Abai - álemdik ádebietten belgili oryn alǵan kemeńger oishyl, adam balasyn shyndyqqa, igilik iske, erkindikke shaqyrǵan uly aqyn. Aqynnyń jazǵandary óziniń beineli kórkemdigimen sáýletti sulý dúniedei adam kóńilin baýrap alsa, onyń mazmuny da júrekke sáýle túsirgendei, jańa bir qyzyqty, qýanyshty dúniege kirgizgendei bolady. Biraq kemeńger aqynnyń qoljazba muralary osy kúnge deiin tereń zerttelip, bir ǵylymi tártipke kelmegen. Munyń álpeti retinde qazir meniń aldymda birneshe hattar jatyr. Bulardy joldaýshylar - Abaidy zertteýshi jas ǵalymdar, Abai mýzeiiniń qyzmetkerleri, dissertatsiia qorǵaýǵa daiyndalyp júrgen talapkerler. Osy hat ieleriniń barlyǵy da Abai murasy týraly keńes surap, syry ashylmai jatqan sony derekter joq pa eken dep bilgisi keledi.
Abai men Shoqanǵa tán jazý muralarymen men 1927 jyldan (stýdent kezimnen) tanysa bastadym. Bul kisiler orys ǵalymdaryna kóp zamannan belgili bolǵandyqtan, olar týraly qalaida bir iz bolý kerek qoi, degen senim mende sol kezdiń ózinde-aq bolýshy edi. Bul jorý keiin rasqa shyqty: Abai men Shoqanǵa tiisti málimetter Moskva men Leningradtaǵy, Omsk men Tomsk qalalaryndaǵy ataqty kitaphanalardan, arhiv qoimalarynan kórine bastady. 1938 jyly Leningradtaǵy Kúnshyǵys halyqtaryn zertteý institýtynyń arhivinen Abaidyń inisi Haliýllaǵa jazǵan haty tabyldy. Onymen birge Abaidyń ákesi Qunanbai men ustazy Ǵabithannyń da Haliýllaǵa jazǵan eki haty shyqty. Bul hattar 1865-1866 jyldary jazylǵan. Ol - Abaidyń tirshilik maidanyna jańa shyǵyp júrgen jas aqyn kezi bolatyn. Sondyqtan bul hattardy jas Abaidyń ómiri týraly qaǵaz betine túsken birinshi derekter deýge bolady. Bular «Qazaq tili men ádebieti» jýrnalynyń 1959 jylǵy 6 nomerinde jariialandy. Hattardyń qazirgi saqtalyp turǵan jeri - Aziia halyqtaryn zertteitin institýttyń arhivi (f. 5 № 13, ll. 50-51).
Haliýlla - Omskiniń kadet korpýsynda oqyǵan, Abaidyń jaqsy kórgen inisi, Shoqan siiaqty ári oishyl, ári jazýshy bolǵan. Biraq jastai ólip, artynda onshalyq iz qaldyrmaǵan. Abai orys ádebietiniń tereń syrlaryn, onyń biik tulǵalaryn eń alǵash osy Haliýlla arqyly bilgen. Haliýlla jazdy kúngi demalysynda elge kelgende halyq jyrlaryn jinaý, orys klassikterin kazaq tiline aýdaryp, ony óziniń jaqyn dostaryna, týysqandaryna áńgimelep aityp berý isimen shuǵyldanǵan. Haliýllany jaqsy bilgen N. Maksimov, G. N. Potanin, N. M. Iadrintsevtiń jazýynsha, ol Tolstoidy, Týrgenevti, Saltykov-Shedrindi, Belinskiidi, Dobroliýbovty tuńǵysh ret qazaq tiline aýdarǵan, halyq eposyn jinap, zertteýge kóp eńbek sińirgen. Bir ókinishtisi sol - Haliýlla jastai dúnieden kóship, onyń qoljazbalary árkimniń qolynda ketken. Degenmen Haliýllanyń qoljazbalaryn, ásirese onyń orys-túrik soǵysyna (1876-1878) qatysqanda jazǵan dápterlerin taýyp, kópshilik aldyna tartý asa qajetti jumystyń biri bolar edi.
