Eńbegi eren eldiń eńsesi de joǵary. Bul turǵydan sóz qozǵar bolsaq elimizde atqarylyp jatqan eleýli ister jeterlik. Tarihy tereń, jeri bai jetisýlyqtar Elbasy usynǵan «100 naqty qadamdy» júieli júzege asyrýda. Ony biz jerine qydyr qonyp, baq daryǵan Balqash aýdanyn aralaý barysynda ańǵardyq. Óńirlik kommýnikatsiialar qyzmetimen birlesip aýdanǵa at basyn burǵan bir top tilshiler balqashtyqtardyń berekeli jumysyn kórip maqtanyp qaitty. Tatýlyqty tý etken turǵyndar «bir úidiń balasyndai, bir qoldyń salasyndai» uiymshyldyqpen utyp tur. Iá, aýdan ákimi Ǵalym Toqpeiisovtyń bastamasymen jumysqa judyryqtai jumylǵan óńir órkendi isterimen órleýde.
Memleket basshysynyń «100 naqty qadam» Ult josparyna sáikes Balqash aýdanynda 19-qadam boiynsha naqty jumystar júzege asyrylyp jatyr. Bul baǵdarlama qoǵamnyń básekege qabilettiligin arttyryp, elimizdi damyǵan otyz memlekettiń qataryna jeteleitini anyq. Ataýly qujatta árbir qazaqstandyqtyń múddesi qozǵalǵan. Kásibi memleket, qyzmet, biznes qurýdyń joldary kórsetilgen.
Atalmysh aýdanda qai salany alsaq ta jetken jetistikteri men baǵyndyrǵan biikteri aýyz toltyryp aitarlyqtai. Aýdan shyraiy shalǵaidan kóz baýraidy. BAQ ókilderin qarsy alǵan top Ult josparyn júzege asyrý baǵytynda atqarylǵan jumystardyń jaiyn aityp berdi. Aimaq áleýmettik kómek kórsetýimen qýantyp, birlik pen tutastyqty damytyp, nyǵaitýǵa nyq senimmen kirisip ketken. Azamattyq belsendilikter de biikten kórinip, jastar saiasaty júieli jumys atqaryp, kásipkerler jumysy biikten kórinýde. Elbasy tapsyrmasyn tyń serpinmen oryndap, indýstriialandyrý jobalary da jaǵymdy jańalyqtarmen jol bastaýda. Ár kirgen mekemeden iskerlik ahýaldy sezip, aimaqty aralaý barysynda órkendi isterdiń kókjiegine kóz júgirttik. Ýaqyt talabynan qalmai, damýdyń jańa múmkindikterin taýyp, tereń ózgerister jasaýǵa talpynystary ańǵaryldy. Aýdan ortalyǵy Baqanastyń ekonomikasy da ilgerilep, ótken jyldarǵa qaraǵanda ózgeristeri artyp, kenjelegen tustary qalypqa kelgen. Aqmarjanymen málim óńirdiń máni kirip, sáni arta túsken. Sózimizdi resmi derektermen dáiekteý úshin brifing barysynda aralaǵan nysandarǵa toqtalyp ótsek.
Búgingi tańda baitaq ólke Balqashta 32 myńǵa jýyq turǵyn tútinin tútetip otyr. Óndiris oshaqtaryn aralaýdy Miialy aýylyndaǵy «Dinara Ranch» JShS-niń mal bordaqylaý alańynan bastadyq. Keshende 10 myń bas iri qara semirtilýde. Jalpy aýmaǵy 27 gektardan asatyn keshenge «Kazagroqarjy» AQ arqyly 1.5 mlrd. teńge qarjy jumsalǵan. Bordaqylaýdaǵy iri qaranyń 4800-den astamy asyl tuqymdy gereford, aberdin-angýs jáne etti baǵyttaǵy qazaqtyń aqbas siyrlary. Kásiporyn direktory Baqytjan Satybaldievtiń aitýynsha, aǵymdaǵy jyldyń 9 aiynda 110 tonna et satylymǵa shyqqan. Osy arada osynshama basqa qalai shóp daiyndalady? degen saýal da týyndaýy múmkin. Keshenniń enshisindegi jerden bir jylda 10 myń tonna tabiǵi shóp, 16 myń tonna súrlem, 9 myń tonna túrli jem, 6 myń tonna qurǵaq shóp shabylady. Ony daiyndaýǵa túrli tehnikalar jumyldyrylǵan, jalpy aitqanda shóp jinaý úshin kerekti quraldarmen tolyq qamtylǵan. Mine, sonyń arqasynda iri qara barynsha semirtilýde. Sondai-aq, mal baptaýdy jetik meńgergen 18 adam jumyspen qamtylǵan. Qajyrly eńbektiń óteýi ortasha 90 myń teńgeni quraidy.
