قر پرەمەر-مينيسترٸ اسقار ماميننٸڭ تٶراعالىعىمەن ٶتكەن ٷكٸمەتتٸڭ سەلەكتورلىق وتىرىسىندا ازىق-تٷلٸك قاۋٸپسٸزدٸگٸن قامتاماسىز ەتۋ جەنە تاۋار سٷيەمەلدەۋ جٷيەسٸن قۇرۋ مەسەلەسٸ قارالدى. جوبانى ٸسكە اسىرۋ جوسپارى تۋرالى ساۋدا جەنە ينتەگراتسييا مينيسترٸ باقىت سۇلتانوۆ پەن اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترٸ ساپارحان وماروۆ باياندادى, دەپ حابارلايدى "ۇلت اقپارات" primeminister.kz سايتىنا سٸلتەمە جاساپ.
ساۋدا جەنە ينتەگراتسييا مينيسترٸ ب. سۇلتانوۆتىڭ ايتۋىنشا, ەلٸمٸزدٸڭ ازىق-تٷلٸك قاۋٸپسٸزدٸگٸن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا حالىقتىڭ اگرارلىق جەنە تاعام ٶنەركەسٸبٸنٸڭ ساپالى تاۋارلارىنا قاجەتتٸلٸگٸن قامتاماسىز ەتۋ, ازىق-تٷلٸك پەن بٸرٸنشٸ كەزەكتە قاجەتتٸ تاۋارلاردىڭ باعاسىن تۇراقتاندىرۋ, وتاندىق ٶندٸرۋشٸنٸڭ ٶنٸمدٸلٸگٸن ارتتىرۋ, اۋىل شارۋاشىلىعى ٶنٸمدەرٸنٸڭ تيٸمدٸ لوگيستيكاسىن دامىتۋ جەنە ولاردىڭ ەكسپورتتىق ارنالارىن كەڭەيتۋ كەرەك.
«بٸز قازاقستاندىق تاۋارلاردى ساقتاۋ مەن لوگيستيكاعا جۇمسالاتىن شىعىستاردىڭ ٸشكٸ جەنە سىرتقى نارىقتارعا جەتكٸزۋ كەزٸندە «اۋىرتپالىق» بولۋدىڭ ورنىنا, بٸزدٸڭ بەسەكەلەستٸك ارتىقشىلىعىمىزعا اينالۋى تيٸس ەكەنٸن تٷسٸنۋٸمٸز كەرەك», — دەدٸ ب. سۇلتانوۆ.
ازىق-تٷلٸك قاۋٸپسٸزدٸگٸنٸڭ قازٸرگٸ جاعدايى بٸرٸنشٸدەن ۇزاق مەرزٸمدٸ ساقتاۋ ٷشٸن ساپالى ينفراقۇرىلىمنىڭ جەتٸسپەۋشٸلٸگٸمەن سيپاتتالادى. بۇل اۋىل شارۋاشىلىق ٶندٸرۋشٸنٸڭ شىعىندارىن ارتتىرادى.
ەكٸنشٸدەن, ساۋدا-لوگيستيكالىق ينفراقۇرىلىم وبەكتٸلەرٸنٸڭ بٸر-بٸرٸمەن دۇرىس ٷيلەستٸرٸلمەۋٸ تۇتىنۋشىعا دەيٸن جەتكٸزەتٸن تاۋار جولىن قيىنداتادى.
ٷشٸنشٸدەن, ساۋدا ينفراقۇرىلىمىنىڭ ەسكٸ فورماتتارى ٶنٸمدٸ تيٸمدٸ تاراتىپ, ۇزاق مەرزٸمدٸ كەزەڭگە باعانى تۇراقتاندىرۋعا جول بەرمەيدٸ.
ساۋدا جەنە ينتەگراتسييا مينيسترٸ اتاپ ٶتكەندەي, ٸشكٸ نارىقتاعى سۇرانىس وتاندىق ازىق-تٷلٸك تاۋارلارى ەسەبٸنەن جابىلادى. الايدا, قازٸرگٸ ينفراقۇرىلىم, جەتٸلدٸرٸلمەگەن لوگيستيكا, تاۋار اينالىمىنا قاتىسۋشىلاردىڭ ٶزارا ناقتىلانباعان ٸس-قيمىل باعانىڭ ەدەۋٸر ٶسۋٸنە الىپ كەلەدٸ. ەلٸمٸزدٸڭ ەربٸر ازاماتى, وسىنداي جاعدايدى ەسٸرەسە, ماۋسىمارالىق كەزەڭدە سەزٸنەدٸ.
