Stalindik qýǵyn-súrgin men ideologiialyq qysym qazaqstandyq arheologiianyń negizin salýshy jáne halyq epostaryn zertteýshi, akademik Álkei Marǵulandy da ainalyp ótpedi. Ǵylymi ortada keńinen tanylǵan Marǵulandy kezinde "býrjýaziialyq ultshyl" dep te aiyptady. Biyl týǵanyna 115 jyl tolǵan ǵalym jaily áli tolyq zerttelmegen derekter jeterlik.
Álkei Marǵulan ǵylymǵa ideologiialyq qysymnyń kúsheiip turǵan kezinde keldi. QazSSR halyq aǵartý komissariatynda bir jyl jumys istegennen keiin stýdenttik shaǵyn ótkizgen Leningrad qalasyna memlekettik materialdyq mádeniet tarihy akademiiasynyń aspirantýrasynda oqýǵa (1920-jyldardyń sońy – 1930-jyldardyń basynda Marǵulan Leningradtaǵy úsh birdei oqý ornynda oqyp, jan-jaqty bilim alǵan) barady. Bilik qysymyna alǵash ret osy kezde ushyraidy.
Álkei Marǵulan Leningradta 1938 jyldyń sońyna deiin oqyp, jumys istegen. Qazir akademik jaily kóptegen ómirbaiandarda onyń osy qalada tutqyndalyp, psihiatriialyq emhanaǵa jatqyzylǵany jazylyp júr. Ǵalym ómirindegi bul derek týraly alǵash ret 1998 jyly jaryq kórgen Álkei Marǵulannyń 14-tomdyq shyǵarmalar jinaǵynyń birinshi tomynda jariialanǵan akademiktiń qyzy Daniia Marǵulannyń maqalasynda keńinen aitylady.
Daniia Marǵulannyń aitýynsha, ákesi túrmege 1935 jyly jabylǵan.
- Ákem bul týraly áńgime qozǵamaityn. Tek birde túrmede otyrǵanyn aityp qaldy. Biz aýyr kúrsindik, - deidi ǵalymnyń qyzy.
1998 jylǵy maqalasynda Daniia Marǵulan ákesiniń tutqyndalýyna "ulttyń mádeniet máselelerine qyzyǵýshylyq tanytqany" sebep bolsa kerek dep topshylaǵan.
Bul pikirmen Álkei Marǵulannyń dosy — máskeýlik arheolog Leonid Kyzlasov ta kelisedi. "Búgin biz sol jyldary Álekeńniń ómirine týǵan halqyna degen súiispenshiligin jasyra almaýy úlken qaýip tóndirgenin túsinip otyrmyz. Onyń jaýlary osyny paidalandy" deidi ol.
Álkei Marǵulan Leningradta júrgende burynǵy "Alash" qozǵalysynyń ókilderimen bailanysta bolǵan. Bul arnaiy qyzmet ókilderiniń nazaryn aýdarsa kerek. Ártúrli aqparat quraldarynda jariialanǵan eski sýrette Álkei Marǵulan qazaq ziialylarynyń alty birdei ókili: Halel Ǵabbasov, Mirjaqyp Dýlatov, Ahmet Baitursynov, Muhtar Áýezov, Júsipbek Aimaýytov, Abdolla Baitasovpen birge otyr. Atalǵan ziialylardyń birazy bolshevikter túbine jetken "Alash" qozǵalysynyń belsendi ókilderi bolǵan. Kóp uzamai sýrettegi alty azamat qýǵyn-súrginge ushyrady (tórteýi 30-jyldary atylyp, ekeýi túrmege túsken).