Abai qoljazba muralarynan bizdiń ádebietshilerimizdiń jaqsy biletini - Múrseiittiń qoljazbasy, ne onyń keiingi kóshirmeleri. Muny Abai óleńiniń tolyq qamtyǵan, asa baǵaly, negizgi bulaq kózi deýge bolady. Bul jinaqtyń taǵy bir ereksheligi - úlken kitaphanada saqtalmai, aýylda, sandyq ishinde saqtalyp kelgen. Sandyq túbinde jatqan sirek koljazbalardyń kóbi bizge jetpei, kóshpeli turmys jaǵdaiynda joǵalyp otyrǵany zertteýshi ǵalymdarǵa burynnan málim. Eger Múrseiit qoljazbasynyń taǵdyry tap osyndai bolsa, onda Abai aqyndy jaryqqa shyǵarý tipti qiyn bolar edi. Biraq Abai aýylynyń ózgeshe mádeniettiliginen bul tamasha qoljazba joǵalyp ketpei, kitaphanadaǵydai saqtalyp, endi jas urpaqqa sáýletti muranyń biri bolyp otyr. Teginde, Abai óleńderi óziniń tiri kúninde qoljazba túrinde jinaqtalyp, orys ǵalymdary arqyly, joǵaryda kórsetilgendei, úlken kitaphanalarǵa da túse bastaǵan. Osy sońǵy jyldar ishinde, Shoqannyń ádebiet muralaryn zertteý ústinde, Abai shyǵarmalarynyń tórt tizbegin taptym. Olar: birinshi kniaz Kýdashevtiń tizbegi, ekinshi Sadýaqas Qusaulynyń tizbegi, úshinshi G. N. Potaninniń jinaǵy, tórtinshi - N. Ia. Konshinnyń jinaǵy. Bulardyń ishinde eń erterekte jazylǵany - G. N. Potaninniń jinaǵy. Bul 1884 jyly jazylǵan. G. N. Potaninniń ótinishi boiynsha bul óleńder tobyn Abai óz qolymen jazyp jibergen. Konvertte: «Iz Chingizskoi volosti ot A. K.» degen jazýy bar. Potaninge jibergen Abai óleńderi kópshilikke tipti málim emes, túgeldei jańadan tabylǵan óleńder. Sondai-aq jinaqtyń ishinde úlken poema «Qozy Kórpesh - Baian qyz», «Jańa zakon», taǵy basqalar bar. Munda halyq eposy, zań-joralar týraly málimetter orasan kóp. Onyq kóbi Kúnshyǵys (qazaq, qalmaq, mongol, iakýt) tilderinde. Óitkeni kózi ashyq, kókiregi sanaly adamdardyń Potanin siiaqty ózderi janyndai súietin kemeńger kisige jazbai qalǵandary kemde-kem.
Abai óleńderiniń birinshi ret toptalǵan qoljazba jinaǵyn Sadýaqas tizbegi deýge bolady. Teginde, muny birinshi ret tizgen Júsip aqyn Kópeiuly, al Sadýaqas olardy óz dápterine sodan kóshirip jazǵan.
Jinaq 1884-1891 jyldar arasynda tizilgen. Abai shyǵarmalarynan basqa da munda birneshe aqynnyń jyrlary jinalǵan. Onyń ishinde qaraýyl Arystan, Tobylbai aqynnyń, Júsiptiń, Sadýaqastyń óziniń, taǵy basqalardyń jazǵandary bar. Sadýaqas osy dápterin 1897 jyly Peterbýrgqa barǵan saparynda Peterbýrg ýniversitetiniń professory, qazaq tilin, ádebietin zertteýshi ǵalym P. M. Melioranskiige syiǵa tartqan. Qazir bul dápter Saltykov-Shedrin atyndaǵy kópshilik kitaphanasynda, akademik A. N. Samoilovich arhivynda saqtaýly tur (GPB, f. 671, № 94).
Bir qyzyq jeri, bul dápterde Abai óleńderi baryn P.M. Melioranskii de, keiin A.N. Samoilovich te bilmegen, eger bilse, olar áldeqashan paidalanyp, ádebiet júzinde sóz bola bastar edi.
Sadýaqastyń bul dápteri qazaq qoljazbalarynyń ishindegi marjandai tizilgen kórkeminiń biri. Sadýaqas orys ádebietin, Kúnshyǵys halqynyń ádebiet dúniesin jaqsy bilgen, mádenietti kisi bolǵandyqtan, Abai shyǵarmalaryna zor mán berip, ony óz qolymen múltiksiz kóshirip, ǵylymi kitaphanalarǵa tapsyrýy igilikti is bolǵan, Sadýaqastyń bulai isteýine, árine ertede ótken Shoqan men G. N. Potaninniń áseri sebep bolýynda sóz joq.
Sadýaqastyń osy dápterinen buljytpai kóshirgen bir nusqasyn 1897 jyly V. A. Kýdashev qazirgi memlekettik geografiia qoǵamynyń kitaphanasyna tapsyrǵan. Ol osy kúnge deiin sol qoǵamnyń arhivinde saqtaýly tur. V. A. Kýdashev. «Perevod kirgizskih pesen i legend» (Arhiv Gosd. Geogr. obsh. razriad № 53 op. 1, № 107, ll. 50-85). Biz burynǵy maqalamyzda («Abaidyń jańadan tabylǵan qoljazbalary», «Sotsialistik Qazaqstan», 21 sentiabr 1954 j., Vestnik AN Kaz SSR, 1955, № 5), Kýdashev bul óleńder tizbegin Abaidyń óz aýylynda, onyń balalarynan jazyp alǵan bolý kerek dep joryǵan edik, qazir, Sadýaqastyń jinaǵy tabylǵannan keiin, ol oidan qaityp otyrmyz. Óitkeni Sadýaqastyń dápteri 1884-1891 jyldar arasynda tizilgen; ekinshiden, Kýdashevtyń jinaǵy osy Sadýaqas dápterinen kóshirilgeni basynan aiaǵyna deiin aiqyn kórinip tur. Bul dápterdiń jalpy qurylysyn eshbir ózgertpesten, onda ne bolsa sonyń barshasyn tegis kóshirgen. Sondyqtan Kýdashev tizbegindsgi Abai óleńderi joǵaryda keltirgen Sadýaqas dápterindegimen birdei.
