يلياس ەسەنبەرليننٸڭ 1971 جىلى جارىق كٶرگەن «الماس قىلىش» اتتى رومانى كەيٸن «كٶشپەندٸلەر» تريلوگيياسىنىڭ بٸرٸنشٸ بٶلٸمٸن قۇراعان. ول قازاق حاندىعى قۇرىلۋى تۋرالى فيلمگە ەدەبي نەگٸز بولدى. «كٶشپەندٸلەر» بويىنشا كينو تٷسٸرۋ تالپىنىستارى بۇدان دا بۇرىن بولعان. تريلوگييانىڭ «جانتالاس» اتتى ەكٸنشٸ بٶلٸمٸ «كٶشپەندٸ» فيلمٸنە ەدەبي نەگٸز بولدى. «كٶشپەندٸ» فيلمٸ ساپاسى ناشارلاۋ ٶنٸم دەپ تانىلدى, بٸراق ەكٸنشٸ تىلپىنىس بٸرٸنشٸدەن دە سەتسٸز بولىپ شىقتى. كەزٸندە «كٶشپەندٸلەر» تريلوگيياسى قازاقستان جازۋشىلارى اراسىنداعى «بەيگەنٸڭ» باسىن العان بولاتىن. بۇل تريلوگييا قازاقستان جەنە قازاق سسر-ٸنٸڭ بٷكٸل ٶمٸر سٷرۋ ۋاقىتىنداعى ەڭ تانىمال ەرٸ كەڭ تارالعان تۋىندى بولۋى ەبدەن مٷمكٸن.
يلياس ەسەنبەرليننٸڭ كٸتابىن كلاسسيكاعا اينالعان ساپالى تۋىندى دەۋگە بولسا (بٸرقاتار تاريحي قاتەلەرٸنە قاراماستان), ونى ەكراندا جانداندىرۋ ەرەكەتتەرٸ اۋلاداعى جٸگٸتتەردٸڭ موتسارت نە بەتحوۆەندٸ ەشبٸر اسپاپسىز قولدا بار نەرسەمەن ويناۋ ەرەكەتتەرٸنە ۇقسايدى.
بۇل پٸكٸرٸمٸزدە فيلمنٸڭ كٶركەمدٸك جاعىن ەمەس, تاريحي قاتەلٸكتەرٸن قاراستىرامىز. كەي تاريحي سەيكەسسٸزدٸكتەردٸ اسقار قۇمىران فەيسبۋكتاعى پاراقشاسىندا اتاپ ٶتتٸ. سونىمەن قاتار, كەي تاريحشىلار دا فيلمنٸڭ شىنايىلىعىنا قاتىستى ٶز پٸكٸرلەرٸن ايتتى.
دەگەنمەن, بٸزدٸڭ ويىمىزشا, فيلمنٸڭ ەڭ ماڭىزدى تاريحي قاتەلٸكتەرٸنٸڭ بٸر بٶلٸگٸ ايتىلماي كەتكەن. فيلمدە تاريحي قاتەلٸكتەر جەتەرلٸك, بٸراق بٸز تەك ونىڭ 20-سىنا توقتالامىز. كەتتٸك:
1. اسان قايعى (قوس ٶركەشتٸ تٷيەدەگٸ قارييا) فيلمدە جەنٸبەك پەن كەرەيدٸڭ زامانداسى رەتٸندە كٶرسەتٸلگەن. بٸراق تاريحشىلاردىڭ كٶبٸسٸ ونى 1342-1357 جىلدارى بيلٸك ەتكەن ەز-جەنٸبەكتٸڭ زامانداسى بولعان دەپ سانايدى.
2. «اق وردا» ۇعىمى ەسكٸ سەبەتتٸك دەستٷر بويىنشا مەملەكەت رەتٸندە كٶرسەتٸلگەن. بٸراق نەگٸزٸندە ول مەملەكەتتٸڭ اتاۋى ەمەس, جوشى ۇلىسى بيلەۋشٸلەرٸنٸڭ ورداسى بولاتىن.
3. تۋلار. فيلمدەگٸ قازاق حاندىعىنىڭ بايراعىن 1980 جىلى تٷرٸك سۋرەتشٸسٸ ويلاپ شىعارعانى تۋرالى اسقار قۇمىران ٶز ماقالاسىندا ايتىپ كەتتٸ. باسقا تۋلار دا سولاي. ەسٸرەسە 1979 جىلعا دەيٸنگٸ يراننىڭ تۋىنا ۇقسايتىن موعولستاننىڭ تۋى.
4. بٸر تاراپتان كەرەي مەن جەنٸبەكپەن, ال ەكٸنشٸ تاراپتان ەسەنبۇعامەن كەلٸسٸمشارتقا قول قويىلۋى تولىق ويدان شىعارىلعان ٷزٸندٸ. وسىدان شىعاتىنى, ەسەنبۇعانىڭ ۇلى دوسمۇحاممەد بولماعان كەلٸسٸمشارتتى بۇزۋى مٷمكٸن ەمەس.
