فوتو: autismnj.org
الماتى وبلىسى ەكٸمٸنٸڭ بٸرٸنشٸ ورىنباسارى قانات ەسبولاتوۆتىڭ مٷگەدەكتٸگٸ بار ازاماتتار تۋرالى ايتقان سٶزٸ قوعامدا ٷلكەن رەزونانس تۋدىردى. تالعار اۋدانىندا تۇرعىندارمەن ٶتكەن كەزدەسۋدە ايتىلعان بۇل پٸكٸر ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەردە سىنعا ۇشىراپ, شەنەۋنٸك كٶپشٸلٸك الدىندا كەشٸرٸم سۇراۋعا مەجبٷر بولدى. وسى ورايدا Ult.kz تٸلشٸسٸ وسى جەنە باسقا دا قوعامدىق رەزونانس بولعان مەسەلەلەرگە قاتىستى بٸرنەشە سۇراقتى زاڭگەرگە قويىپ كٶردٸ.
وقيعا مەملەكەتتٸك قىزمەتكەرلەردٸڭ ەتيكاسىنا, مٷگەدەكتەردٸڭ قۇقىعىن قورعاۋعا جەنە لاۋازىمدى تۇلعانىڭ قوعام الدىنداعى جاۋاپكەرشٸلٸگٸنە قاتىستى ماڭىزدى سۇراقتاردى كٷن تەرتٸبٸنە كٶتەردٸ.
داۋلى سٶز قالاي ايتىلدى?
تۇرعىندارمەن كەزدەسۋ بارىسىندا ەسبولاتوۆ دەنساۋلىعىنا بايلانىستى زالدا كەزەك كٷتٸپ تۇرعان ازاماتتارعا قاتىستى:
«مٷگەدەكتەردٸڭ ەڭسەسٸن تٷسٸرمەيٸك. ونسىز دا اللا تاعالا بۇل كٸسٸلەردٸ, ورىسشا ايتقاندا, ‘يح ناكازالي’...» دەدٸ.
زالدا وتىرعاندار بۇل سٶزدٸ ەستٸگەن سەتتە-اق ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەردە نارازىلىق تولقىنى پايدا بولدى.
قوعام رەاكتسيياسى بٸردەن جەنە ٶتە قاتاڭ بولدى. «اللا جازالادى دەگەنٸ مە? بۇل قورلىق قوي!», «لاۋازىمدى تۇلعانىڭ ەتيكاسى قايدا?»,«مٷگەدەكتەردٸ كەمسٸتۋ – ادامگەرشٸلٸككە دە, زاڭعا دا قارسى!» دەگەن پٸكٸرلەر بولدى.
قوعامدىق قىسىمنان كەيٸن قانات ەسبولاتوۆ Instagram پاراقشاسىندا جازبا جارييالاپ, ايتقان سٶزٸنٸڭ دۇرىس تٷسٸنٸلمەگەنٸن جەتكٸزدٸ.
شەنەۋنٸك ٶزٸنٸڭ ويى ٶزگەشە بولعانىن, بٸراق ورىسشا جەتكٸزۋ بارىسىندا قاتەلٸك جاساعانىن ايتتى:
«ورىس تٸلٸندە سٶزٸمدٸ دۇرىس جەتكٸزبەپپٸن. «قۇداي ٷلكەن سىناق بەرگەن» دەپ ايتقىم كەلگەن ەدٸ», دەدٸ.
سونىمەن قاتار ول كٶپشٸلٸكتەن شىن جٷرەكتەن كەشٸرٸم سۇراپ, جاعدايدان ساباق الاتىنىن جەتكٸزدٸ.
زاڭگەر: «بۇل – كەمسٸتۋشٸلٸك ەلەمەنتتەرٸ بار سٶز»
زاڭگەر قۋات اۋعانبەكتٸڭ ايتۋىنشا, مەملەكەتتٸك قىزمەتكەردٸڭ «مٷگەدەكتەردٸ اللا جازالادى» دەپ ايتۋى – ار-نامىس پەن قادٸر-قاسيەتكە تٸل تيگٸزۋ رەتٸندە قاراستىرىلۋى مٷمكٸن. قازاقستان – مٷگەدەكتەردٸڭ قۇقىقتارى تۋرالى بۇۇ كونۆەنتسيياسىن راتيفيكاتسييالاعان مەملەكەت.
سوندىقتان مٷگەدەكتٸك بەلگٸسٸ بويىنشا كەمسٸتۋشٸلٸككە زاڭ جٷزٸندە قاتاڭ تىيىم سالىنادى.
