Ilias Esenberlinniń 1971 jyly jaryq kórgen «Almas qylysh» atty romany keiin «Kóshpendiler» trilogiiasynyń birinshi bólimin quraǵan. Ol Qazaq handyǵy qurylýy týraly filmge ádebi negiz boldy. «Kóshpendiler» boiynsha kino túsirý talpynystary budan da buryn bolǵan. Trilogiianyń «Jantalas» atty ekinshi bólimi «Kóshpendi» filmine ádebi negiz boldy. «Kóshpendi» filmi sapasy nasharlaý ónim dep tanyldy, biraq ekinshi tylpynys birinshiden de sátsiz bolyp shyqty. Kezinde «Kóshpendiler» trilogiiasy Qazaqstan jazýshylary arasyndaǵy «báigeniń» basyn alǵan bolatyn. Bul trilogiia Qazaqstan jáne Qazaq SSR-iniń búkil ómir súrý ýaqytyndaǵy eń tanymal ári keń taralǵan týyndy bolýy ábden múmkin.
Ilias Esenberlinniń kitabyn klassikaǵa ainalǵan sapaly týyndy deýge bolsa (birqatar tarihi qatelerine qaramastan), ony ekranda jandandyrý áreketteri aýladaǵy jigitterdiń Motsart ne Bethovendi eshbir aspapsyz qolda bar nársemen oinaý áreketterine uqsaidy.
Bul pikirimizde filmniń kórkemdik jaǵyn emes, tarihi qatelikterin qarastyramyz. Kei tarihi sáikessizdikterdi Asqar Qumyran Feisbýktaǵy paraqshasynda atap ótti. Sonymen qatar, kei tarihshylar da filmniń shynaiylyǵyna qatysty óz pikirlerin aitty.
Degenmen, bizdiń oiymyzsha, filmniń eń mańyzdy tarihi qatelikteriniń bir bóligi aitylmai ketken. Filmde tarihi qatelikter jeterlik, biraq biz tek onyń 20-syna toqtalamyz. Kettik:
1. Asan qaiǵy (qos órkeshti túiedegi qariia) filmde Jánibek pen Kereidiń zamandasy retinde kórsetilgen. Biraq tarihshylardyń kóbisi ony 1342-1357 jyldary bilik etken Áz-Jánibektiń zamandasy bolǵan dep sanaidy.
2. «Aq Orda» uǵymy eski sábettik dástúr boiynsha memleket retinde kórsetilgen. Biraq negizinde ol memlekettiń ataýy emes, Joshy ulysy bileýshileriniń ordasy bolatyn.
3. Týlar. Filmdegi Qazaq handyǵynyń bairaǵyn 1980 jyly túrik sýretshisi oilap shyǵarǵany týraly Asqar Qumyran óz maqalasynda aityp ketti. Basqa týlar da solai. Ásirese 1979 jylǵa deiingi Irannyń týyna uqsaityn Moǵolstannyń týy.
4. Bir taraptan Kerei men Jánibekpen, al ekinshi taraptan Esenbuǵamen kelisimshartqa qol qoiylýy tolyq oidan shyǵarylǵan úzindi. Osydan shyǵatyny, Esenbuǵanyń uly Dosmuhammed bolmaǵan kelisimshartty buzýy múmkin emes.
5. Óztemir taishy oirattarymen bolǵan shaiqas qate kórsetilgen. Birinshiden, bul shaiqasqa Jánibek te, Kerei de qatyspaǵan. Ekinshiden, bul shaiqas Ábilqaiyrdyń jeke qasireti bolatyn. Sebebi onda onyń qatty jaqsy kóretin uly Ahmet pen inisi Baqtiiar qaza tapqan. Sonymen qatar Kerei men Jánibektiń 1465 jyly Óztemir taishy men oirattarǵa qarsy soǵys júrgizgenine eshqandai dáleljoq.
6. Ábilqaiyrdy filmde Ábilqaiyr Shaiban nemese Shaiban dep ataidy. Tarihta bul Ábilqaiyrdyń Shaiban degen esimi ne qosymsha ataǵy bolmaǵan. Shaibani dep onyń nemeresin ataǵan, alaida filmde onyń esimi de qate berilgen. Al eger basqa tusynan qarasaq, Ábilqaiyr hannyń atasynyń esimi Shiban bolǵan, biraq bul onyń esiminiń bir bóligi emes.
7. Ábilqaiyrdyń nemeresi Muhammed Shaibanidiń (nemese Ábý-l-fath Muhammad) filmde Shah-Muhammed dep atalýy - qate.
8. Filmde Muhammed Shaibani 1450 jyldardyń ekishi jartysynda úlken azamat retinde kórsetilgen, alaida qainarlarǵa (derekkózderge) súiensek, ol ýaqytta onyń jasy 10-nan úlken bolmaǵan. Óitkeni ol 1451-52 jyldary týǵan.
9. Muhammed Shaibani ákesiniń jalǵyz uly retinde kórsetilgen. Biraq onyń Mahmud degen baýyry bolǵan. Filmde ony úsh jasar kezinde Óztemir taishyǵa amanat retinde tapsyrady.
