Foto: autismnj.org
Almaty oblysy ákiminiń birinshi orynbasary Qanat Esbolatovtyń múgedektigi bar azamattar týraly aitqan sózi qoǵamda úlken rezonans týdyrdy. Talǵar aýdanynda turǵyndarmen ótken kezdesýde aitylǵan bul pikir áleýmettik jelilerde synǵa ushyrap, sheneýnik kópshilik aldynda keshirim suraýǵa májbúr boldy. Osy oraida Ult.kz tilshisi osy jáne basqa da qoǵamdyq rezonans bolǵan máselelerge qatysty birneshe suraqty zańgerge qoiyp kórdi.
Oqiǵa memlekettik qyzmetkerlerdiń etikasyna, múgedekterdiń quqyǵyn qorǵaýǵa jáne laýazymdy tulǵanyń qoǵam aldyndaǵy jaýapkershiligine qatysty mańyzdy suraqtardy kún tártibine kóterdi.
Daýly sóz qalai aityldy?
Turǵyndarmen kezdesý barysynda Esbolatov densaýlyǵyna bailanysty zalda kezek kútip turǵan azamattarǵa qatysty:
«Múgedekterdiń eńsesin túsirmeiik. Onsyz da Alla taǵala bul kisilerdi, oryssha aitqanda, ‘ih nakazali’...» dedi.
Zalda otyrǵandar bul sózdi estigen sátte-aq áleýmettik jelilerde narazylyq tolqyny paida boldy.
Qoǵam reaktsiiasy birden jáne óte qatań boldy. «Alla jazalady degeni me? Bul qorlyq qoi!», «Laýazymdy tulǵanyń etikasy qaida?»,«Múgedekterdi kemsitý – adamgershilikke de, zańǵa da qarsy!» degen pikirler boldy.
Qoǵamdyq qysymnan keiin Qanat Esbolatov Instagram paraqshasynda jazba jariialap, aitqan sóziniń durys túsinilmegenin jetkizdi.
Sheneýnik óziniń oiy ózgeshe bolǵanyn, biraq oryssha jetkizý barysynda qatelik jasaǵanyn aitty:
«Orys tilinde sózimdi durys jetkizbeppin. «Qudai úlken synaq bergen» dep aitqym kelgen edi», dedi.
Sonymen qatar ol kópshilikten shyn júrekten keshirim surap, jaǵdaidan sabaq alatynyn jetkizdi.
Zańger: «Bul – kemsitýshilik elementteri bar sóz»
Zańger Qýat Aýǵanbektiń aitýynsha, memlekettik qyzmetkerdiń «múgedekterdi Alla jazalady» dep aitýy – ar-namys pen qadir-qasietke til tigizý retinde qarastyrylýy múmkin. Qazaqstan – Múgedekterdiń quqyqtary týraly BUU Konventsiiasyn ratifikatsiialaǵan memleket.
Sondyqtan múgedektik belgisi boiynsha kemsitýshilikke zań júzinde qatań tyiym salynady.
«Negizi memlekettik organdar men laýazymdy tulǵalar da múgedekterge qatysty diskriminatsiiadan aýlaq bolýǵa mindetti. Al «múgedekterdi Alla jazalady» dep aitý – bul pikir, biraq sóz sapasy men kontekstke qarai – múgedekterdi kemsitýge, olardyń qadir-qasietine til tigizý kategoriiasyna túsýi múmkin. Zańdarda «múgedekterge » qatysty naqty «til tigizý» jazalaý normasy – konventsiialyq mindettemeler arqyly, al normativtik aktilerde diskriminatsiiaǵa qarsy erejeler bar. Sonymen qatar, eger bul sózder qoǵamdyq oryndarda, BAQ nemese internette aitylǵan bolsa – bul kemsitýshilik, ar-namysqa til tigizý jáne minegen kemsitýshilikke jatýy yqtimal. Mundai pikir kemsitýshilikke jatýy múmkin, jáne múgedekter quqyqtaryn qorǵaýǵa arnalǵan normalar qoldanylýy tiis», – deidi zańger Qýat Aýǵanbek.
Zańgerdiń aitýynsha, memlekettik qyzmetkerdiń laýazymdyq mártebesine sáikes qoǵamdaǵy pikir bildirýi (ásirese, múgedekter nemese basqa áleýmettik azshylyqtar týraly) onyń «qyzmettik mindetterimen úilesimdi» bolýy shart. Eger qyzmettik mindetterimen úilesimsiz jáne múgedekterdi kemsitý, ar-namysqa til tigizý bolsa, bul tártiptik jaýapkershilikke ákelýi múmkin.
«Bul – memlekettik qyzmet týraly zańdar men ishki tártip erejeleri sheńberinde qaralady. Sonymen qatar, qoǵamdyq pikir bildirý adamnyń negizgi bostandyǵy; biraq memleket qyzmetkerinen etika, teńdik qaǵidattaryn saqtaýdy talap etedi. Eger sózderi zańda kórsetilgen «ar-namysqa til tigizý» nemese «kemsitýshilik» quramyna sáikes bolsa ákimshilik nemese tipti qylmystyq jaýapkershilik saralanýy yqtimal», – deidi zańger.
Osy oraida zańgerge «bul jaǵdaiǵa qatysty memlekettik organdar tarapynan resmi tekserý nemese qyzmettik jaýapkershilikke tartý múmkindigi bar ma?» degen suraq qoidyq.