«نەگٸزٸ مەملەكەتتٸك ورگاندار مەن لاۋازىمدى تۇلعالار دا مٷگەدەكتەرگە قاتىستى ديسكريميناتسييادان اۋلاق بولۋعا مٸندەتتٸ. ال «مٷگەدەكتەردٸ اللا جازالادى» دەپ ايتۋ – بۇل پٸكٸر, بٸراق سٶز ساپاسى مەن كونتەكستكە قاراي – مٷگەدەكتەردٸ كەمسٸتۋگە, ولاردىڭ قادٸر-قاسيەتٸنە تٸل تيگٸزۋ كاتەگوريياسىنا تٷسۋٸ مٷمكٸن. زاڭداردا «مٷگەدەكتەرگە » قاتىستى ناقتى «تٸل تيگٸزۋ» جازالاۋ نورماسى – كونۆەنتسييالىق مٸندەتتەمەلەر ارقىلى, ال نورماتيۆتٸك اكتٸلەردە ديسكريميناتسيياعا قارسى ەرەجەلەر بار. سونىمەن قاتار, ەگەر بۇل سٶزدەر قوعامدىق ورىنداردا, باق نەمەسە ينتەرنەتتە ايتىلعان بولسا – بۇل كەمسٸتۋشٸلٸك, ار-نامىسقا تٸل تيگٸزۋ جەنە مٸنەگەن كەمسٸتۋشٸلٸككە جاتۋى ىقتيمال. مۇنداي پٸكٸر كەمسٸتۋشٸلٸككە جاتۋى مٷمكٸن, جەنە مٷگەدەكتەر قۇقىقتارىن قورعاۋعا ارنالعان نورمالار قولدانىلۋى تيٸس», – دەيدٸ زاڭگەر قۋات اۋعانبەك.
زاڭگەردٸڭ ايتۋىنشا, مەملەكەتتٸك قىزمەتكەردٸڭ لاۋازىمدىق مەرتەبەسٸنە سەيكەس قوعامداعى پٸكٸر بٸلدٸرۋٸ (ەسٸرەسە, مٷگەدەكتەر نەمەسە باسقا ەلەۋمەتتٸك ازشىلىقتار تۋرالى) ونىڭ «قىزمەتتٸك مٸندەتتەرٸمەن ٷيلەسٸمدٸ» بولۋى شارت. ەگەر قىزمەتتٸك مٸندەتتەرٸمەن ٷيلەسٸمسٸز جەنە مٷگەدەكتەردٸ كەمسٸتۋ, ار-نامىسقا تٸل تيگٸزۋ بولسا, بۇل تەرتٸپتٸك جاۋاپكەرشٸلٸككە ەكەلۋٸ مٷمكٸن.
«بۇل – مەملەكەتتٸك قىزمەت تۋرالى زاڭدار مەن ٸشكٸ تەرتٸپ ەرەجەلەرٸ شەڭبەرٸندە قارالادى. سونىمەن قاتار, قوعامدىق پٸكٸر بٸلدٸرۋ ادامنىڭ نەگٸزگٸ بوستاندىعى; بٸراق مەملەكەت قىزمەتكەرٸنەن ەتيكا, تەڭدٸك قاعيداتتارىن ساقتاۋدى تالاپ ەتەدٸ. ەگەر سٶزدەرٸ زاڭدا كٶرسەتٸلگەن «ار-نامىسقا تٸل تيگٸزۋ» نەمەسە «كەمسٸتۋشٸلٸك» قۇرامىنا سەيكەس بولسا ەكٸمشٸلٸك نەمەسە تٸپتٸ قىلمىستىق جاۋاپكەرشٸلٸك سارالانۋى ىقتيمال», – دەيدٸ زاڭگەر.
وسى ورايدا زاڭگەرگە «بۇل جاعدايعا قاتىستى مەملەكەتتٸك ورگاندار تاراپىنان رەسمي تەكسەرۋ نەمەسە قىزمەتتٸك جاۋاپكەرشٸلٸككە تارتۋ مٷمكٸندٸگٸ بار ما?» دەگەن سۇراق قويدىق.
