ستاليندٸك قۋعىن-سٷرگٸن مەن يدەولوگييالىق قىسىم قازاقستاندىق ارحەولوگييانىڭ نەگٸزٸن سالۋشى جەنە حالىق ەپوستارىن زەرتتەۋشٸ, اكادەميك ەلكەي مارعۇلاندى دا اينالىپ ٶتپەدٸ. عىلىمي ورتادا كەڭٸنەن تانىلعان مارعۇلاندى كەزٸندە "بۋرجۋازييالىق ۇلتشىل" دەپ تە ايىپتادى. بيىل تۋعانىنا 115 جىل تولعان عالىم جايلى ەلٸ تولىق زەرتتەلمەگەن دەرەكتەر جەتەرلٸك.
ەلكەي مارعۇلان عىلىمعا يدەولوگييالىق قىسىمنىڭ كٷشەيٸپ تۇرعان كەزٸندە كەلدٸ. قازسسر حالىق اعارتۋ كوميسسارياتىندا بٸر جىل جۇمىس ٸستەگەننەن كەيٸن ستۋدەنتتٸك شاعىن ٶتكٸزگەن لەنينگراد قالاسىنا مەملەكەتتٸك ماتەريالدىق مەدەنيەت تاريحى اكادەميياسىنىڭ اسپيرانتۋراسىندا وقۋعا (1920-جىلداردىڭ سوڭى – 1930-جىلداردىڭ باسىندا مارعۇلان لەنينگرادتاعى ٷش بٸردەي وقۋ ورنىندا وقىپ, جان-جاقتى بٸلٸم العان) بارادى. بيلٸك قىسىمىنا العاش رەت وسى كەزدە ۇشىرايدى.
ەلكەي مارعۇلان لەنينگرادتا 1938 جىلدىڭ سوڭىنا دەيٸن وقىپ, جۇمىس ٸستەگەن. قازٸر اكادەميك جايلى كٶپتەگەن ٶمٸربايانداردا ونىڭ وسى قالادا تۇتقىندالىپ, پسيحياترييالىق ەمحاناعا جاتقىزىلعانى جازىلىپ جٷر. عالىم ٶمٸرٸندەگٸ بۇل دەرەك تۋرالى العاش رەت 1998 جىلى جارىق كٶرگەن ەلكەي مارعۇلاننىڭ 14-تومدىق شىعارمالار جيناعىنىڭ بٸرٸنشٸ تومىندا جارييالانعان اكادەميكتٸڭ قىزى دانييا مارعۇلاننىڭ ماقالاسىندا كەڭٸنەن ايتىلادى.
دانييا مارعۇلاننىڭ ايتۋىنشا, ەكەسٸ تٷرمەگە 1935 جىلى جابىلعان.
- ەكەم بۇل تۋرالى ەڭگٸمە قوزعامايتىن. تەك بٸردە تٷرمەدە وتىرعانىن ايتىپ قالدى. بٸز اۋىر كٷرسٸندٸك, - دەيدٸ عالىمنىڭ قىزى.
1998 جىلعى ماقالاسىندا دانييا مارعۇلان ەكەسٸنٸڭ تۇتقىندالۋىنا "ۇلتتىڭ مەدەنيەت مەسەلەلەرٸنە قىزىعۋشىلىق تانىتقانى" سەبەپ بولسا كەرەك دەپ توپشىلاعان.
بۇل پٸكٸرمەن ەلكەي مارعۇلاننىڭ دوسى — مەسكەۋلٸك ارحەولوگ لەونيد كىزلاسوۆ تا كەلٸسەدٸ. "بٷگٸن بٸز سول جىلدارى ەلەكەڭنٸڭ ٶمٸرٸنە تۋعان حالقىنا دەگەن سٷيٸسپەنشٸلٸگٸن جاسىرا الماۋى ٷلكەن قاۋٸپ تٶندٸرگەنٸن تٷسٸنٸپ وتىرمىز. ونىڭ جاۋلارى وسىنى پايدالاندى" دەيدٸ ول.