10. Ábilqaiyrdyń uly Haidar dep atalady. Negizi, onyń esimi - Sheih-Haidar. Usaq qatelik bolsa da, qatelik.
11. Qasym 1458 jyly jas jigit bolyp kórsetilgen. Negizinde ol sol sátte jasóspirim bolǵan. Muhammed Haidar Dýlatiǵa súiensek, 1513 jyly Qasymnyń jasy 60-tan úlken, biraq 70-ten kishi bolǵan (jetpiske jaqyn), iaǵni ol 1443 jyldan buryn emes jáne 1453 jyldan keiin emes ýaqyt aralyǵynda týǵan. Bul shamamen 1444-1448 jyldar. Osylaisha 1458 jyly onyń jasy 10 men 14 aralyǵynda bolǵan.
12. Jánibek pen Kereidiń 1450 jyldary Ábilqaiyr hanǵa baǵynyshty bolǵany týraly barlyq epizodtar shyndyqqa sáikes emes. Nurlan Kenjeahmet ǵylymi qoldanysqa engizgen qytai qainarlarynyń jańa derekteri boiynsha Kerei men Jánibek 1447 jyly Moǵolstanǵa kóship qoiǵan, al Ábilqaiyr hanǵa baǵynyshty dep olar bir de bir ret atalmaǵan.
13. Nátijesinde, Jánibek Ábilqaiyr handy saiat quryp júrgende eshqashan qutqarmaǵan.
14. Rábiia Sultan-Begim 1450 jyldary Jánibekpen kezdespegen ám Jánibek oǵan esh syilyqtar jasamaǵan. Sonymen qatar, Rábiia Sultan-Begimniń Jánibekke syiǵa tartqan kitaby orta ǵasyrda ondai pishinde bolýy múmkin emes. Bul kitap ejelgi stilge keltirilip jasalǵan qazirgi zaman buiymyna qusaidy.
15. Joǵaryda atalǵan málimetke súiensek, Jánibek pen Kerei 1459-60 jyldary Ábilqaiyr hannan kóship ketpegen (bul gipoteza aiasynda túrli nusqalar men paiymdaýlar bar).
16. Noǵai ámirshisi Musa 1460 jyldary filmde kórsetilgendei kári bolmaǵan. Ol ýaqytta ol ondai dárejedegi kúshi bar el basshysy atalmaǵan, al el bileýshisi onyń aǵasy Abbas bolǵan.
17. Arǵyn Aqjol jáne Qypshaq Qobylandy Jánibek pen Kereidiń zamandastary bolmaǵan. Aqjol XV ǵasyrdyń basynda, iaǵni 1450 jyldardan jarty ǵasyr buryn súrgen. Birinshi Qobylandy da solai, al ekinshi Qobylandy sýrettelip otyrǵan oqiǵadan jarty ǵasyr keiin súrgen.
18. Alban, Sýan, Jalaiyr, Shapyrashty jáne Dýlat rýlary Moǵolstandy meken etken dep kórsetilgen. Biraq Moǵolstanda tek Dýlat rýy ǵana ómir súrgeni shúbesiz málimet. Ol Dýlattardy qazaq Dýlattarymen bir dep sanalady, al basqa rýlar ol jerdi mekendegeni týraly derek joq. Mysaly, Jalaiyrlar Kerei men Jánibekke de, olardyń babasy Orys hanǵa da qyzmet etken.
19. Qaztýǵan jyraý. Qazirgi ilimge sáikes Qaztýǵan jyraý XVII ǵasyrda ómir súrgen jáne XV ǵasyrdaǵy Kerei men Jánibektiń zamandasy bolýy múmkin emes. Iaǵni, onyń Noǵai bileýshisi Musanyń ordasynan da kóship ketip, qazaqtarǵa qosylǵany da oidan shyǵarylǵan nárse.
20. Shalkiiz jyraý. Filmde ony Kerei men Jánibekti jaqtaýshylardyń otaýynda shamamen 1465 jyly týǵan dep kórsetedi. Shyndyǵynda onyń týǵan jyly belgisiz, al Kerei men Jánibekti jaqtaýshylardyń arasynda týǵany týraly esh derek joq. Bul keiipkerdiń Úlken orda ámirshisi Edige urpaǵy Temirge jaqyn bolǵany ǵana belgili.
Árine, kóptegen qatelikter rejisser men stsenaristerdiń ádebi negiz retinde Ilias Esenberlinniń romanyn alyp otyrǵandyǵynan bolyp tur. Ol týyndynyń qazirgi tarih ilimi turǵysynan qaraǵanda biraz jerleri tarihi shyndyqqa sáikes kelmeidi. Biraq mundai jaǵdailarda film tarihi shyndyqqa barynsha jaqyn bolý úshin «tarihi keńesshi» mamany shaqyrylady. Filmdi túsirgender bul jerde ne nemqurailyq tanytyp, tarihi keńesshi retinde biliksiz mamandy qoiǵan, ne Ilias Esenberlindi óz týyndysynda qatelik jibermegen dep, tarihi keńesishige múlde júginbegen. Ne de bolsa, tarihi kózqaras turǵysynan «Qazaq handyǵy: almas qylysh» filminiń kóptegen sátteri shyndyqqa sáikes emes.
Maqsat Malikov
.jpg)