«يە, تەورييالىق تۇرعىدان – بار. سەبەبٸ: مەملەكەتتٸك ورگان نەمەسە ۋەكٸلەتتٸ ورگان (ەكٸمشٸلٸك نەمەسە ادام قۇقىقتارى سالاسىنداعى ورگاندار) اتالمىش پٸكٸرلەرگە رەسمي تەكسەرۋ جٷرگٸزە الادى. ەگەر پٸكٸرلەر مەملەكەتتٸك قىزمەتكەردەن ايتىلعان بولسا, ٸشكٸ تەرتٸپتٸك تەرتٸپ (لويالدىق, ەتيكا, قىزمەتتٸك مٸندەتكە ساي بولۋ) بۇزىلدى دەپ تانىلۋى مٷمكٸن. ەگەر زاڭنامالىق نورمالار (ار-نامىسقا تٸل تيگٸزۋ, كەمسٸتۋشٸلٸك) تۇرعىسىنان ماتەريالدار جينالسا, كٸمشٸلٸك نەمەسە قىلمىستىق ٸس قوزعاۋعا نەگٸز بولۋى ىقتيمال. يە, راسىندا رەسمي تەكسەرۋ جەنە جاۋاپكەرشٸلٸككە تارتۋ مٷمكٸندٸگٸ زاڭدى نەگٸزدە بار», – دەيدٸ زاڭگەر قۋات اۋعانبەك.
بلوگەر گٷلناردىڭ اۋتيزم تۋرالى پٸكٸرٸ قوعامدا داۋ تۋعىزدى
داۋلى جارييا مەلٸمدەمەلەر تەك شەنەۋنٸكتەر تاراپىنان ەمەس. جەلٸدە بلوگەر گٷلناردىڭ اۋتيزمٸ بار بالالارعا قاتىستى سٶزدەرٸ دە جۇرتتىڭ نارازىلىعىن تۋعىزدى.
بلوگەر تەرتٸپسٸز جىنىستىق قاتىناس پەن گەنەتيكالىق اۋىتقۋلاردى بايلانىستىرىپ, اۋتيزمنٸڭ پايدا بولۋىن سۋبەكتيۆتٸ جەنە عىلىمعا قايشى تٷسٸندٸرۋگە تىرىسقان.
بۇل پٸكٸر اتا-انالاردىڭ عانا ەمەس, مەديتسينا سالاسىنىڭ دا سىنىنا ۇشىرادى. الايدا مەديتسينالىق قاۋىمداستىقتا مۇنداي تۇجىرىمدار عىلىمي نەگٸزسٸز دەپ سانالادى. گەنەتيكالىق نەمەسە دامۋ ەرەكشەلٸكتەرٸ تۋرالى تاقىرىپتار حالىقارالىق دەڭگەيدە ەتيكالىق جاۋاپكەرشٸلٸك پەن دەلدٸك تالاپ ەتەدٸ. سول سەبەپتٸ بۇل جازبا جۇرتشىلىق اراسىندا داۋ-داماي تۋعىزىپ, پٸكٸرتالاسقا سەبەپ بولدى.
ەرەكشە بالالاردىڭ قۇقىعى قالاي قورعالادى?
زاڭگەر قۋات اۋعانبەكتٸڭ ايتۋىنشا, ەگەر مۇنداي مەلٸمدەمە بالالاردى تەربيەلەپ وتىرعان اتا-انالاردىڭ ار-نامىسىنا, قادٸر-قاسيەتٸنە, ەلەۋمەتتٸك توپتاردىڭ (اتا-انالار, بالالار) قۇقىقتارىنا باعىتتالعان كەمسٸتۋشٸلٸك, قورلاۋ, جاعىمسىز, قورلايتىن اقپارات بولسا, بۇل دا ار-نامىسقا تٸل تيگٸزۋ, قورلاۋ, كەمسٸتۋشٸلٸككە جاتۋى مٷمكٸن. ۇلتتىق زاڭنامادا ادامنىڭ ار-نامىسى مەن قادٸر-قاسيەتٸنە قارسى قىلمىستار قاراستىرىلعان.