ەلكەي مارعۇلان لەنينگرادتا جٷرگەندە بۇرىنعى "الاش" قوزعالىسىنىڭ ٶكٸلدەرٸمەن بايلانىستا بولعان. بۇل ارنايى قىزمەت ٶكٸلدەرٸنٸڭ نازارىن اۋدارسا كەرەك. ەرتٷرلٸ اقپارات قۇرالدارىندا جارييالانعان ەسكٸ سۋرەتتە ەلكەي مارعۇلان قازاق زييالىلارىنىڭ التى بٸردەي ٶكٸلٸ: حالەل عابباسوۆ, مٸرجاقىپ دۋلاتوۆ, احمەت بايتۇرسىنوۆ, مۇحتار ەۋەزوۆ, جٷسٸپبەك ايماۋىتوۆ, ابدوللا بايتاسوۆپەن بٸرگە وتىر. اتالعان زييالىلاردىڭ بٸرازى بولشەۆيكتەر تٷبٸنە جەتكەن "الاش" قوزعالىسىنىڭ بەلسەندٸ ٶكٸلدەرٸ بولعان. كٶپ ۇزاماي سۋرەتتەگٸ التى ازامات قۋعىن-سٷرگٸنگە ۇشىرادى (تٶرتەۋٸ 30-جىلدارى اتىلىپ, ەكەۋٸ تٷرمەگە تٷسكەن).
لەنينگرادتا وقىپ جٷرگەن كەزدە ەلكەي مارعۇلان "الاشوردا" باسشىلارىنىڭ بٸرٸ ەليحان بٶكەيحانوۆپەن جاقىن ارالاسقان. عالىمنىڭ ٶمٸربايانىن زەرتتەۋشٸ سۇلتان-حان اققۋلى بٸر ەڭبەگٸندە 20-جىلداردىڭ ەكٸنشٸ جارتىسىندا ەلكەي مارعۇلان ەليحان بٶكەيحانوۆتىڭ مەسكەۋدەگٸ پەتەرٸنە جيٸ قوناققا بارىپ تۇرعانىن جازادى. سوۆەت وداعى ٷشٸن قاۋٸپتٸ سانالاتىن تۇلعامەن جيٸ كەزدەسۋ ونىڭ تانىستارىنىڭ باسىنا قارا بۇلت ٷيٸردٸ.
مارعۇلان 1961 جىلى جازعان ٶمٸربايانىندا دەرتكە شالدىققانىن ايتىپ, تۇتقىندالعانى تۋرالى فاكتٸنٸ ەلەۋسٸز قالدىرعان. عالىم "اسپيرانتۋراداعى وقۋىما بايلانىستى ٷزدٸكسٸز جۇمىس دەنساۋلىعىما زاردابىن تيگٸزدٸ. سىرقاتىمنان ايىعۋ ٷشٸن بٸر جىل بويى اۋرۋحانا مەن شيپاجايدا ەم قابىلداۋعا تۋرا كەلدٸ. دەنساۋلىعىمدى تٷزەتٸپ, كانديداتتىق ديسسەرتاتسييا جازۋعا قايتا كٸرٸستٸم" دەپ جازادى.
ەلكەي مارعۇلان الماتىعا 1938 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا ورالعان. بۇل كەزدە قۋعىن-سٷرگٸن قىسپاعىنان بوساي باستاعانىمەن, عىلىمي زەرتتەۋ جٷرگٸزۋگە قولايلى جاعدايى بولماعان.
ەدٸگە ەپوسىن زەرتتەۋ جەنە بيلٸك قىسىمى
1943 جىلى ەلكەي مارعۇلان "يارلىكتار مەن پايتسزەنٸڭ تاريحي مەنٸ" ("پايتسزە", "پايتسزا" – بيلٸكتٸ ٷلەستٸرۋ بەلگٸسٸ – رەد.) تاقىرىبىندا - كانديداتتىق, ال 1945 جىلى "قازاق حالقىنىڭ ەپيكالىق جىرلارى" اتتى دوكتورلىق ديسسەرتاتسيياسىن قورعايدى. بۇل ەڭبەكتەردەن عالىمنىڭ ەرتٷرلٸ تاقىرىپتارعا قىزىققانىن كٶرۋگە بولادى. مارعۇلان ەپيكالىق جىرلاردى 1930-جىلداردان باستاپ زەرتتەي باستاعان. 1938 جىلدان باستاپ وسى تاقىرىپتا قازاق جەنە ورىس تٸلدەرٸندە بٸرنەشە ماقالا جارييالاعان. 1940 جىلى ونىڭ "ەدٸگە جەنە وراق ماماي" دەگەن ماقالاسى شىقتى.