Leningradta oqyp júrgen kezde Álkei Marǵulan "Alashorda" basshylarynyń biri Álihan Bókeihanovpen jaqyn aralasqan. Ǵalymnyń ómirbaianyn zertteýshi Sultan-Han Aqqýly bir eńbeginde 20-jyldardyń ekinshi jartysynda Álkei Marǵulan Álihan Bókeihanovtyń Máskeýdegi páterine jii qonaqqa baryp turǵanyn jazady. Sovet odaǵy úshin qaýipti sanalatyn tulǵamen jii kezdesý onyń tanystarynyń basyna qara bult úiirdi.
Marǵulan 1961 jyly jazǵan ómirbaianynda dertke shaldyqqanyn aityp, tutqyndalǵany týraly faktini eleýsiz qaldyrǵan. Ǵalym "Aspirantýradaǵy oqýyma bailanysty úzdiksiz jumys densaýlyǵyma zardabyn tigizdi. Syrqatymnan aiyǵý úshin bir jyl boiy aýrýhana men shipajaida em qabyldaýǵa týra keldi. Densaýlyǵymdy túzetip, kandidattyq dissertatsiia jazýǵa qaita kiristim" dep jazady.
Álkei Marǵulan Almatyǵa 1938 jyldyń jeltoqsanynda oralǵan. Bul kezde qýǵyn-súrgin qyspaǵynan bosai bastaǵanymen, ǵylymi zertteý júrgizýge qolaily jaǵdaiy bolmaǵan.
EDIGE EPOSYN ZERTTEÝ JÁNE BILIK QYSYMY
1943 jyly Álkei Marǵulan "Iarlyktar men paitszeniń tarihi máni" ("paitsze", "paitsza" – bilikti úlestirý belgisi – red.) taqyrybynda - kandidattyq, al 1945 jyly "Qazaq halqynyń epikalyq jyrlary" atty doktorlyq dissertatsiiasyn qorǵaidy. Bul eńbekterden ǵalymnyń ártúrli taqyryptarǵa qyzyqqanyn kórýge bolady. Marǵulan epikalyq jyrlardy 1930-jyldardan bastap zerttei bastaǵan. 1938 jyldan bastap osy taqyrypta qazaq jáne orys tilderinde birneshe maqala jariialaǵan. 1940 jyly onyń "Edige jáne Oraq Mamai" degen maqalasy shyqty.
1944 jyldyń tamyzynda Máskeýde búkilodaqtyq kommýnistik partiia ortalyq komitetiniń "Tatar partiia uiymyndaǵy jappai saiasi jáne ideologiialyq jumysty jaqsartý sharalary" atty qaýlysy shyqty. Qaýlyda tarih týraly jazylǵan eńbekterde "ulttyq sipattaǵy kemshilikter men qatelikter" (Altyn Ordanyń rólin asyra kórsetý, Idegei [Edige atynyń tatar tilindegi nusqasy] týraly handyq-feodaldyq eposty nasihattaý) bary aitylǵan. Bul altynordalyq qolbasshy Edige týraly batyrlar jyry keńinen taralǵan óńirlerdiń epos zertteýshilerin qiyn jaǵdaiǵa qaldyrdy. Olardyń qatarynda Povolje tatarlary ǵana emes, qazaqtar, qyrǵyzdar, qyrym, barabinskii, taranchinskii, sibir tatarlary, noǵailar, bashqurttar, qaraqalpaqtar, ózbekter men taýlyq altailyqtar bolǵan.
Bir jyldan keiin Qazaq SSR-ne Máskeýden SSSR jazýshylar odaǵy men nasihat basqarmasynan jumys toby kelgen. Qazan aiynda jumys toby búkilodaqtyq kommýnistik partiia ortalyq komitetiniń hatshysy G. M. Malenkovke baiandamalyq hat joldap, tarih pen ádebiet taqyrybynda jazylǵan eńbekterde "kemshilikter men qatelikter" kezdesetinin jazǵan. Bul hatta Álkei Marǵulannyń aty birneshe ret atalǵan.