Bul rette kásipkerge qoldaý kórsetip kelgen aýdan ákimdiginiń de eńbegi eren. Elbasynyń tapsyrmasyn júzege asyrý barysynda Aqjar aýyldyq okrýginde 3500 bas iri qarany bordaqylaýǵa arnalǵan «Jaqsylyq» sharýa qojalyǵynyń jospary bekitilip, keshen qurylysy qarqyn alǵan. Oǵan ulttyq qazynadan 850 million teńge bólinbek. Dál osyndai qýantarlyq jańalyqtar qataryn Baqbaqty aýyldyq okrýgindegi sút-taýarly kesheni toltyryp tur. Sonymen qatar Bereke aýylynda ornalasqan «Darqan» sharýa qojalyǵy óz qarajaty esebinen 12 mln. teńgege 200 bas malǵa arnalǵan bordaqylaý alańynyń qurylysyn júrgizýde. Aýyl turǵyndaryn jumyspen qamtamasyz etý jáne agroónerkásip kesheni ónimderin óndirý, jeke qosalqy sharýashylyqtardyń áleýetin paidalaný jobasy boiynsha «Otbasylyq bordaqylaý alańdary» baǵdarlamasynyń aiasynda Baqbaqty aýyldyq okrýginde «Igilik-2009» sharýa qojalyǵynyń 30 basqa, jeke kásipker «Káýsar» 50 basqa, Baqanas aýyldyq okrýginen «Ańsar» sharýa qojalyǵynyń 40 basqa arnalǵan otbasylyq bordaqylaý alańdary jumys istep tur.
Kelesi kezekte at basyn óńir ekonomikasynyń damýyna serpin berip, aýdan turǵyndaryn turaqty túrde jumyspen qamtamasyz etken Aqdala aýylyndaǵy «Ótes Bio Aziia» JShS-niń arnaiy mal soiý ornyna burdyq. Bul keshen «Ótes Bio Aziia» JShS-niń úlken qurylymynyń bir bóligi eken. Munda tek mal soiyp qana qoimai, bordaqylaityn da qorajailar bar. Onda 5 myń bas iri qara semirtilýde. Jumysyn 2013 jyly bastaǵan kásiporyn ónimi qazir suranysqa ie. Nysandy salýǵa 250 mln. teńge qarajat bólingen. Júieli jumys búginde jemisin berýde. Bas mal dárigeri Shahan Aýǵanbaevtyń aitýynsha, búginde táýligine 40-50 bas iri qara soiylýda. Qasaphanadaǵy apparattyń bári sońǵy tehnologiiaǵa sai. Pyshaqtardyń júzi jyltyldap, et iletin jáne ony tasymaldaityn tehnikanyń bári syrtyldap jumys istep tur. Bul qasapshylarǵa asa aýyrlyq túsirmeidi degen sóz.
Keshende 25 qasapshy turaqty jumys atqaryp, ter tógýde. Barlyǵy QMDB-niń arnaiy halal sertifikatyn alǵan mamandar. Sondyqtan bolar, ainala muntazdai taza. Et arnaiy tońazytqyshtarda saqtalady. Jalpy jetpis iri qara siiatyn saqtaý bólmesi ekige bólingen. Biz kórgende ekeýi de toly boldy. Sol arqyly ónimniń joǵary suranysqa ie ekendigin sezdik. Mal soiý bóliminiń jalpy aýmaǵy 4 gektarǵa jýyq. Keshen bolashaqta etti qaita óńdeýden ótkizýdi kózdep otyr. Oǵan arnaiy bólmeler bólingen. Bolashaqta shujyqtan bastap kóptegen et ónimderi shyǵarylmaq. Aǵymdaǵy jyldyń alǵashqy 9 aiynda 950 tonna et satylymǵa shyqqan. Bul úlken kórsetkish, kásiporynnyń qaryshty qadamynan habar berdi.