1944 جىلدىڭ تامىزىندا مەسكەۋدە بٷكٸلوداقتىق كوممۋنيستٸك پارتييا ورتالىق كوميتەتٸنٸڭ "تاتار پارتييا ۇيىمىنداعى جاپپاي ساياسي جەنە يدەولوگييالىق جۇمىستى جاقسارتۋ شارالارى" اتتى قاۋلىسى شىقتى. قاۋلىدا تاريح تۋرالى جازىلعان ەڭبەكتەردە "ۇلتتىق سيپاتتاعى كەمشٸلٸكتەر مەن قاتەلٸكتەر" (التىن وردانىڭ رٶلٸن اسىرا كٶرسەتۋ, يدەگەي [ەدٸگە اتىنىڭ تاتار تٸلٸندەگٸ نۇسقاسى] تۋرالى حاندىق-فەودالدىق ەپوستى ناسيحاتتاۋ) بارى ايتىلعان. بۇل التىنوردالىق قولباسشى ەدٸگە تۋرالى باتىرلار جىرى كەڭٸنەن تارالعان ٶڭٸرلەردٸڭ ەپوس زەرتتەۋشٸلەرٸن قيىن جاعدايعا قالدىردى. ولاردىڭ قاتارىندا پوۆولجە تاتارلارى عانا ەمەس, قازاقتار, قىرعىزدار, قىرىم, بارابينسكيي, تارانچينسكيي, سٸبٸر تاتارلارى, نوعايلار, باشقۇرتتار, قاراقالپاقتار, ٶزبەكتەر مەن تاۋلىق التايلىقتار بولعان.
بٸر جىلدان كەيٸن قازاق سسر-نە مەسكەۋدەن سسسر جازۋشىلار وداعى مەن ناسيحات باسقارماسىنان جۇمىس توبى كەلگەن. قازان ايىندا جۇمىس توبى بٷكٸلوداقتىق كوممۋنيستٸك پارتييا ورتالىق كوميتەتٸنٸڭ حاتشىسى گ. م. مالەنكوۆكە باياندامالىق حات جولداپ, تاريح پەن ەدەبيەت تاقىرىبىندا جازىلعان ەڭبەكتەردە "كەمشٸلٸكتەر مەن قاتەلٸكتەر" كەزدەسەتٸنٸن جازعان. بۇل حاتتا ەلكەي مارعۇلاننىڭ اتى بٸرنەشە رەت اتالعان.
حاتتا "قازاقتىڭ بٸرقاتار تاريحشىلارى مەن ەدەبيەتتانۋشىلارى التىن وردا مەن ەدٸگەنٸڭ رٶلٸن اسىرا باعالايدى. 1944 جىلى عىلىم اكادەميياسىنىڭ قازاق بٶلٸمٸ دايىنداعان "تاريحي جيناقتا" شىققان جولداس مارعۇلاننىڭ "ەر-ەدٸگە" ماقالاسىندا "ەدٸگە – التىن وردا دەۋٸرٸندەگٸ ەڭ ەرەكشە تۇلعالاردىڭ بٸرٸ. ەدٸگە بٷكٸل ٶمٸرٸن وتانىنا ارناعان. سوندىقتان ونىڭ ەسٸمٸ قانشا عاسىر ٶتسە دە, ۇمىتىلماي كەلەدٸ" دەگەن جولدار كەزدەسەدٸ" دەلٸنگەن.