«ەگەر مۇنداي پٸكٸر باق, ينتەرنەت ارقىلى تاراتىلىپ, ٷلكەن اۋديتوريياعا جەتسە جاۋاپكەرشٸلٸك بولۋى مٷمكٸن, ەسٸرەسە جەبٸرلەنۋشٸلەردٸڭ ناقتى توبى بار بولسا. بالا مەن اتا-انالارعا قاتىستى قورلاۋشى, كەمسٸتۋشٸ پٸكٸر رەتٸندە قۇقىقتىق جاۋاپكەرشٸلٸككە نەگٸزدەلۋٸ مٷمكٸن. يە, قازاقستان راتيفيكاتسييالاعان كونۆەنتسييا مٷگەدەكتەردٸڭ (سونىڭ ٸشٸندە مٷگەدەك بالالاردىڭ) قۇقىقتارىن, قادٸر-قاسيەتٸن, تەڭدٸگٸن قورعاۋدى مٸندەتتەيدٸ. زاڭدار مەن نورماتيۆتٸك اكتٸلەر كەمسٸتۋشٸلٸك پەن كەمسٸتۋشٸلٸككە ەكەپ سوعاتىن پٸكٸرلەر, ستەرەوتيپتەرگە قارسى بولۋى تيٸس. سونىمەن قاتار, قوعامدا وسىنداي پٸكٸرلەرگە ەلەۋمەتتٸك, مەملەكەتتٸك, قۇقىق قورعاۋشى ورگاندار ارقىلى جاۋاپكەرشٸلٸك تەن. دەمەك, شەكتەۋ قويۋ زاڭدى نەگٸزگە ساي بولۋى مٷمكٸن. راسىندا, مٷگەدەكتەردٸڭ, سونىڭ ٸشٸندە ەرەكشە قاجەتتٸلٸكتەرٸ بار بالالاردىڭ قادٸر-قاسيەتٸ, تەڭدٸگٸ قۇرمەتتەلۋٸ تيٸس; سوندىقتان مۇنداي پٸكٸرلەرگە زاڭمەن شەكتەۋ قويۋعا قۇقىقتىق نەگٸز بار», – دەيدٸ زاڭگەر.
وسى ورايدا «قوعام نەمەسە اتا-انالار بۇل پٸكٸردٸ «بالالارعا زييان كەلتٸرەتٸن سٶز» دەپ ەسەپتەسە, زاڭ بويىنشا قانداي ٸس قوزعالادى?» دەگەن زاڭدى سۇراق تۋىندايدى. ماماننىڭ ايتۋىنشا, ەگەر سٶزدەر (پٸكٸرلەر) كەمسٸتۋشٸلٸك, قورلاۋ, ار-نامىسقا تٸل تيگٸزۋ, بالالار مەن اتا-انالاردىڭ قادٸر-قاسيەتٸن قورلاۋ رەتٸندە تانىلسا, بۇل زاڭ كٶزٸ رەتٸندە قىلمىستىق, ەكٸمشٸلٸك نەمەسە تەرتٸپتٸك جاۋاپكەرشٸلٸككە تارتۋعا نەگٸز بولۋى مٷمكٸن. ۇيىمداستىرىلعان تٷردە, جٷيەلٸ تٷردە, نەمەسە كٶپشٸلٸككە باعىتتالعان تٷردە بولسا, جاۋاپكەرشٸلٸك اۋىرلاتىلۋى مٷمكٸن.
«جەبٸرلەنۋشٸ (مٷگەدەكتەر, اتا-انالار, بالالار), زاڭدى نەمەسە فيزيكالىق تۇلعالار, ٶز قۇقىقتارىن قورعاۋ ٷشٸن مەملەكەتتٸك ورگاندارعا, سوتقا, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا جٷگٸنۋگە قۇقىلى. بۇل – كونستيتۋتسييالىق قۇقىق. ەگەر قوعام نەمەسە اتا-انالار مۇنداي پٸكٸردٸ زيياندى دەپ تانىلسا, زاڭدىق باپتار (ار-نامىستى قورلاۋ, كەمسٸتۋشٸلٸك, ەدەپسٸزدٸك) بويىنشا ٸس قوزعاۋعا نەگٸز بار», – دەيدٸ قۋات اۋعانبەك.
جالپى, زاڭگەردٸڭ ايتۋىنشا, زاڭ جەنە پراكتيكا جاعىنان شەكتەۋلەر مەن جاۋاپكەرشٸلٸك مٷمكٸندٸگٸ بار. مٷگەدەكتەر, ەرەكشە قاجەتتٸلٸكتەرٸ بار ادامدار, بالالار جەنە ولاردىڭ اتا-انالارى قازاقستان زاڭناماسى بويىنشا قورعالعان توپتار. ەگەر قوعامدىق نەمەسە جەكە تۇلعالار ولاردىڭ ار-نامىسىن قورلايتىن, كەمسٸتۋشٸلٸككە نەگٸزدەلگەن پٸكٸر بٸلدٸرسە, بۇل زاڭعا قايشى جەنە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ ارالاسۋىن تالاپ ەتەدٸ.
اقبوتا مۇسابەكقىزى