«جىل سايىن اقپاننان مامىرعا دەيٸن, ٶتكەن جىلعى ەگٸن قورى تاۋسىلىپ, كٶرشٸلەس ەلدەردەن جاڭا ٶنٸم كەلە باستالعاندا, بٸز باعانىڭ جوعارى قۇبىلمالىلىعىن بايقايمىز. بۇل, ٶز كەزەگٸندە, ينفلياتسيياعا تەرٸس ەسەر ەتەدٸ. ەلٸمٸزدە ٶندٸرٸلەتٸن ازىق-تٷلٸكتٸ دۇرىس ساقتاپ, ٶتكٸزەتٸن جٷيەنٸ قۇرۋ قاجەتتٸلٸگٸنٸڭ سەبەبٸ ٶندٸرۋشٸلەردٸڭ كٶپ شىعىنعا باتۋىمەن بايلانىستى», — دەدٸ ب. سۇلتانوۆ.
اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلٸگٸنٸڭ مەلٸمەتٸنە سٷيەنسەك, ەل بويىنشا كٶكٶنٸس ساقتاۋ قويمالارىنىڭ تاپشىلىعى شامامەن 70% قۇرايدى, ال كەيبٸر ٶڭٸرلەردە بۇل كٶرسەتكٸش 90%-عا جەتەدٸ. بۇل ٶنٸم شىعىنىنا جەنە ونى ۇزاق مەرزٸمدە ساقتاپ قالۋدىڭ مٷمكٸندٸگٸنٸڭ بولماۋىنا الىپ كەلەدٸ.
مەسەلەن, كٶكٶنٸس پەن جەمٸستٸڭ شىعىنى 19%, ەت پەن سٷت ٶنٸمدەرٸنٸڭ شىعىندارى 5% قۇرايدى. بۇل كەسٸپكەردٸڭ بارلىق شىعىندارى ٶنٸمنٸڭ تٷپكٸلٸكتٸ قۇنىنا ەسەرٸن تيگٸزەدٸ دەگەندٸ بٸلدٸرەدٸ. ساۋدا ينفراقۇرىلىمىنا كەلەتٸن بولساق, قازٸرگٸ ۋاقىتتا ەلٸمٸزدە جۇمىس ٸستەيتٸن 750 ساۋدا بازارى بار, ولاردىڭ باسىم بٶلٸگٸ (51%) ستاتسيونارلىق ەمەس.
ب. سۇلتانوۆ اتاپ ٶتكەندەي, تاۋارلاردى جەدەل جٷكتەۋگە مٷمكٸندٸك بەرەتٸن زاماناۋي جٷك تٷسٸرۋ (قازٸر ونى «كروسس-دوك» دەپ اتايدى) جەنە تەمپەراتۋرالىق قويمالاردىڭ جەتكٸلٸكسٸزدٸگٸ باعاعا تٸكەلەي ەسەرٸن تيگٸزەدٸ. جۇمىس ٸستەپ تۇرعان بازارلاردا تاۋار اعىمىن باقىلايتىن اقپاراتتىق جٷيە جوق.
بۇل رەتتە, ٶندٸرۋشٸلەردٸڭ سٶرەلەرگە قول جەتكٸزۋ تەتٸگٸ بۇرمالانعان باعاعا, ەدٸلەتسٸز ساۋدا ٷستەمەسٸنە جەنە بەلگٸلٸ كەزەڭدەردە باعالاردىڭ نەگٸزسٸز ٶسۋٸنە نەگٸز بولادى.