حات اۆتورلارى سونىمەن بٸرگە "بٷكٸلوداقتىق كوممۋنيستٸك پارتييا ورتالىق كوميتەتٸنٸڭ “تاتار پارتييالىق ۇيىمىندا جاپپاي ساياسي جەنە يدەولوگييالىق جۇمىستاردى جاقسارتۋ شارالارى" تۋرالى قاۋلىسىندا ەدٸگە ەپوسىنىڭ حاندىق-فەودالدىق نەگٸزٸ بارى كٶرسەتٸلگەنٸنە قاراماستان, ەدەبيەتتانۋشىلاردىڭ بٸرقاتارى 1945 جىلى ەدٸگە تۋرالى ماقتاۋ ٶلەڭدەر جازۋدى توقتاتپاعان ("ار" ٶلەڭدەر جيناعى, 27–28 بەت)" دەپ جازعان.
مەسكەۋدەن كەلگەن جۇمىس توبى بۇل "ولقىلىققا" بٷكٸلوداقتىق كوممۋنيستٸك پارتييا ورتالىق كوميتەتٸ قازاقستانداعى بٶلٸمٸنٸڭ ناسيحات بويىنشا حاتشىسى مۇحامەتجان ەبدٸحالىقوۆتى كٸنەلاعان. حاتتا ەبدٸحالىقوۆتىڭ تاريحي فاكتٸلەرگە قاراماستان, "بٸزدە, ياعني, قازاقستاندا تاتار حالقىنان بٶلەك, باسقا ەدٸگە بولعان" دەگەنٸ ايتىلادى.
بۇل سٶيلەم ەلكەي مارعۇلاننىڭ 1944 جىلى مەسكەۋدە قاۋلى قابىلدانعانعا دەيٸن جازعان قازاق باتىرلار جىرى تۋرالى دوكتورلىق ديسسەرتاتسيياسىن 1945 جىلى قورعاۋ سەبەبٸن تٷسٸندٸرەدٸ. سوعان قاراعاندا قازاق سسر-ىنىڭ باس يدەولوگى, باتىرلار جىرىن زەرتتەۋگە قولداۋ كٶرسەتٸپ, دەمەۋ بولعان سيياقتى.
عالىمعا قارسى ناۋقان
مارعۇلانعا قارسى ايىپتاۋلار 1947 جىلى كٷشەيدٸ. "قازاقستان بولشەۆيگٸ" جۋرنالىنىڭ سول جىلداعى بٸرٸنشٸ سانىندا ەپوس تۋرالى قالاي دۇرىس جازۋ كەرەگٸن "تٷسٸندٸرەتٸن" ماقالا شىقتى. وندا پارتييا قىزمەتكەرٸ ب.ستەپانوۆ ەپوس كەيٸپكەرٸ ەدٸگەنٸ "ورىس حالقىنىڭ جاۋى" دەپ اتاپ, مارعۇلاندى ەدٸگەگە قازاق حالقىنىڭ ەڭ جاقسى قاسيەتتەرٸن قوسىپ جازعانى ٷشٸن ايىپتاعان. اۆتور "مارعۇلان وسى ارقىلى تاريحتى بۇرمالاپ, جالعان سٶيلەپ وتىر" دەگەن قورىتىندىعا كەلگەن.
1947 جىلى اقپاندا قازاق اكادەمييالىق دراما تەاترىندا عىلىم, ەدەبيەت جەنە ٶنەر سالاسى قىزمەتكەرلەرٸنٸڭ پارتييا جەنە قوعامدىق ۇيىم ٶكٸلدەرٸمەن كەزدەسۋٸ ٶتكەن. وندا "ٶرەسكەل ساياسي قاتەلٸكتەر" تۋرالى سٶز بولعان. جيىنعا قاتىسۋشىلار ەلكەي مارعۇلاندى دا سىناعان. پارتييانىڭ قالالىق كوميسسيارياتىنىڭ حاتشىسى جٷسٸپبەكوۆ مارعۇلاندى "ورىس جەنە قازاق حالقىن كەۋدەسٸنەن باسقان ەدٸگەنٸ ماقتاعانى جەنە "قازاق تاريحىنداعى ەڭ ٷزدٸك كەزەڭ شىڭعىسحاننىڭ تۇسىندا بولدى" دەپ جازعانى ٷشٸن ايىپتاعان.