5. ٶزتەمٸر تايشى ويراتتارىمەن بولعان شايقاس قاتە كٶرسەتٸلگەن. بٸرٸنشٸدەن, بۇل شايقاسقا جەنٸبەك تە, كەرەي دە قاتىسپاعان. ەكٸنشٸدەن, بۇل شايقاس ەبٸلقايىردىڭ جەكە قاسٸرەتٸ بولاتىن. سەبەبٸ وندا ونىڭ قاتتى جاقسى كٶرەتٸن ۇلى احمەت پەن ٸنٸسٸ باقتييار قازا تاپقان. سونىمەن قاتار كەرەي مەن جەنٸبەكتٸڭ 1465 جىلى ٶزتەمٸر تايشى مەن ويراتتارعا قارسى سوعىس جٷرگٸزگەنٸنە ەشقانداي دەلەلجوق.
6. ەبٸلقايىردى فيلمدە ەبٸلقايىر شايبان نەمەسە شايبان دەپ اتايدى. تاريحتا بۇل ەبٸلقايىردىڭ شايبان دەگەن ەسٸمٸ نە قوسىمشا اتاعى بولماعان. شايباني دەپ ونىڭ نەمەرەسٸن اتاعان, الايدا فيلمدە ونىڭ ەسٸمٸ دە قاتە بەرٸلگەن. ال ەگەر باسقا تۇسىنان قاراساق, ەبٸلقايىر حاننىڭ اتاسىنىڭ ەسٸمٸ شيبان بولعان, بٸراق بۇل ونىڭ ەسٸمٸنٸڭ بٸر بٶلٸگٸ ەمەس.
7. ەبٸلقايىردىڭ نەمەرەسٸ مۇحاممەد شايبانيدٸڭ (نەمەسە ەبۋ-ل-فاتھ مۇحامماد) فيلمدە شاح-مۇحاممەد دەپ اتالۋى - قاتە.
8. فيلمدە مۇحاممەد شايباني 1450 جىلداردىڭ ەكٸشٸ جارتىسىندا ٷلكەن ازامات رەتٸندە كٶرسەتٸلگەن, الايدا قاينارلارعا (دەرەككٶزدەرگە) سٷيەنسەك, ول ۋاقىتتا ونىڭ جاسى 10-نان ٷلكەن بولماعان. ٶيتكەنٸ ول 1451-52 جىلدارى تۋعان.
9. مۇحاممەد شايباني ەكەسٸنٸڭ جالعىز ۇلى رەتٸندە كٶرسەتٸلگەن. بٸراق ونىڭ ماحمۇد دەگەن باۋىرى بولعان. فيلمدە ونى ٷش جاسار كەزٸندە ٶزتەمٸر تايشىعا امانات رەتٸندە تاپسىرادى.
10. ەبٸلقايىردىڭ ۇلى حايدار دەپ اتالادى. نەگٸزٸ, ونىڭ ەسٸمٸ - شەيح-حايدار. ۇساق قاتەلٸك بولسا دا, قاتەلٸك.
11. قاسىم 1458 جىلى جاس جٸگٸت بولىپ كٶرسەتٸلگەن. نەگٸزٸندە ول سول سەتتە جاسٶسپٸرٸم بولعان. مۇحاممەد حايدار دۋلاتيعا سٷيەنسەك, 1513 جىلى قاسىمنىڭ جاسى 60-تان ٷلكەن, بٸراق 70-تەن كٸشٸ بولعان (جەتپٸسكە جاقىن), ياعني ول 1443 جىلدان بۇرىن ەمەس جەنە 1453 جىلدان كەيٸن ەمەس ۋاقىت ارالىعىندا تۋعان. بۇل شامامەن 1444-1448 جىلدار. وسىلايشا 1458 جىلى ونىڭ جاسى 10 مەن 14 ارالىعىندا بولعان.
12. جەنٸبەك پەن كەرەيدٸڭ 1450 جىلدارى ەبٸلقايىر حانعا باعىنىشتى بولعانى تۋرالى بارلىق ەپيزودتار شىندىققا سەيكەس ەمەس. نۇرلان كەنجەاحمەت عىلىمي قولدانىسقا ەنگٸزگەن قىتاي قاينارلارىنىڭ جاڭا دەرەكتەرٸ بويىنشا كەرەي مەن جەنٸبەك 1447 جىلى موعولستانعا كٶشٸپ قويعان, ال ەبٸلقايىر حانعا باعىنىشتى دەپ ولار بٸر دە بٸر رەت اتالماعان.
13. نەتيجەسٸندە, جەنٸبەك ەبٸلقايىر حاندى سايات قۇرىپ جٷرگەندە ەشقاشان قۇتقارماعان.
14. رەبييا سۇلتان-بەگٸم 1450 جىلدارى جەنٸبەكپەن كەزدەسپەگەن ەم جەنٸبەك وعان ەش سىيلىقتار جاساماعان. سونىمەن قاتار, رەبييا سۇلتان-بەگٸمنٸڭ جەنٸبەككە سىيعا تارتقان كٸتابى ورتا عاسىردا ونداي پٸشٸندە بولۋى مٷمكٸن ەمەس. بۇل كٸتاپ ەجەلگٸ ستيلگە كەلتٸرٸلٸپ جاسالعان قازٸرگٸ زامان بۇيىمىنا قۇسايدى.