«قالالارىمىزدا كارانتين ەنگٸزٸلۋٸنە بايلانىستى تۋىنداعان دٷربەلەڭ وسى مەسەلەلەردٸ كٶرسەتتٸ. اتالعان پروبلەمالاردى جەدەل جەنە جٷيەلٸ شەشۋ ٷشٸن, كٶتەرمە-تاراتۋ ورتالىقتارىنىڭ بٸرىڭعاي كەشەنٸن قۇرايتىن ۇلتتىق تاۋار ٶتكٸزۋ جەلٸسٸن قۇرۋ ۇسىنىلادى. بۇل ەكوجٷيە ٶندٸرۋشٸ مەن تۇتىنۋشىنى جاقىنداتاتىن جەكەلەگەن ەكونوميكالىق كلاستەر قۇراپ, سونداي-اق بٸرىڭعاي تەتٸكتٸ قۇراي وتىرىپ, رەسپۋبليكانىڭ ساۋدا ينفراقۇرىلىمىنا قوسىلادى», — دەدٸ ب. سۇلتانوۆ.
ساۋدا مەن تاراتۋ فۋنكتسيونالى بويىنشا جٸكتەلگەن كٶتەرمە-تاراتۋ ورتالىقتارى جٷيەنٸڭ ٶزەگٸ بولىپ تابىلادى.
كٶتەرمە-تاراتۋ ورتالىقتارىنىڭ قىزمەتٸ ٶنٸمدٸ ساقتاۋ مەن قايتا ٶڭدەۋدەن باستاپ تاراتۋ مەن ٶتكٸزۋگە دەيٸنگٸ مامانداندىرىلعان قىزمەتتەردٸ ۇسىناتىن بولادى. بۇل ينفراقۇرىلىم ٶنٸمدٸ جەتكٸزۋدٸڭ نەگٸزگٸ باعىتتارى ٷشٸن تيٸمدٸ كٶلٸكتٸك-لوگيستيكالىق ارنالاردى قۇرۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. سونداي-اق ەۋرازييالىق ەكونوميكالىق وداق, ورتالىق ازييا جەنە قىتايعا ەكسپورتتىق-يمپورتتىق وپەراتسييالار جٷزەگە اسىرىلاتىن بولادى, بۇل ٶتكٸزۋ نارىعىن كەڭەيتەدٸ.
ساۋدا مينيسترٸنٸڭ ايتۋىنشا, كٶتەرمە-تاراتۋ ورتالىقتارىنىڭ جەلٸسٸ تاۋار ٶتكٸزۋ جٷيەسٸنٸڭ نەگٸزگٸ قاتىسۋشىلارى اراسىنداعى بايلانىستىرۋشى بۋىن بولادى جەنە ٶندٸرۋشٸلەردٸ, جەتكٸزۋشٸلەردٸ جەنە ساتۋشىلاردى بٸر كلاستەرگە بٸرٸكتٸرەدٸ. ۇسىنىلىپ وتىرعان جٷيە جاھاندىق ترەندتەرگە تولىق سەيكەس كەلەدٸ. الايدا, رانجيس پەن مەركاس سيياقتى ەلەمدٸك جەتەكشٸ جٷيەلەردٸ زەرتتەۋ كەزٸندە ساۋدا-لوگيستيكالىق ينفراقۇرىلىمدى قۇرۋدا مەملەكەتتٸڭ باستى رٶل اتقاراتىنى بايقالدى.
مىسالى, فرانتسييادا 20 كٶتەرمە ازىق-تٷلٸك بازارىنىڭ بٸرەۋٸ عانا جەكە, قالعان بازارلار تولىق نەمەسە ٸشٸنارا مەملەكەتتٸك بولىپ تابىلادى. يسپانيياداعى Mercasa كٶتەرمە-تاراتۋ ورتالىعى دا مەملەكەتتٸك. سونداي-اق, ۆارشاۆا اۋىل شارۋاشىلىعى كٶتەرمە بازارىنىڭ 62% اكتسييالارى مەملەكەتكە تيەسٸلٸ.
«تاۋار ٶتكٸزەتٸن جٷيە مودەلٸنە, ەلەمدٸك جەنە ٶڭٸرلٸك ساراپشىلاردىڭ كەڭەستەرٸنە سٷيەنە وتىرىپ, ۇسىنىلاتىن تاۋار جەلٸسٸنٸڭ ەربٸر بۋىنىنىڭ ناقتى پارامەترلەرٸ مەن سيپاتتامالارىن انىقتادىق. كٶتەرمە-تاراتۋ ورتالىقتارى بٸرىڭعاي جٷيەنٸڭ ەلەمەنتتەرٸ بولىپ تابىلادى, وسىعان بايلانىستى ولاردىڭ تٷرلەرٸ مەن فۋنكتسيونالى بويىنشا بٶلٸنۋٸ نەعۇرلىم تيٸمدٸ», — دەدٸ ب. سۇلتانوۆ.