1947 جىلى ناۋرىزدا "كازاحستانسكايا پراۆدا" گازەتٸنە م. احينحانوۆ جەنە ب. تۇرسىنباەۆتىڭ "پروفەسسور م. مارعۇلان تاريحتى بۇرمالاپ جاتىر" دەگەن ماقالاسى باسىلعان. ماتەريالدا نەگٸزٸنەن قالالىق كوميسساريات حاتشىسىنىڭ سٶزٸندە ايتىلعان ايىپتاۋلار تولىقتىرىلىپ, كەڭٸنەن بەرٸلگەن. م.احينحانوۆ مۇنداي ماقالانى بٸرٸشٸ رەت جازباعان. ول - 1937 جىلى "كازاحستانسكايا پراۆدا" گازەتٸندە جارىق كٶرگەن سانجار اسفەنديياروۆقا قارسى "تاريحشى رٶلٸندەگٸ جاپون تىڭشىسى" دەگەن ماقالا اۆتورلارىنىڭ بٸرٸ. وسى ماقالادان كەيٸن بٸر جىل ٶتكەندە اسفەنديياروۆتى "كونتررەۆوليۋتسييالىق قىزمەتٸ" ٷشٸن ايىپتاپ, اتۋ جازاسىنا كەسكەن.
كەلەسٸ جىلدارى باتىرلار جىرى تۋرالى "دۇرىس جازباعانى ٷشٸن" ەلكەي مارعۇلاننىڭ اتى رەسپۋبليكالىق باسىلىمداردا جيٸ كٶرٸنٸپ جٷردٸ. ول 1946 جىلدان باستاپ ارحەولوگيياعا بٸرجولا بەت بۇرىپ, ەپوستاردى زەرتتەۋدٸ قويدى. بٸراق قىسىم ازايعان جوق.
التى جىل بويى "ساياسي قاتەلٸگٸ ٷشٸن" (1947–1953) قوعامدىق تالقىلاۋدان تٷسپەگەن ەلكەي مارعۇلاننىڭ جٷيكەسٸ جۇقارىپ, عىلىم اكادەميياسىنداعى قىزمەتٸنەن بوساتىلعان. عالىمنىڭ قىزى دانييا مارعۇلاننىڭ ايتۋىنشا, 1952-1955 جىلدار ارالىعىندا ەكەسٸ اكادەمييادا جۇمىس ٸستەمەگەن.
تاريحشى ج.و.ارتىقباەۆ "مەشھٷر جٷسٸپ كٶپەەۆتٸڭ تاريحي مۇراسى" اتتى كٸتابىندا تاريحشى ەرمۇحان بەكماحانوۆتى قۋدالاۋ جىلدارى (1951 جىل) ەلكەي مارعۇلاننىڭ تۇتقىندا بولعانىن جازعان. ەلكەي مارعۇلاننىڭ قىزى ەكەسٸنٸڭ تۇتقىندا بولعان ۋاقىتى تۋرالى ەشتەڭە بٸلمەيتٸنٸن ايتتى.
مەسكەۋلٸك ارحەولوگ لەونيد كىزلاسوۆتىڭ پٸكٸرٸنشە, ەلكەي مارعۇلاننىڭ "قازاق حالقىنىڭ ەپوستىق جىرلارى" اتتى ديسسەرتاتسيياسى قولجازباسىنىڭ جالعىز نۇسقاسى لەنين كٸتاپحاناسى قورىنان "دەر كەزٸندە" جوعالىپ كەتٸپ, عالىمنىڭ باسى امان قالعان. بٸراق قولجازبانىڭ جوعالعانى تۋرالى دەرەك راستالماعان. ازاتتىق تٸلشٸسٸ كىزلاسوۆتىڭ بۇل سٶزٸن دانييا مارعۇلانعا ايتقاندا, ول تاڭدانىسىن جاسىرا المادى.
— مەسكەۋدە اسپيرانتۋرادا وقىپ جٷرگەنٸمدە, لەنين كٸتاپحاناسى قورىنان ديسسەرتاتسييانىڭ سۋرەت كٶشٸرمەسٸن الدىم. ديسسەرتاتسييانى جارييالانعان ەڭبەكتەردٸڭ ٸشٸنەن تابۋعا بولادى (عالىمنىڭ 14-تومدىق شىعارمالار جيناعىندا بار — ا. ا.), - دەدٸ ول.
