اباي - ەلەمدٸك ەدەبيەتتەن بەلگٸلٸ ورىن العان كەمەڭگەر ويشىل, ادام بالاسىن شىندىققا, يگٸلٸك ٸسكە, ەركٸندٸككە شاقىرعان ۇلى اقىن. اقىننىڭ جازعاندارى ٶزٸنٸڭ بەينەلٸ كٶركەمدٸگٸمەن سەۋلەتتٸ سۇلۋ دٷنيەدەي ادام كٶڭٸلٸن باۋراپ السا, ونىڭ مازمۇنى دا جٷرەككە سەۋلە تٷسٸرگەندەي, جاڭا بٸر قىزىقتى, قۋانىشتى دٷنيەگە كٸرگٸزگەندەي بولادى. بٸراق كەمەڭگەر اقىننىڭ قولجازبا مۇرالارى وسى كٷنگە دەيٸن تەرەڭ زەرتتەلٸپ, بٸر عىلىمي تەرتٸپكە كەلمەگەن. مۇنىڭ ەلپەتٸ رەتٸندە قازٸر مەنٸڭ الدىمدا بٸرنەشە حاتتار جاتىر. بۇلاردى جولداۋشىلار - ابايدى زەرتتەۋشٸ جاس عالىمدار, اباي مۋزەيٸنٸڭ قىزمەتكەرلەرٸ, ديسسەرتاتسييا قورعاۋعا دايىندالىپ جٷرگەن تالاپكەرلەر. وسى حات يەلەرٸنٸڭ بارلىعى دا اباي مۇراسى تۋرالى كەڭەس سۇراپ, سىرى اشىلماي جاتقان سونى دەرەكتەر جوق پا ەكەن دەپ بٸلگٸسٸ كەلەدٸ.
اباي مەن شوقانعا تەن جازۋ مۇرالارىمەن مەن 1927 جىلدان (ستۋدەنت كەزٸمنەن) تانىسا باستادىم. بۇل كٸسٸلەر ورىس عالىمدارىنا كٶپ زاماننان بەلگٸلٸ بولعاندىقتان, ولار تۋرالى قالايدا بٸر ٸز بولۋ كەرەك قوي, دەگەن سەنٸم مەندە سول كەزدٸڭ ٶزٸندە-اق بولۋشى ەدٸ. بۇل جورۋ كەيٸن راسقا شىقتى: اباي مەن شوقانعا تيٸستٸ مەلٸمەتتەر موسكۆا مەن لەنينگرادتاعى, ومسك مەن تومسك قالالارىنداعى اتاقتى كٸتاپحانالاردان, ارحيۆ قويمالارىنان كٶرٸنە باستادى. 1938 جىلى لەنينگرادتاعى كٷنشىعىس حالىقتارىن زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ارحيۆٸنەن ابايدىڭ ٸنٸسٸ حاليۋللاعا جازعان حاتى تابىلدى. ونىمەن بٸرگە ابايدىڭ ەكەسٸ قۇنانباي مەن ۇستازى عابيتحاننىڭ دا حاليۋللاعا جازعان ەكٸ حاتى شىقتى. بۇل حاتتار 1865-1866 جىلدارى جازىلعان. ول - ابايدىڭ تٸرشٸلٸك مايدانىنا جاڭا شىعىپ جٷرگەن جاس اقىن كەزٸ بولاتىن. سوندىقتان بۇل حاتتاردى جاس ابايدىڭ ٶمٸرٸ تۋرالى قاعاز بەتٸنە تٷسكەن بٸرٸنشٸ دەرەكتەر دەۋگە بولادى. بۇلار «قازاق تٸلٸ مەن ەدەبيەتٸ» جۋرنالىنىڭ 1959 جىلعى 6 نومەرٸندە جارييالاندى. حاتتاردىڭ قازٸرگٸ ساقتالىپ تۇرعان جەرٸ - ازييا حالىقتارىن زەرتتەيتٸن ينستيتۋتتىڭ ارحيۆٸ (ف. 5 № 13, لل. 50-51).
حاليۋللا - ومسكٸنٸڭ كادەت كورپۋسىندا وقىعان, ابايدىڭ جاقسى كٶرگەن ٸنٸسٸ, شوقان سيياقتى ەرٸ ويشىل, ەرٸ جازۋشى بولعان. بٸراق جاستاي ٶلٸپ, ارتىندا ونشالىق ٸز قالدىرماعان. اباي ورىس ەدەبيەتٸنٸڭ تەرەڭ سىرلارىن, ونىڭ بيٸك تۇلعالارىن ەڭ العاش وسى حاليۋللا ارقىلى بٸلگەن. حاليۋللا جازدى كٷنگٸ دەمالىسىندا ەلگە كەلگەندە حالىق جىرلارىن جيناۋ, ورىس كلاسسيكتەرٸن كازاق تٸلٸنە اۋدارىپ, ونى ٶزٸنٸڭ جاقىن دوستارىنا, تۋىسقاندارىنا ەڭگٸمەلەپ ايتىپ بەرۋ ٸسٸمەن شۇعىلدانعان. حاليۋللانى جاقسى بٸلگەن ن. ماكسيموۆ, گ. ن. پوتانين, ن. م. يادرينتسەۆتٸڭ جازۋىنشا, ول تولستويدى, تۋرگەنەۆتٸ, سالتىكوۆ-ششەدريندٸ, بەلينسكييدٸ, دوبروليۋبوۆتى تۇڭعىش رەت قازاق تٸلٸنە اۋدارعان, حالىق ەپوسىن جيناپ, زەرتتەۋگە كٶپ ەڭبەك سٸڭٸرگەن. بٸر ٶكٸنٸشتٸسٸ سول - حاليۋللا جاستاي دٷنيەدەن كٶشٸپ, ونىڭ قولجازبالارى ەركٸمنٸڭ قولىندا كەتكەن. دەگەنمەن حاليۋللانىڭ قولجازبالارىن, ەسٸرەسە ونىڭ ورىس-تٷرٸك سوعىسىنا (1876-1878) قاتىسقاندا جازعان دەپتەرلەرٸن تاۋىپ, كٶپشٸلٸك الدىنا تارتۋ اسا قاجەتتٸ جۇمىستىڭ بٸرٸ بولار ەدٸ.