ساۋداعا باعدارلانعان كٶتەرمە-تاراتۋ ورتالىعى كٶلەمدٸ ٶتكٸزۋ بازارى كٶلەمدٸ ٶتكٸزۋ نارىعى بار, گەوگرافييالىق ورنالاسۋى تيٸمدٸ قالالاردان 20 شاقىرىم جەردە ورنالاساتىن بولادى. ولاردىڭ فۋنكتسيياسى - فەرمەرلەردٸ ٶتكٸزۋ بازارلارىنا جاقىنداتۋ.
تاراتۋعا باعىتتالعان كٶتەرمە-تاراتۋ ورتالىعى قالا شەگٸندە ورنالاسادى. ولاردىڭ اۋماعىندا كەدەندٸك تەرمينالدىڭ بولۋى جٷكتەردٸ رەسٸمدەۋ رەسٸمٸن جەدەلدەتۋگە مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
«بٸز ەلدٸڭ بارلىق ٶڭٸرلەرٸندە كٶتەرمە-تاراتۋ ورتالىقتارىنىڭ جەلٸسٸن قۇرۋدى جوسپارلاۋدامىز, ول تاۋاردىڭ ٶندٸرۋشٸدەن سٶرەگە دەيٸنگٸ جەتكٸزٸلۋ تٸزبەگٸن قامتيدى. تاۋار ٶتكٸزۋ جٷيەسٸن ٷش كەزەڭدە جٷزەگە اسىرۋ ۇسىنىلادى. بٸرٸنشٸ كەزەڭدە اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارلارىن ساقتاۋعا باعدارلانعان بەس كٶتەرمە-تاراتۋ ورتالىعىن پاۆلودار, الماتى جەنە تٷركٸستان وبلىستارىندا سالۋ جوسپارلانۋدا», — دەدٸ ب. سۇلتانوۆ.
جوبانى ٸسكە اسىرۋدىڭ جالپى قۇنى 237,5 ملرد تەڭگەنٸ قۇرايدى. تاۋار ٶتكٸزۋ جٷيەسٸن قۇرۋ شامامەن 10,5 مىڭ, ونىڭ ٸشٸندە قۇرىلىس كەزەڭٸنە 4,2 مىڭ, وبەكتٸلەردٸ پايدالانۋعا 6,3 مىڭ مامانداردى تارتۋعا جەنە جۇمىس ورىندارىمەن قامتاماسىز ەتۋگە مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. وبەكتٸلەردٸ سالۋ ٷشٸن وتاندىق جوبالاۋ جەنە قۇرىلىس كومپانييالارى تارتىلاتىن بولادى.
«جالپى العاندا, 2022 جىلعا قاراي قۋاتتىلىعى جىلىنا 4,8 ملن توننا كٶلەمدٸ قۇرايتىن تەتٸكتٸ ەزٸرلەپ, ۇسىنىپ وتىرمىز. بۇل قۋات تاپشىلىعىن تولىق جابادى جەنە الداعى ۋاقىتتا ەكسپورتتىق ەكسپانسيياعا جاعداي جاسايدى. بٸز ەكٸمدٸكتەرمەن العاشقى ەكٸ كەزەڭ ٷشٸن جەر تەلٸمدەرٸن بٶلۋ مەسەلەسٸن پىسىقتادىق. قالعان 15 نىسان بويىنشا قىسقا مەرزٸمدە جۇمىس جٷرگٸزٸلەتٸن بولادى», — دەپ قوستى ب. سۇلتانوۆ.
اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترٸ س. وماروۆ ٶز كەزەگٸندە قولدا بار شيكٸزات بازاسى ساۋدا-لوگيستيكالىق جٷيەنٸڭ دامىماعانىنا بايلانىستى جىل بويى ساپالى شيكٸزاتتىڭ بٸركەلكٸ جەتكٸزٸلٸپ تۇرۋىن قامتاماسىز ەتپەيتٸنٸن, تاۋاردى ساتۋ الدىندا دايىندايتىن وبەكتٸلەردٸڭ جوق دەرلٸك ەكەنٸن جەتكٸزدٸ. جالپى, ٶتكٸزۋ جٷيەسٸندە ينتەگراتسييانىڭ جەتكٸلٸكسٸز بولۋى وتاندىق ٶندٸرٸستٸڭ دامۋىن تەجەۋدە.