"تاريحتى بۇرمالاۋ". 1953 جىلعى جيىن
باتىرلار جىرىن "دۇرىس جەتكٸزبەگەن" عالىمداردى قوعامدىق سىناۋ 1953 جىلى 11-15 سەۋٸردە الماتىدا ٶتكەن جيىنعا ۇلاسقان. وعان سول كەزدەگٸ عىلىم اكادەميياسىنىڭ پرەزيدەنتٸ دٸنمۇحامەد قوناەۆ, قازاقستاننىڭ 30 عالىمى مەن رەسەيدەن كەلگەن بٸرنەشە ادام قاتىسقان.
ۇزاق جىلدار بويى بۇل جيىندا ايتىلعان ەڭگٸمەلەردٸڭ مازمۇنى قالىڭ وقىرمانعا جەتپەدٸ. قازاق سسر عىلىم اكادەميياسى شىعاراتىن "حابارشى" جۋرنالىنىڭ 1953 جىلى سەۋٸر ايىنداعى سانىندا سول جيىندا سٶيلەگەن م.عابدۋللين مەن ن.س.سميرنوۆانىڭ سٶزٸ ماقالا تٷرٸندە بەرٸلگەن. 2007 جىلى فايزوللا ورازاەۆتىڭ ەڭبەگٸمەن وسى جيىندا جاسالعان بارلىق باياندامالاردىڭ ستەنوگرامماسى جەكە كٸتاپ بولىپ باسىلىپ شىقتى. كٸتاپ "بۇل قايتالانباۋى كەرەك" دەپ اتالادى.
ستەنوگرامما مازمۇنى جيىندا عىلىمنان مٷلدە الىس تاقىرىپتار قوزعالعانىن دەلەلدەيدٸ. جيىندا بٸرقاتار زەرتتەۋشٸلەرگە ماركسيستٸك-لەنيندٸك وقۋدان الشاقتاعانى ٷشٸن ايىپ تاعىلعان.
نەگٸزگٸ ايىپتاۋشى رٶلٸن مەلٸك عابدۋللين اتقارعان. ول جاڭا يدەولوگييالىق نۇسقاۋلاردى جاقسى مەڭگەرٸپ, ەرٸپتەستەرٸن "ساياسي اسىرا سٸلتەۋشٸلٸگٸ" ٷشٸن سىنايتىن ەپوس تاقىرىبى بويىنشا مامان سانالعان. عابدۋللين سول جىلدارى قازاق سسر عىلىم اكادەميياسىنىڭ ەدەبيەت جەنە تٸلتانۋ (1946–1951), اباي اتىنداعى قازاق پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىن (1953–1963) باسقارعان. قوعام الدىندا بۇرىن "قاتەلٸك" جٸبەرگەنٸن ايتىپ, ٶكٸنٸش تە بٸلدٸرگەن.
عابدۋللين ٶز قارسىلاستارىن (ول ەدەتتە مۇحتار ەۋەزوۆ, ەلكەي مارعۇلان, ەسماعامبەت يسمايلوۆ, بەيسەمباي كەنجەباەۆتى سىنايتىن) "قازاق ەپوستارىنىڭ تاريحى تۋرالى قاتە, انتيماركسيستٸك باعىتتا جازعانى جەنە وسى "قاتەلٸكتٸ" بەرٸ بٸراۋىزدان سىناماعانى ٷشٸن ايىپتاعان.
ستەنوگراممادان ەلكەي مارعۇلاننىڭ ٶزٸنە تاعىلعان ايىپتاۋلاردى ٸشٸنارا ەدٸلەتتٸ دەپ تانىپ, نەگە "قاتە" جٸبەرگەنٸ تۋرالى تٷسٸندٸرۋگە تالپىنعانىن كٶرەمٸز. ول پاتشا دەۋٸرٸندە قازاق ەپوسىن نەگٸزٸنەن بەلگٸلٸ ورىس عالىمدارى زەرتتەپ, ولار ەرتٷرلٸ تۇجىرىمدار قالدىرعانىن ايتقان. ٶز "قاتەلٸكتەرٸنٸڭ" تٷپ-تامىرىن عالىم كٶپ جىلدار بويى سوۆەتتٸك عالىمدار مويىنداپ كەلگەن الەكساندر ۆەسەلوۆسكيي مەن ونىڭ مەكتەبٸن ٷزدٸك ەتٸپ كٶرسەتۋمەن بايلانىستىرعان.
