ortalyqtarynyń qyzmeti ónimdi saqtaý men qaita óńdeýden bastap taratý men ótkizýge deiingi mamandandyrylǵan qyzmetterdi usynatyn bolady. Bul infraqurylym ónimdi jetkizýdiń negizgi baǵyttary úshin tiimdi kóliktik-logistikalyq arnalardy qurýǵa múmkindik beredi. Sondai-aq Eýraziialyq ekonomikalyq odaq, Ortalyq Aziia jáne Qytaiǵa eksporttyq-importtyq operatsiialar júzege asyrylatyn bolady, bul ótkizý naryǵyn keńeitedi.
Saýda ministriniń aitýynsha, kóterme-taratý ortalyqtarynyń jelisi taýar ótkizý júiesiniń negizgi qatysýshylary arasyndaǵy bailanystyrýshy býyn bolady jáne óndirýshilerdi, jetkizýshilerdi jáne satýshylardy bir klasterge biriktiredi. Usynylyp otyrǵan júie jahandyq trendterge tolyq sáikes keledi. Alaida, Ranjis pen Merkas siiaqty álemdik jetekshi júielerdi zertteý kezinde saýda-logistikalyq infraqurylymdy qurýda memlekettiń basty ról atqaratyny baiqaldy.
Mysaly, Frantsiiada 20 kóterme azyq-túlik bazarynyń bireýi ǵana jeke, qalǵan bazarlar tolyq nemese ishinara memlekettik bolyp tabylady. Ispaniiadaǵy Mercasa kóterme-taratý ortalyǵy da memlekettik. Sondai-aq, Varshava aýyl sharýashylyǵy kóterme bazarynyń 62% aktsiialary memleketke tiesili.
«Taýar ótkizetin júie modeline, álemdik jáne óńirlik sarapshylardyń keńesterine súiene otyryp, usynylatyn taýar jelisiniń árbir býynynyń naqty parametrleri men sipattamalaryn anyqtadyq. Kóterme-taratý ortalyqtary biryńǵai júieniń elementteri bolyp tabylady, osyǵan bailanysty olardyń túrleri men fýnktsionaly boiynsha bólinýi neǵurlym tiimdi», — dedi B. Sultanov.
Saýdaǵa baǵdarlanǵan kóterme-taratý ortalyǵy kólemdi ótkizý bazary kólemdi ótkizý naryǵy bar, geografiialyq ornalasýy tiimdi qalalardan 20 shaqyrym jerde ornalasatyn bolady. Olardyń fýnktsiiasy - fermerlerdi ótkizý bazarlaryna jaqyndatý.
Taratýǵa baǵyttalǵan kóterme-taratý ortalyǵy qala sheginde ornalasady. Olardyń aýmaǵynda kedendik terminaldyń bolýy júkterdi resimdeý rásimin jedeldetýge múmkindik beredi.
«Biz eldiń barlyq óńirlerinde kóterme-taratý ortalyqtarynyń jelisin qurýdy josparlaýdamyz, ol taýardyń óndirýshiden sórege deiingi jetkizilý tizbegin qamtidy. Taýar ótkizý júiesin úsh kezeńde júzege asyrý usynylady. Birinshi kezeńde aýyl sharýashylyǵy taýarlaryn saqtaýǵa baǵdarlanǵan bes kóterme-taratý ortalyǵyn Pavlodar, Almaty jáne Túrkistan oblystarynda salý josparlanýda», — dedi B. Sultanov.
Jobany iske asyrýdyń jalpy quny 237,5 mlrd teńgeni quraidy. Taýar ótkizý júiesin qurý shamamen 10,5 myń, onyń ishinde qurylys kezeńine 4,2 myń, obektilerdi paidalanýǵa 6,3 myń mamandardy tartýǵa jáne jumys oryndarymen qamtamasyz etýge múmkindik beredi. Obektilerdi salý úshin otandyq jobalaý jáne qurylys kompaniialary tartylatyn bolady.
«Jalpy alǵanda, 2022 jylǵa qarai qýattylyǵy jylyna 4,8 mln tonna kólemdi quraityn tetikti ázirlep, usynyp otyrmyz. Bul qýat tapshylyǵyn tolyq jabady jáne aldaǵy ýaqytta eksporttyq ekspansiiaǵa jaǵdai jasaidy. Biz ákimdiktermen alǵashqy eki kezeń úshin jer telimderin bólý máselesin pysyqtadyq. Qalǵan 15 nysan boiynsha qysqa merzimde jumys júrgiziletin bolady», — dep qosty B. Sultanov.
Aýyl sharýashylyǵy ministri S. Omarov óz kezeginde qolda bar shikizat bazasy saýda-logistikalyq júieniń damymaǵanyna bailanysty jyl boiy sapaly shikizattyń birkelki jetkizilip turýyn qamtamasyz etpeitinin, taýardy satý aldynda daiyndaityn obektilerdiń joq derlik ekenin jetkizdi. Jalpy, ótkizý júiesinde integratsiianyń jetkiliksiz bolýy otandyq óndiristiń damýyn tejeýde.
Jekelegen óńirlerde jemis-kókónis ónimderi men tamaq ónimderin saqtaityn qoima infraqurylymy jetkilikti damymaǵan.
«Ákimdikterdiń aldyn ala derekteri boiynsha respýblikada jalpy syiymdylyǵy 1 908,3 myń tonna bolatyn 1249 jemis-kókónis jáne kartop saqtaý orny bar, bul óndirilgen ónimdi saqtaý úshin jetkiliksiz. 2019 jyly 6,7 mln tonna óndirilgen (2018 jylmen salystyrǵanda ósim - 5%) kartopqa, qyryqqabatqa, sábizge, piiazǵa, qyzylshaǵa jáne kelesi jyldyń ónimine deiin kókónisterdi ishki tutynym úshin de, eksport úshin de saqtaý qajettiligine qýaty shamamen 2,8 mln tonna bolatyn mamandandyrylǵan saqtaý orny qajet», — dep túsindirdi S. Omarov.
Aýyl sharýashylyǵy ministrligi óz tarapynan saýda-logistikalyq infraqurylymnyń ajyramas bóligi bolyp tabylatyn jańa tehnologiialardy engizý, pitomnik sharýashylyǵyn damytý, sapaly tuqymdar men kóshetterdi paidalaný, sýarmaly jerler alańyn keńeitý, zamanaýi sýarý mashinalaryn paidalaný, sondai-aq jemister, kókónister jáne kartop saqtaityn syiymdylyqtardy jańǵyrtý esebinen kókónis pen jemis óndirý kólemin ulǵaitý sharalaryn qabyldaýda.
«Kókónis saqtaý oryndaryn salýǵa kásipkerlerdi yntalandyrý úshin Ministrlik 25% mólsherinde investitsiialyq sýbsidiialar, sondai-aq qarapaiym zattar ekonomikasy baǵdarlamasy boiynsha jeńildetilgen kredit berýdi kózdep otyr», — dedi aýyl sharýashylyǵy ministri.
Kóterme-taratý ortalyqtary jelisin salý arqyly saýda-logistikalyq infraqurylymdy damytý ónimdi jinaǵan soń óndirilgen aýyl sharýashylyǵy ónimderiniń shyǵyndaryn tómendetýdi, ónimsiz deldaldardy joiýdy, aýyl sharýashylyǵy óndirýshileriniń saýda jelilerine qoljetimdiligin, ishki naryqta da, eksporttyq baǵytta da aýyl sharýashylyǵy ónimin ótkizýdi arttyrýdy qamtamasyz etedi.