جەكەلەگەن ٶڭٸرلەردە جەمٸس-كٶكٶنٸس ٶنٸمدەرٸ مەن تاماق ٶنٸمدەرٸن ساقتايتىن قويما ينفراقۇرىلىمى جەتكٸلٸكتٸ دامىماعان.
«ەكٸمدٸكتەردٸڭ الدىن الا دەرەكتەرٸ بويىنشا رەسپۋبليكادا جالپى سىيىمدىلىعى 1 908,3 مىڭ توننا بولاتىن 1249 جەمٸس-كٶكٶنٸس جەنە كارتوپ ساقتاۋ ورنى بار, بۇل ٶندٸرٸلگەن ٶنٸمدٸ ساقتاۋ ٷشٸن جەتكٸلٸكسٸز. 2019 جىلى 6,7 ملن توننا ٶندٸرٸلگەن (2018 جىلمەن سالىستىرعاندا ٶسٸم - 5%) كارتوپقا, قىرىققاباتقا, سەبٸزگە, پييازعا, قىزىلشاعا جەنە كەلەسٸ جىلدىڭ ٶنٸمٸنە دەيٸن كٶكٶنٸستەردٸ ٸشكٸ تۇتىنىم ٷشٸن دە, ەكسپورت ٷشٸن دە ساقتاۋ قاجەتتٸلٸگٸنە قۋاتى شامامەن 2,8 ملن توننا بولاتىن مامانداندىرىلعان ساقتاۋ ورنى قاجەت», — دەپ تٷسٸندٸردٸ س. وماروۆ.
اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلٸگٸ ٶز تاراپىنان ساۋدا-لوگيستيكالىق ينفراقۇرىلىمنىڭ اجىراماس بٶلٸگٸ بولىپ تابىلاتىن جاڭا تەحنولوگييالاردى ەنگٸزۋ, پيتومنيك شارۋاشىلىعىن دامىتۋ, ساپالى تۇقىمدار مەن كٶشەتتەردٸ پايدالانۋ, سۋارمالى جەرلەر الاڭىن كەڭەيتۋ, زاماناۋي سۋارۋ ماشينالارىن پايدالانۋ, سونداي-اق جەمٸستەر, كٶكٶنٸستەر جەنە كارتوپ ساقتايتىن سىيىمدىلىقتاردى جاڭعىرتۋ ەسەبٸنەن كٶكٶنٸس پەن جەمٸس ٶندٸرۋ كٶلەمٸن ۇلعايتۋ شارالارىن قابىلداۋدا.
«كٶكٶنٸس ساقتاۋ ورىندارىن سالۋعا كەسٸپكەرلەردٸ ىنتالاندىرۋ ٷشٸن مينيسترلٸك 25% مٶلشەرٸندە ينۆەستيتسييالىق سۋبسيدييالار, سونداي-اق قاراپايىم زاتتار ەكونوميكاسى باعدارلاماسى بويىنشا جەڭٸلدەتٸلگەن كرەديت بەرۋدٸ كٶزدەپ وتىر», — دەدٸ اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترٸ.
كٶتەرمە-تاراتۋ ورتالىقتارى جەلٸسٸن سالۋ ارقىلى ساۋدا-لوگيستيكالىق ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ ٶنٸمدٸ جيناعان سوڭ ٶندٸرٸلگەن اۋىل شارۋاشىلىعى ٶنٸمدەرٸنٸڭ شىعىندارىن تٶمەندەتۋدٸ, ٶنٸمسٸز دەلدالداردى جويۋدى, اۋىل شارۋاشىلىعى ٶندٸرۋشٸلەرٸنٸڭ ساۋدا جەلٸلەرٸنە قولجەتٸمدٸلٸگٸن, ٸشكٸ نارىقتا دا, ەكسپورتتىق باعىتتا دا اۋىل شارۋاشىلىعى ٶنٸمٸن ٶتكٸزۋدٸ ارتتىرۋدى قامتاماسىز ەتەدٸ.