بۇل تۋرالى عالىم "بٷكٸلوداقتىق كوممۋنيستٸك پارتييا ورتالىق كوميتەتٸنٸڭ تاتار وبلىستىق كوميسسارياتىنىڭ جۇمىسى تۋرالى قاۋلىسىنان كەيٸن مەن ادال ادام رەتٸندە بۇرىن سىنعا ۇشىراعان ەسكٸ قاتەلەرٸمدٸ قايتالاي المادىم. وسى قاۋلىدان كەيٸن جارييالانعان ماقالالار ەلدەقايدا بۇرىن 1942–1943 جىلدارى جازىلعان. بٸراق اراعا 3–4 جىل سالىپ, تٷزەتۋسٸز جارييالاندى" دەپ جازادى.
سەتباەۆقا قارسى ناۋقاننىڭ كەسٸرٸ مارعۇلانعا تيدٸ
امەريكالىق دجوردج مەيسون ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ زەرتتەۋشٸلەرٸ قۇرعان سايتتا تسيفرلىق فورماتقا اۋىسقان سوۆەتتٸك ارحيۆ قۇجاتتارىنىڭ ٸشٸندە 1950-جىلداردىڭ باسىندا ەلكەي مارعۇلاننىڭ جاعدايى قيىن بولعانىن سيپاتتايتىن دەرەكتەر كەزدەسەدٸ. قازاق تاريحشىسى جەنە پارتييا مٷشەسٸ تٸلەۋقاجى شويىنباەۆ 1950 جىلى قازان ايىندا بٷكٸلوداقتىق كوممۋنيستٸك پارتييا حاتشىسى م. ا. سۋسلوۆ پەن پارتييالىق باقىلاۋ كوميسسيياسىنىڭ تٶراعاسى م.ف. شكيرياتوۆتىڭ اتىنا قازاق سسر عىلىم اكادەميياسىنىڭ پرەزيدەنتٸ قانىش سەتباەۆتىڭ ٶمٸرٸ مەن وعان دەستٷرلەردٸڭ, تۋىستىق قارىم-قاتىناستىڭ قالاي ەسەر ەتكەنٸ تۋرالى حات جازعان.
قانىش سەتباەۆقا قارسى ۇيىمداستىرىلعان حاتتا وعان "ٸرٸ باي-فەودال وتباسىنان شىققان”, "الاش" پارتيياسىنىڭ بەلسەندٸ مٷشەسٸ بولعان", "عىلىم اكادەميياسىندا رۋشىلدىق پەن تامىر-تانىستىققا جول بەرگەن”, “بٸرنەشە ەيەل العان” دەگەن ايىپتاۋلار تاعىلعان. شويىنباەۆ بۇل ايىپتاۋلارعا ەلكەي مارعۇلاندى دا قوسىپ, عالىمدى "بۋرجۋازييالىق ۇلتشىل" دەپ اتاعان.
حاتتا "سەتباەۆتىڭ كٷيەۋ بالاسى ەلكەي مارگۇلان 1946 جىلى سەتباەۆتىڭ كٶمەگٸمەن "قازاق ەپوسى" تاقىرىبىندا دوكتورلىق ديسسەرتاتسييا قورعاپ, وندا التىن وردانىڭ ەسكەري قولباسشىسى, موڭعولعا سالىق تٶلەگەن جىلدارى ورىس حالقىن قىرىپ سالعان ەدٸگەنٸ اسىرا ماقتايدى. بۋرجۋازييالىق ۇلتشىل مارعۇلان سەتباەۆتىڭ كٶمەگٸمەن قازاق سسر عىلىم اكادەميياسىنىڭ كوررەسپوندەنت-مٷشەسٸ بولعان" دەلٸنگەن.
مارعۇلاننىڭ ەيەلٸ راۋشان سەتباەۆا مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, ونكولوگ دەرٸگەر بولعان. ول - قانىش سەتباەۆتىڭ اتالاس اعاسى ەبٸكەيدٸڭ قىزى.