Semeige aidaýmen kelgen orys revoliýtsioneri N. Ia. Konshin - Abaidy jaqsy bilgen kisiniń biri. Ol Semeidiń oblystyq sanaq komitetinde hatshy bolyp turǵanda Abaidy oǵan qurmetti múshelikke ótkizip, P. E. Makovskii ekeýi Abaidan qazaqtyń burynǵy bilik zańdaryn jora-josyndaryn jazyp alyp otyrǵan.
N. Konshinniń jinaǵynda Abai shyǵarmalary sonshalyq kóp emes. Ol kisi kóbinese saiasi-sharýashylyq turmysqa erekshe kóńil qoiatyn bolǵandyqtan, Abaidyń tek qana azamattyq saryny bar, mádenietti, bilimdi, turmysty jyrlaǵan óleńderin ǵana jazyp alǵan. Máselen, bul jinaqta «Shoqpardai kekili bar qamys qulaq», «Jasymda ǵylym bar dep eskermedim», «Sekildi qara qarǵa shýlasyp júr», degen Abai óleńderi, budan basqa «Ótken zamandaǵy qazaq hikaialary» degender bar. Bul sońǵy shyǵarma áli jaryqqa shyqpaǵan, belgisiz jatqan sony nárse, barlyǵy 29 bet.
Konshinniń jinaǵy 1898-1901 jyldary tizilgen. Bul jinaqtyń negizgi arqaýy Abai, Shortanbai, Jaiaý Musa óleńderinen qurylǵan.
Abaidyń ózine tán ádebiet murasymen qatar, onyń ómirbaianyna kerekti málimetter de úlken kitaphanalarda, arhivterde kezdesip otyrady. Sondai kúrdeli derekterdiń biri - Abaidyń ákesi Qunanbai men onyń balalaryn patsha úkimeti aiyptap, tergeý júrgizgen ister. Bul dokýmentter Omskiniń memlekettik arhivinde. Abai týraly roman jazýshy Muhtar Áýezov bul derekterdi kórmegen, sóitse de arhiv derekteri men onyń romanynda aitylǵan tarihi epizodtar múlde biri men biri qabysyp jatyr. Buǵan qaraǵanda Muqańnyń qariialar aýzynan jazyp alǵan áńgimeleri óziniń tarihi negizin bergi kezge deiin joimai, arhivte saqtalyp turǵan derektermen qatar aitylyp kelgenin kórsetedi.
Abaidyń ómirbaianyna kerek derektiń biri - ol kisiniń orys-túrik soǵysy kezinde (1876-1878) jazǵan ashyq haty (TsGIAL f. 1281, op. E. № 807). Bul hatta Abai panislamizmge qarsy shyǵyp, qazaq halqyn orys áskerine at, kiiz úi, taǵy basqa túrli kómek kórsetýge shaqyrǵan.
Abaidyń kóp shyǵarmalary «Dala ýalaiaty» men «Túrkistan ýalaiaty» gazetteriniń tóńireginde búrkelip júrgeni baiqalady. Ádebiet zertteýshilerdiń birazy tek qolyndaǵy barǵa máz bolyp, tereńge úńile zertteýdi qolǵa almaidy, bir aitqanyn qaita-qaita aityp, jańalyq ashýǵa umtylmaidy. Bizdiń osy maqalada keltirip otyrǵan Abaidyń qoljazba muralary az qazyna emes. Olardy zerttep, sońyna tússe, mádenietimizge kúrdeli negiz bolǵan birneshe máseleni sheshýge bolady, onyń ishinde, ásirese Abai jyrlarynyń qai kezden tarai bastaǵanyn, ol neshe jinaqpen qai jerde saqtalǵanyn, taǵy basqalardy anyqtaý qajet, Abai shyǵarmalarynyń qazir basylyp júrgen tekstinde birtalai qateler, kúmándi jerler bar. Olardy durystap bir qalypqa túsirý úshin, joǵaryda keltirgen nusqalardyń kómegi bolatyny sózsiz. Ekinshi jaǵynan, Abaidy zertteitin jas ǵalymdar úshin bular sony jatqan baitaq materialdar.
Marǵulan Á. Abai qoljazbasy // Abai taǵylymy.
Ádebi‑syn maqalalar / Qurastyrǵan filologiia
ǵylymdarynyń doktory, pofessor Nyǵmet Ǵabdýllin. –
Almaty: Jazýshy, 1986. – 300-304-better.