Hatta "Qazaqtyń birqatar tarihshylary men ádebiettanýshylary Altyn Orda men Edigeniń rólin asyra baǵalaidy. 1944 jyly Ǵylym akademiiasynyń qazaq bólimi daiyndaǵan "Tarihi jinaqta" shyqqan joldas Marǵulannyń "Er-Edige" maqalasynda "Edige – Altyn Orda dáýirindegi eń erekshe tulǵalardyń biri. Edige búkil ómirin Otanyna arnaǵan. Sondyqtan onyń esimi qansha ǵasyr ótse de, umytylmai keledi" degen joldar kezdesedi" delingen.
Hat avtorlary sonymen birge "Búkilodaqtyq Kommýnistik partiia ortalyq komitetiniń “Tatar partiialyq uiymynda jappai saiasi jáne ideologiialyq jumystardy jaqsartý sharalary" týraly qaýlysynda Edige eposynyń handyq-feodaldyq negizi bary kórsetilgenine qaramastan, ádebiettanýshylardyń birqatary 1945 jyly Edige týraly maqtaý óleńder jazýdy toqtatpaǵan ("Ar" óleńder jinaǵy, 27–28 bet)" dep jazǵan.
Máskeýden kelgen jumys toby bul "olqylyqqa" búkilodaqtyq kommýnistik partiia ortalyq komiteti Qazaqstandaǵy bóliminiń nasihat boiynsha hatshysy Muhametjan Ábdihalyqovty kinálaǵan. Hatta Ábdihalyqovtyń tarihi faktilerge qaramastan, "bizde, iaǵni, Qazaqstanda tatar halqynan bólek, basqa Edige bolǵan" degeni aitylady.
Bul sóilem Álkei Marǵulannyń 1944 jyly Máskeýde qaýly qabyldanǵanǵa deiin jazǵan qazaq batyrlar jyry týraly doktorlyq dissertatsiiasyn 1945 jyly qorǵaý sebebin túsindiredi. Soǵan qaraǵanda Qazaq SSR-ynyń bas ideology, batyrlar jyryn zertteýge qoldaý kórsetip, demeý bolǵan siiaqty.
ǴALYMǴA QARSY NAÝQAN
Marǵulanǵa qarsy aiyptaýlar 1947 jyly kúsheidi. "Qazaqstan bolshevigi" jýrnalynyń sol jyldaǵy birinshi sanynda epos týraly qalai durys jazý keregin "túsindiretin" maqala shyqty. Onda partiia qyzmetkeri B.Stepanov epos keiipkeri Edigeni "orys halqynyń jaýy" dep atap, Marǵulandy Edigege qazaq halqynyń eń jaqsy qasietterin qosyp jazǵany úshin aiyptaǵan. Avtor "Marǵulan osy arqyly tarihty burmalap, jalǵan sóilep otyr" degen qorytyndyǵa kelgen.
1947 jyly aqpanda Qazaq akademiialyq drama teatrynda ǵylym, ádebiet jáne óner salasy qyzmetkerleriniń partiia jáne qoǵamdyq uiym ókilderimen kezdesýi ótken. Onda "óreskel saiasi qatelikter" týraly sóz bolǵan. Jiynǵa qatysýshylar Álkei Marǵulandy da synaǵan. Partiianyń qalalyq komissiariatynyń hatshysy Júsipbekov Marǵulandy "orys jáne qazaq halqyn keýdesinen basqan Edigeni maqtaǵany jáne "Qazaq tarihyndaǵy eń úzdik kezeń Shyńǵyshannyń tusynda boldy" dep jazǵany úshin aiyptaǵan.