Aimaq aýylsharýashylyǵymen ainalysýǵa óte qolaily. Sondyqtan sharýanyń negizgi eńbegi egin egip, tórt túlik mal baǵýdan bastalady. Egin egýge turǵyndar ábden mashyqtanǵan. Onyń ishinde arpa, bidai, dándik júgeri men kúrish siiaqty daqyldar bar. Jetisýdyń sýly da nýly bul aimaǵy kúrish ósirýge óte qolaily. Qazaqstanǵa osy arqyly tanylyp, esh taryǵyp kórmegen aimaqtyń jaiqalǵan aq kúrishi joǵary suranysqa ie. Sózimiz dáleldi bolý úshin «Ótes Bio Aziia» JShS-niń aýdan ortalyǵynda ornalasqan «Ótes» kúrish óńdeý zaýytyna bas suqtyq. Jumysyn 2003 jyly bastaǵan keshen qazir óńirimizdi kúrishpen qamtamasyz etýde. Qurylymy zaman talabyna sai. Ozyq úlgidegi nemis tehnologiiasymen jabdyqtalǵan. Janynda laboratoriialyq mekemesi bar. Keshen jumysy osydan bastalady. Sol arqyly kúrishtiń túrin ajyratyp, tegin taýyp, ylǵaldylyǵy men sapasyn anyqtaidy. Keshen direktory Dúisenbek Nurlanovtyń aitýynsha munda táýligine 30 tonnadan astam kúrish óńdeledi eken. Bul apparat saǵatyna 3 tonna ónim shyǵarady. Zaýytta tehnika tilin jetik biletin, kúrish sapasyn tekserýge mashyqtanǵan 21 adam qyzmet isteidi. Olardyń ortasha jalaqysy 70 myń teńge kóleminde. Jumys táýlik boiy júrgiziletindikten eki aýysymmen jumys jasaidy. Kásiporynǵa tiesili 10 myń gektar sýarmaly jer bar. Onda jyl saiyn 2000 gektarǵa kúrish egilip, ózge de dándi daqyldar sebiledi. Naýqan kezinde atalǵan aýmaqtan ortasha eseppen 6 myń tonna ónim jinalady.
Zaman talabyna sai kóriktene túsken aýdannyń óneri de biik dárejede órenektelip keledi. Oǵan aýdanda 14 Mádeniet úii, 15 kitaphana, 1 tarihi-ólketaný murajaiynyń halyqqa qyzmet kórsetýi dálel. Mádeni oshaqtardyń materialdyq-tehnikalyq bazasy da talapqa sai, zamanaýi tehnologiiamen jabdyqtalǵan. Sonyń ishinde kózben kórgenimiz oblys ákiminiń qoldaýymen kúrdeli jóndeýden ótken Baqbaqty aýylyndaǵy Mádeniet úii. 1972 jyly irgesi qalanǵan Mádeniet úiin kúrdeli jóndeýden ótkizýge memleket qarjysynan 2 mln. 834 myń teńge bólinip, bazasy tolyq jańartylǵan. Byltyr paidalanýǵa berilgen óner ordasynyń shyǵarmashylyqqa sýsyndaǵan turǵyndarǵa taptyrmas mekeme bolǵandyǵyn ishiniń lyqa tolýynan baiqadyq. Tabaldyryǵyn attaǵannan-aq bishi qyzdar kózge tústi. Mekemede 3 úiirme jumys jasaidy. Olar shyǵarmashylyqtyń shyńdalýyna súbeli úles qosyp keledi. Ústimizdegi jyldyń 9 ailyq kórsetkishi boiynsha munda 88 mádeni is-shara uiymdastyrylǵan. Aldaǵy ýaqytta Táýelsizdigimizdiń 25 jyldyǵyna orai úlken shara ótkizý kózdelýde. Óner ordasyn aralatqan Baqbaqty aýyldyq okrýginiń ákimi Zoia Júnisbaeva mádeni jetistikterge de toqtaldy. Atap óterligi, munda aptasyna bir ret shara ótkizý daǵdyǵa ainalǵan. Biz barǵan kúni de aýdan ónerpazdary daiyndaǵan kontserttik baǵdarlamaǵa kezek berildi.
Áleýmettik kómek te aýdan jurtshylyǵyn qýantyp baǵýda. Óńirdegi Uly Otan jáne Aýǵan soǵysy ardagerlerine jáne tylda eńbek etkenderge, sondai-aq, Chernobyl apatynyń zardabyn joiýǵa qatysqandarǵa tiisti kómek kórsetilýde. Múgedekterge de múmkindiginshe jaǵdai jasalyp, áleýmettik járdem alýy jolǵa qoiylǵan. Ár turǵynnyń jumyspen qamtylýy qarastyrylyp, az qamtylǵan otbasy múshelerine júieli kómek berilýde. Dárigerlik qyzmette óz dárejesinde kórsetiledi eken. Mektep pen balabaqsha da qalypty jumys isteidi.