«Iá, teoriialyq turǵydan – bar. Sebebi: memlekettik organ nemese ýákiletti organ (ákimshilik nemese adam quqyqtary salasyndaǵy organdar) atalmysh pikirlerge resmi tekserý júrgize alady. Eger pikirler memlekettik qyzmetkerden aitylǵan bolsa, ishki tártiptik tártip (loialdyq, etika, qyzmettik mindetke sai bolý) buzyldy dep tanylýy múmkin. Eger zańnamalyq normalar (ar-namysqa til tigizý, kemsitýshilik) turǵysynan materialdar jinalsa, kimshilik nemese qylmystyq is qozǵaýǵa negiz bolýy yqtimal. Iá, rasynda resmi tekserý jáne jaýapkershilikke tartý múmkindigi zańdy negizde bar», – deidi zańger Qýat Aýǵanbek.
Bloger Gúlnardyń aýtizm týraly pikiri qoǵamda daý týǵyzdy
Daýly jariia málimdemeler tek sheneýnikter tarapynan emes. Jelide bloger Gúlnardyń aýtizmi bar balalarǵa qatysty sózderi de jurttyń narazylyǵyn týǵyzdy.
Bloger tártipsiz jynystyq qatynas pen genetikalyq aýytqýlardy bailanystyryp, aýtizmniń paida bolýyn sýbektivti jáne ǵylymǵa qaishy túsindirýge tyrysqan.
Bul pikir ata-analardyń ǵana emes, meditsina salasynyń da synyna ushyrady. Alaida meditsinalyq qaýymdastyqta mundai tujyrymdar ǵylymi negizsiz dep sanalady. Genetikalyq nemese damý erekshelikteri týraly taqyryptar halyqaralyq deńgeide etikalyq jaýapkershilik pen dáldik talap etedi. Sol sebepti bul jazba jurtshylyq arasynda daý-damai týǵyzyp, pikirtalasqa sebep boldy.
Erekshe balalardyń quqyǵy qalai qorǵalady?
Zańger Qýat Aýǵanbektiń aitýynsha, eger mundai málimdeme balalardy tárbielep otyrǵan ata-analardyń ar-namysyna, qadir-qasietine, áleýmettik toptardyń (ata-analar, balalar) quqyqtaryna baǵyttalǵan kemsitýshilik, qorlaý, jaǵymsyz, qorlaityn aqparat bolsa, bul da ar-namysqa til tigizý, qorlaý, kemsitýshilikke jatýy múmkin. Ulttyq zańnamada adamnyń ar-namysy men qadir-qasietine qarsy qylmystar qarastyrylǵan.
«Eger mundai pikir BAQ, internet arqyly taratylyp, úlken aýditoriiaǵa jetse jaýapkershilik bolýy múmkin, ásirese jábirlenýshilerdiń naqty toby bar bolsa. Bala men ata-analarǵa qatysty qorlaýshy, kemsitýshi pikir retinde quqyqtyq jaýapkershilikke negizdelýi múmkin. Iá, Qazaqstan ratifikatsiialaǵan konventsiia múgedekterdiń (sonyń ishinde múgedek balalardyń) quqyqtaryn, qadir-qasietin, teńdigin qorǵaýdy mindetteidi. Zańdar men normativtik aktiler kemsitýshilik pen kemsitýshilikke ákep soǵatyn pikirler, stereotipterge qarsy bolýy tiis. Sonymen qatar, qoǵamda osyndai pikirlerge áleýmettik, memlekettik, quqyq qorǵaýshy organdar arqyly jaýapkershilik tán. Demek, shekteý qoiý zańdy negizge sai bolýy múmkin. Rasynda, múgedekterdiń, sonyń ishinde erekshe qajettilikteri bar balalardyń qadir-qasieti, teńdigi qurmettelýi tiis; sondyqtan mundai pikirlerge zańmen shekteý qoiýǵa quqyqtyq negiz bar», – deidi zańger.
Osy oraida «qoǵam nemese ata-analar bul pikirdi «balalarǵa ziian keltiretin sóz» dep eseptese, zań boiynsha qandai is qozǵalady?» degen zańdy suraq týyndaidy. Mamannyń aitýynsha, eger sózder (pikirler) kemsitýshilik, qorlaý, ar-namysqa til tigizý, balalar men ata-analardyń qadir-qasietin qorlaý retinde tanylsa, bul zań kózi retinde qylmystyq, ákimshilik nemese tártiptik jaýapkershilikke tartýǵa negiz bolýy múmkin. Uiymdastyrylǵan túrde, júieli túrde, nemese kópshilikke baǵyttalǵan túrde bolsa, jaýapkershilik aýyrlatylýy múmkin.
«Jábirlenýshi (múgedekter, ata-analar, balalar), zańdy nemese fizikalyq tulǵalar, óz quqyqtaryn qorǵaý úshin memlekettik organdarǵa, sotqa, quqyq qorǵaý organdaryna júginýge quqyly. Bul – Konstitýtsiialyq quqyq. Eger qoǵam nemese ata-analar mundai pikirdi ziiandy dep tanylsa, zańdyq baptar (ar-namysty qorlaý, kemsitýshilik, ádepsizdik) boiynsha is qozǵaýǵa negiz bar», – deidi Qýat Aýǵanbek.
Jalpy, zańgerdiń aitýynsha, zań jáne praktika jaǵynan shekteýler men jaýapkershilik múmkindigi bar. Múgedekter, erekshe qajettilikteri bar adamdar, balalar jáne olardyń ata-analary Qazaqstan zańnamasy boiynsha qorǵalǵan toptar. Eger qoǵamdyq nemese jeke tulǵalar olardyń ar-namysyn qorlaityn, kemsitýshilikke negizdelgen pikir bildirse, bul zańǵa qaishy jáne quqyq qorǵaý organdarynyń aralasýyn talap etedi.
Aqbota Musabekqyzy