1947 jyly naýryzda "Kazahstanskaia pravda" gazetine M. Ahinhanov jáne B. Tursynbaevtyń "Professor M. Marǵulan tarihty burmalap jatyr" degen maqalasy basylǵan. Materialda negizinen qalalyq komissariat hatshysynyń sózinde aitylǵan aiyptaýlar tolyqtyrylyp, keńinen berilgen. M.Ahinhanov mundai maqalany birishi ret jazbaǵan. Ol - 1937 jyly "Kazahstanskaia pravda" gazetinde jaryq kórgen Sanjar Asfendiiarovqa qarsy "Tarihshy rólindegi japon tyńshysy" degen maqala avtorlarynyń biri. Osy maqaladan keiin bir jyl ótkende Asfendiiarovty "kontrrevoliýtsiialyq qyzmeti" úshin aiyptap, atý jazasyna kesken.
Kelesi jyldary batyrlar jyry týraly "durys jazbaǵany úshin" Álkei Marǵulannyń aty respýblikalyq basylymdarda jii kórinip júrdi. Ol 1946 jyldan bastap arheologiiaǵa birjola bet buryp, epostardy zertteýdi qoidy. Biraq qysym azaiǵan joq.
Alty jyl boiy "saiasi qateligi úshin" (1947–1953) qoǵamdyq talqylaýdan túspegen Álkei Marǵulannyń júikesi juqaryp, Ǵylym akademiiasyndaǵy qyzmetinen bosatylǵan. Ǵalymnyń qyzy Daniia Marǵulannyń aitýynsha, 1952-1955 jyldar aralyǵynda ákesi akademiiada jumys istemegen.
Tarihshy J.O.Artyqbaev "Máshhúr Júsip Kópeevtiń tarihi murasy" atty kitabynda tarihshy Ermuhan Bekmahanovty qýdalaý jyldary (1951 jyl) Álkei Marǵulannyń tutqynda bolǵanyn jazǵan. Álkei Marǵulannyń qyzy ákesiniń tutqynda bolǵan ýaqyty týraly eshteńe bilmeitinin aitty.
Máskeýlik arheolog Leonid Kyzlasovtyń pikirinshe, Álkei Marǵulannyń "Qazaq halqynyń epostyq jyrlary" atty dissertatsiiasy qoljazbasynyń jalǵyz nusqasy Lenin kitaphanasy qorynan "der kezinde" joǵalyp ketip, ǵalymnyń basy aman qalǵan. Biraq qoljazbanyń joǵalǵany týraly derek rastalmaǵan. Azattyq tilshisi Kyzlasovtyń bul sózin Daniia Marǵulanǵa aitqanda, ol tańdanysyn jasyra almady.
— Máskeýde aspirantýrada oqyp júrgenimde, Lenin kitaphanasy qorynan dissertatsiianyń sýret kóshirmesin aldym. Dissertatsiiany jariialanǵan eńbekterdiń ishinen tabýǵa bolady (ǵalymnyń 14-tomdyq shyǵarmalar jinaǵynda bar — A. A.), - dedi ol.
"TARIHTY BURMALAÝ". 1953 JYLǴY JIYN
Batyrlar jyryn "durys jetkizbegen" ǵalymdardy qoǵamdyq synaý 1953 jyly 11-15 sáýirde Almatyda ótken jiynǵa ulasqan. Oǵan sol kezdegi Ǵylym akademiiasynyń prezidenti Dinmuhamed Qonaev, Qazaqstannyń 30 ǵalymy men Reseiden kelgen birneshe adam qatysqan.
Uzaq jyldar boiy bul jiynda aitylǵan áńgimelerdiń mazmuny qalyń oqyrmanǵa jetpedi. Qazaq SSR Ǵylym akademiiasy shyǵaratyn "Habarshy" jýrnalynyń 1953 jyly sáýir aiyndaǵy sanynda sol jiynda sóilegen M.Ǵabdýllin men N.S.Smirnovanyń sózi maqala túrinde berilgen. 2007 jyly Faizolla Orazaevtyń eńbegimen osy jiynda jasalǵan barlyq baiandamalardyń stenogrammasy jeke kitap bolyp basylyp shyqty. Kitap "Bul qaitalanbaýy kerek" dep atalady.