شويىنباەۆتىڭ حاتى — قانىش سەتباەۆقا قارسى ۇيىمداستىرىلعان ناۋقاننىڭ بٸر ەپيزودى عانا. وسى ناۋقاننىڭ نەتيجەسٸندە 1951 جىلى قاراشادا قانىش سەتباەۆ عىلىم اكادەميياسىنىڭ پرەزيدەنتٸ جەنە پرەزيديۋم مٷشەسٸ قىزمەتٸنەن بوساتىلعان. بۇل ناۋقاننىڭ كەسٸرٸ سەتباەۆپەن جاقسى قارىم-قاتىناستا بولعان عالىمدارعا, ونىڭ ٸشٸندە ەلكەي مارعۇلانعا دا تيدٸ.
عىلىمعا ورالۋ
ستاليندٸك مەملەكەتتٸك باسقارۋ ماشيناسىنىڭ جۇمىسى توقتاعاننان كەيٸن سوۆەت وداعىنداعى عالىمداردىڭ ٶمٸرٸ قالىپتى جٷيەگە تٷسە باستادى. تاريحشى ەرمۇحان بەكماحانوۆ ٸسٸ بويىنشا جاۋاپقا تارتىلعاندار ستالين ٶلگەننەن كەيٸن مەرزٸمٸنەن بۇرىن بوساپ, عىلىمي ەڭبەكتەرٸن جالعاستىردى. ەلكەي مارعۇلان دا عىلىمعا قايتا ورالدى.
— ەكەم تەۋلٸگٸنە 16 ساعات جۇمىس ٸستەيتٸن. ول قوناققا نەمەسە كينوعا باراتىن قاراپايىم ادامنىڭ ٶمٸرٸن كٶرگەن جوق. ۋاقىتىن مۇنداي ٸستەرگە جۇمسامايتىن. تەك ٶز جۇمىسىمەن عانا اينالىساتىن, - دەيدٸ عالىمنىڭ قىزى.
28 جىل بويى –1946 جىلدان 1974 جىلعا دەيٸن - ەلكەي مارعۇلان ورتالىق قازاقستان ارحەولوگييالىق ەكسپەديتسيياسىن باسقاردى. ەكسپەديتسييا جەتٸسۋ, وڭتٷستٸك جەنە باتىس قازاقستانداعى كٶنە قالالاردى تاپتى. بۇل كٶپ سوۆەتتٸك تاريحشىلاردىڭ "قازاقستاندا قالا مەدەنيەتٸ بولماعان" دەگەن پٸكٸرٸن جوققا شىعاردى. ەلكەي مارعۇلاننىڭ ارحەولوگيياداعى تاعى بٸر جاڭالىعى – ورتالىق قازاقستانداعى بەعازى-دەندٸباي مەدەنيەتٸ. قازٸر ارحەولوگييا ينستيتۋتىنا مارعۇلان اتى بەرٸلگەن.
ەلكەي مارعۇلان باسقارعان عالىمدار توبى ەتنوگراف, ساياحاتشى جەنە اعارتۋشى شوقان ۋەليحانوۆ تۋرالى دەرەكتەر جيناعان. نەتيجەسٸندە 1961–1972 جىلدارى ارالىعىندا ۋەليحانوۆتىڭ بەس تومدىق شىعارمالار جيناعى جارىق كٶردٸ.
ەلكەي مارعۇلاننىڭ ٶمٸرٸ مەن ەڭبەك جولى تۋرالى عالىمنىڭ كٶزٸ تٸرٸسٸندە دە بٸراز جازىلدى. مارعۇلان دٷنيە سالعاننان كەيٸن دە جارىق كٶرگەن ەڭبەكتەر بار. عالىمنىڭ 80-جىلدىعىنا ارناپ قازاق سسر عىلىم اكادەميياسى مارعۇلان تۋرالى بروشيۋرا شىعارعان. دەگەنمەن ەلكەي مارعۇلان تۋرالى بارلىق دەرەك جيناقتالعان كٶلەمدٸ ەڭبەك جوق.
الەكسەي الازاروۆ,