Jastardyń jaman jolǵa ketpeýi úshin Boiaýly aýylyndaǵy jastarǵa dini bilim beretin QMDB filialy «Moldaqasym ata meshiti» qasyndaǵy qaiyrymdylyq jeke mekemesi jumys jasaýda. Qazirgi tańda munda 28 bala dini bilimin jetildirýde. Oqý ornynyń ereksheligi – bitirgenderdiń basym bóligi «Nur Múbárak» ýniversitetine arnaiy joldamamen oqýǵa túsken.
Bul oqý ornynyń jastardyń teris dini aǵymnyń jeteginde ketpei, durys joldy ustanýyna septigin tigizeri anyq, – deidi meshit imamy Sáken Súiirov.
Kúnniń ekinshi jartysyna belgilengen basqosýǵa qatysqan Ǵalym Qasymuly biz aralaǵan keshender jaiynan qysqa habar berip, aýyl tirshiligine toqtalyp, óz jumysyn qorytyndylady. Aimaqtyń keshegisin sóz etip, búginin baiandady. Turǵyndar tazalyq pen abattandyrýǵa asa mán bergen. Kúzdiń qara sýyǵy bolsa da jaiqalyp turǵan jasyl jelek sony uqtyrǵandai. Joǵaryda aitqanymyzdai, memlekettik baǵdarlamalardyń júzege asyrylý barysy da jaman emes. Atqarylyp jatqan basqa da irgeli ister jeterlik. Kóptegen jemisti istiń basyn qaiyryp úlgergen aýdan ákimi óz sózinde jetistikterge jetelep, tanymaldylyqqa taqyryp bolǵan kúrish jaiyn erekshe aityp ótti. Búgingi tańda kúrish ónimderi aimaqtyń túkpir-túkpirinde saýdalanady. Aýdannyń sporttyq jetistikteri de jaman emes. Oǵan Baqanas aýylyndaǵy sport mektebiniń tigizer septigi kóp. Bilim shańyraǵynyń túlekteri «Qazaqstan Respýblikasynyń sport sheberi» ataǵyn da enshilep úlgergen. Sporttyń qai túrinen bolsa da aýqymdy jetistikterge qol jetken. Aýdannan 4 álem júldegeriniń, 2 Aziia chempionynyń, 1 Ortalyq Aziia chempionynyń shyǵýy sporttyń aimaǵy úshin basty orynda ekenin kórsetedi. Aýdanda aýylsharýashylyq jáne basqa da jer telimderin paidalanbai nemese iesiz bos qaldyrǵan sharýa qojalyqtarynyń jer telimderin túgendeý jumystary júrgizilýde. Jer telimderiniń paidalanylýy únemi baqylýǵa alynyp otyrady. Ótken jyly aýdan boiynsha barlyǵy 4334,5 ga. jerdiń paidalanylmaǵandyǵy anyqtalyp, onyń ishinde 1646,5 ga. jer telimi qaita paidalanyla bastaǵan. Al 2234 ga. jer memleket menshigine qaitarylǵan. Aýdan ekonomikasyna aǵymdaǵy jyldyń 9 aiynda 766,5 million teńge investitsiia tartylǵan. Kásipkerler qyzmeti de órge domalap tur. Qaroi selolyq okrýginde ornalasqan «Rahymberli» JShS-i ótken jyly qamys óńdeý zaýytyn iske qosty. Quny qymbat tehnika qoiylyp, Resei memleketinde jasalǵan qural-jabdyqtarmen jumys bastaldy. Sol siiaqty óz násibin kásibinen kórgen Baqanas selolyq okrýginiń turǵyny Rysbike Amantaeva óz qarajaty esebinen «Aq-Otaý» toihanasyn el igiligine ashty. Oqýshylardy aǵylshyn tiline úiretý de jolǵa qoiylyp, bolashaǵynan zor úmit kúttiretin shákirtter daiarlanýda. Aýdanda osyndai qýantarlyq sharýalar shash etekten. Alaida tolyq sheshim tappaǵan máseleler de joq emes. Joldyń eskirýi, aýyzsý máselesiniń tapshylyǵy syndy birqatar kenjelep qalǵan jaǵdailar da bar. Sebebin suradyq, jaýabyn bildik. Bul máseleler keler jyldyń josparyna qoiylypty. «Kósh júre kele túzeler» demekshi, aldaǵy ýaqytta bul máselelerdiń de oń nátijeli bolaryna bek seneiik.
Balqash aýdany.
Quralbek Sábitov
"Jetisý" gazeti