Stenogramma mazmuny jiynda ǵylymnan múlde alys taqyryptar qozǵalǵanyn dáleldeidi. Jiynda birqatar zertteýshilerge marksistik-lenindik oqýdan alshaqtaǵany úshin aiyp taǵylǵan.
Negizgi aiyptaýshy rólin Málik Ǵabdýllin atqarǵan. Ol jańa ideologiialyq nusqaýlardy jaqsy meńgerip, áriptesterin "saiasi asyra silteýshiligi" úshin synaityn epos taqyryby boiynsha maman sanalǵan. Ǵabdýllin sol jyldary Qazaq SSR Ǵylym akademiiasynyń ádebiet jáne tiltaný (1946–1951), Abai atyndaǵy Qazaq pedagogikalyq institýtyn (1953–1963) basqarǵan. Qoǵam aldynda buryn "qatelik" jibergenin aityp, ókinish te bildirgen.
Ǵabdýllin óz qarsylastaryn (ol ádette Muhtar Áýezov, Álkei Marǵulan, Esmaǵambet Ismailov, Beisembai Kenjebaevty synaityn) "qazaq epostarynyń tarihy týraly qate, antimarksistik baǵytta jazǵany jáne osy "qatelikti" bári biraýyzdan synamaǵany úshin aiyptaǵan.
Stenogrammadan Álkei Marǵulannyń ózine taǵylǵan aiyptaýlardy ishinara ádiletti dep tanyp, nege "qate" jibergeni týraly túsindirýge talpynǵanyn kóremiz. Ol patsha dáýirinde qazaq eposyn negizinen belgili orys ǵalymdary zerttep, olar ártúrli tujyrymdar qaldyrǵanyn aitqan. Óz "qatelikteriniń" túp-tamyryn ǵalym kóp jyldar boiy sovettik ǵalymdar moiyndap kelgen Aleksandr Veselovskii men onyń mektebin úzdik etip kórsetýmen bailanystyrǵan.
Bul týraly ǵalym "Búkilodaqtyq kommýnistik partiia ortalyq komitetiniń Tatar oblystyq komissariatynyń jumysy týraly qaýlysynan keiin men adal adam retinde buryn synǵa ushyraǵan eski qatelerimdi qaitalai almadym. Osy qaýlydan keiin jariialanǵan maqalalar áldeqaida buryn 1942–1943 jyldary jazylǵan. Biraq araǵa 3–4 jyl salyp, túzetýsiz jariialandy" dep jazady.
SÁTBAEVQA QARSY NAÝQANNYŃ KESIRI MARǴULANǴA TIDI
Amerikalyq Djordj Meison ýniversitetiniń zertteýshileri qurǵan saitta tsifrlyq formatqa aýysqan sovettik arhiv qujattarynyń ishinde 1950-jyldardyń basynda Álkei Marǵulannyń jaǵdaiy qiyn bolǵanyn sipattaityn derekter kezdesedi. Qazaq tarihshysy jáne partiia múshesi Tileýqajy Shoiynbaev 1950 jyly qazan aiynda Búkilodaqtyq kommýnistik partiia hatshysy M. A. Sýslov pen partiialyq baqylaý komissiiasynyń tóraǵasy M.F. Shkiriatovtyń atyna Qazaq SSR Ǵylym akademiiasynyń prezidenti Qanysh Sátbaevtyń ómiri men oǵan dástúrlerdiń, týystyq qarym-qatynastyń qalai áser etkeni týraly hat jazǵan.
Qanysh Sátbaevqa qarsy uiymdastyrylǵan hatta oǵan "iri bai-feodal otbasynan shyqqan”, "Alash" partiiasynyń belsendi múshesi bolǵan", "Ǵylym akademiiasynda rýshyldyq pen tamyr-tanystyqqa jol bergen”, “birneshe áiel alǵan” degen aiyptaýlar taǵylǵan. Shoiynbaev bul aiyptaýlarǵa Álkei Marǵulandy da qosyp, ǵalymdy "býrjýaziialyq ultshyl" dep ataǵan.