15. جوعارىدا اتالعان مەلٸمەتكە سٷيەنسەك, جەنٸبەك پەن كەرەي 1459-60 جىلدارى ەبٸلقايىر حاننان كٶشٸپ كەتپەگەن (بۇل گيپوتەزا اياسىندا تٷرلٸ نۇسقالار مەن پايىمداۋلار بار).
16. نوعاي ەمٸرشٸسٸ مۇسا 1460 جىلدارى فيلمدە كٶرسەتٸلگەندەي كەرٸ بولماعان. ول ۋاقىتتا ول ونداي دەرەجەدەگٸ كٷشٸ بار ەل باسشىسى اتالماعان, ال ەل بيلەۋشٸسٸ ونىڭ اعاسى ابباس بولعان.
17. ارعىن اقجول جەنە قىپشاق قوبىلاندى جەنٸبەك پەن كەرەيدٸڭ زامانداستارى بولماعان. اقجول XV عاسىردىڭ باسىندا, ياعني 1450 جىلداردان جارتى عاسىر بۇرىن سٷرگەن. بٸرٸنشٸ قوبىلاندى دا سولاي, ال ەكٸنشٸ قوبىلاندى سۋرەتتەلٸپ وتىرعان وقيعادان جارتى عاسىر كەيٸن سٷرگەن.
18. البان, سۋان, جالايىر, شاپىراشتى جەنە دۋلات رۋلارى موعولستاندى مەكەن ەتكەن دەپ كٶرسەتٸلگەن. بٸراق موعولستاندا تەك دۋلات رۋى عانا ٶمٸر سٷرگەنٸ شٷبەسٸز مەلٸمەت. ول دۋلاتتاردى قازاق دۋلاتتارىمەن بٸر دەپ سانالادى, ال باسقا رۋلار ول جەردٸ مەكەندەگەنٸ تۋرالى دەرەك جوق. مىسالى, جالايىرلار كەرەي مەن جەنٸبەككە دە, ولاردىڭ باباسى ورىس حانعا دا قىزمەت ەتكەن.
19. قازتۋعان جىراۋ. قازٸرگٸ ٸلٸمگە سەيكەس قازتۋعان جىراۋ XVII عاسىردا ٶمٸر سٷرگەن جەنە XV عاسىرداعى كەرەي مەن جەنٸبەكتٸڭ زامانداسى بولۋى مٷمكٸن ەمەس. ياعني, ونىڭ نوعاي بيلەۋشٸسٸ مۇسانىڭ ورداسىنان دا كٶشٸپ كەتٸپ, قازاقتارعا قوسىلعانى دا ويدان شىعارىلعان نەرسە.
20. شالكيٸز جىراۋ. فيلمدە ونى كەرەي مەن جەنٸبەكتٸ جاقتاۋشىلاردىڭ وتاۋىندا شامامەن 1465 جىلى تۋعان دەپ كٶرسەتەدٸ. شىندىعىندا ونىڭ تۋعان جىلى بەلگٸسٸز, ال كەرەي مەن جەنٸبەكتٸ جاقتاۋشىلاردىڭ اراسىندا تۋعانى تۋرالى ەش دەرەك جوق. بۇل كەيٸپكەردٸڭ ٷلكەن وردا ەمٸرشٸسٸ ەدٸگە ۇرپاعى تەمٸرگە جاقىن بولعانى عانا بەلگٸلٸ.
ەرينە, كٶپتەگەن قاتەلٸكتەر رەجيسسەر مەن ستسەناريستەردٸڭ ەدەبي نەگٸز رەتٸندە يلياس ەسەنبەرليننٸڭ رومانىن الىپ وتىرعاندىعىنان بولىپ تۇر. ول تۋىندىنىڭ قازٸرگٸ تاريح ٸلٸمٸ تۇرعىسىنان قاراعاندا بٸراز جەرلەرٸ تاريحي شىندىققا سەيكەس كەلمەيدٸ. بٸراق مۇنداي جاعدايلاردا فيلم تاريحي شىندىققا بارىنشا جاقىن بولۋ ٷشٸن «تاريحي كەڭەسشٸ» مامانى شاقىرىلادى. فيلمدٸ تٷسٸرگەندەر بۇل جەردە نە نەمقۇرايلىق تانىتىپ, تاريحي كەڭەسشٸ رەتٸندە بٸلٸكسٸز ماماندى قويعان, نە يلياس ەسەنبەرليندٸ ٶز تۋىندىسىندا قاتەلٸك جٸبەرمەگەن دەپ, تاريحي كەڭەسٸشٸگە مٷلدە جٷگٸنبەگەن. نە دە بولسا, تاريحي كٶزقاراس تۇرعىسىنان «قازاق حاندىعى: الماس قىلىش» فيلمٸنٸڭ كٶپتەگەن سەتتەرٸ شىندىققا سەيكەس ەمەس.
ماقسات ماليكوۆ
.jpg)