Hatta "Sátbaevtyń kúieý balasy Álkei Margulan 1946 jyly Sátbaevtyń kómegimen "Qazaq eposy" taqyrybynda doktorlyq dissertatsiia qorǵap, onda Altyn Ordanyń áskeri qolbasshysy, mońǵolǵa salyq tólegen jyldary orys halqyn qyryp salǵan Edigeni asyra maqtaidy. Býrjýaziialyq ultshyl Marǵulan Sátbaevtyń kómegimen Qazaq SSR Ǵylym akademiiasynyń korrespondent-múshesi bolǵan" delingen.
Marǵulannyń áieli Raýshan Sátbaeva meditsina ǵylymdarynyń doktory, onkolog dáriger bolǵan. Ol - Qanysh Sátbaevtyń atalas aǵasy Ábikeidiń qyzy.
Shoiynbaevtyń haty — Qanysh Sátbaevqa qarsy uiymdastyrylǵan naýqannyń bir epizody ǵana. Osy naýqannyń nátijesinde 1951 jyly qarashada Qanysh Sátbaev Ǵylym akademiiasynyń prezidenti jáne prezidiým múshesi qyzmetinen bosatylǵan. Bul naýqannyń kesiri Sátbaevpen jaqsy qarym-qatynasta bolǵan ǵalymdarǵa, onyń ishinde Álkei Marǵulanǵa da tidi.
ǴYLYMǴA ORALÝ
Stalindik memlekettik basqarý mashinasynyń jumysy toqtaǵannan keiin sovet odaǵyndaǵy ǵalymdardyń ómiri qalypty júiege túse bastady. Tarihshy Ermuhan Bekmahanov isi boiynsha jaýapqa tartylǵandar Stalin ólgennen keiin merziminen buryn bosap, ǵylymi eńbekterin jalǵastyrdy. Álkei Marǵulan da ǵylymǵa qaita oraldy.
— Ákem táýligine 16 saǵat jumys isteitin. Ol qonaqqa nemese kinoǵa baratyn qarapaiym adamnyń ómirin kórgen joq. Ýaqytyn mundai isterge jumsamaityn. Tek óz jumysymen ǵana ainalysatyn, - deidi ǵalymnyń qyzy.
28 jyl boiy –1946 jyldan 1974 jylǵa deiin - Álkei Marǵulan Ortalyq Qazaqstan arheologiialyq ekspeditsiiasyn basqardy. Ekspeditsiia Jetisý, Ońtústik jáne Batys Qazaqstandaǵy kóne qalalardy tapty. Bul kóp sovettik tarihshylardyń "Qazaqstanda qala mádenieti bolmaǵan" degen pikirin joqqa shyǵardy. Álkei Marǵulannyń arheologiiadaǵy taǵy bir jańalyǵy – Ortalyq Qazaqstandaǵy Beǵazy-Dándibai mádenieti. Qazir arheologiia institýtyna Marǵulan aty berilgen.
Álkei Marǵulan basqarǵan ǵalymdar toby etnograf, saiahatshy jáne aǵartýshy Shoqan Ýálihanov týraly derekter jinaǵan. Nátijesinde 1961–1972 jyldary aralyǵynda Ýálihanovtyń bes tomdyq shyǵarmalar jinaǵy jaryq kórdi.
Álkei Marǵulannyń ómiri men eńbek joly týraly ǵalymnyń kózi tirisinde de biraz jazyldy. Marǵulan dúnie salǵannan keiin de jaryq kórgen eńbekter bar. Ǵalymnyń 80-jyldyǵyna arnap Qazaq SSR Ǵylym akademiiasy Marǵulan týraly broshiýra shyǵarǵan. Degenmen Álkei Marǵulan týraly barlyq derek jinaqtalǵan kólemdi eńbek joq.
Aleksei Alazarov,