اباي قولجازبا مۇرالارىنان بٸزدٸڭ ەدەبيەتشٸلەرٸمٸزدٸڭ جاقسى بٸلەتٸنٸ - مٷرسەيٸتتٸڭ قولجازباسى, نە ونىڭ كەيٸنگٸ كٶشٸرمەلەرٸ. مۇنى اباي ٶلەڭٸنٸڭ تولىق قامتىعان, اسا باعالى, نەگٸزگٸ بۇلاق كٶزٸ دەۋگە بولادى. بۇل جيناقتىڭ تاعى بٸر ەرەكشەلٸگٸ - ٷلكەن كٸتاپحانادا ساقتالماي, اۋىلدا, ساندىق ٸشٸندە ساقتالىپ كەلگەن. ساندىق تٷبٸندە جاتقان سيرەك كولجازبالاردىڭ كٶبٸ بٸزگە جەتپەي, كٶشپەلٸ تۇرمىس جاعدايىندا جوعالىپ وتىرعانى زەرتتەۋشٸ عالىمدارعا بۇرىننان مەلٸم. ەگەر مٷرسەيٸت قولجازباسىنىڭ تاعدىرى تاپ وسىنداي بولسا, وندا اباي اقىندى جارىققا شىعارۋ تٸپتٸ قيىن بولار ەدٸ. بٸراق اباي اۋىلىنىڭ ٶزگەشە مەدەنيەتتٸلٸگٸنەن بۇل تاماشا قولجازبا جوعالىپ كەتپەي, كٸتاپحاناداعىداي ساقتالىپ, ەندٸ جاس ۇرپاققا سەۋلەتتٸ مۇرانىڭ بٸرٸ بولىپ وتىر. تەگٸندە, اباي ٶلەڭدەرٸ ٶزٸنٸڭ تٸرٸ كٷنٸندە قولجازبا تٷرٸندە جيناقتالىپ, ورىس عالىمدارى ارقىلى, جوعارىدا كٶرسەتٸلگەندەي, ٷلكەن كٸتاپحانالارعا دا تٷسە باستاعان. وسى سوڭعى جىلدار ٸشٸندە, شوقاننىڭ ەدەبيەت مۇرالارىن زەرتتەۋ ٷستٸندە, اباي شىعارمالارىنىڭ تٶرت تٸزبەگٸن تاپتىم. ولار: بٸرٸنشٸ كنياز كۋداشەۆتٸڭ تٸزبەگٸ, ەكٸنشٸ سادۋاقاس قۇساۇلىنىڭ تٸزبەگٸ, ٷشٸنشٸ گ. ن. پوتانيننٸڭ جيناعى, تٶرتٸنشٸ - ن. يا. كونشيننىڭ جيناعى. بۇلاردىڭ ٸشٸندە ەڭ ەرتەرەكتە جازىلعانى - گ. ن. پوتانيننٸڭ جيناعى. بۇل 1884 جىلى جازىلعان. گ. ن. پوتانيننٸڭ ٶتٸنٸشٸ بويىنشا بۇل ٶلەڭدەر توبىن اباي ٶز قولىمەن جازىپ جٸبەرگەن. كونۆەرتتە: «يز چينگيزسكوي ۆولوستي وت ا. ك.» دەگەن جازۋى بار. پوتانينگە جٸبەرگەن اباي ٶلەڭدەرٸ كٶپشٸلٸككە تٸپتٸ مەلٸم ەمەس, تٷگەلدەي جاڭادان تابىلعان ٶلەڭدەر. سونداي-اق جيناقتىڭ ٸشٸندە ٷلكەن پوەما «قوزى كٶرپەش - بايان قىز», «جاڭا زاكون», تاعى باسقالار بار. مۇندا حالىق ەپوسى, زاڭ-جورالار تۋرالى مەلٸمەتتەر وراسان كٶپ. ونىق كٶبٸ كٷنشىعىس (قازاق, قالماق, مونگول, ياكۋت) تٸلدەرٸندە. ٶيتكەنٸ كٶزٸ اشىق, كٶكٸرەگٸ سانالى ادامداردىڭ پوتانين سيياقتى ٶزدەرٸ جانىنداي سٷيەتٸن كەمەڭگەر كٸسٸگە جازباي قالعاندارى كەمدە-كەم.
اباي ٶلەڭدەرٸنٸڭ بٸرٸنشٸ رەت توپتالعان قولجازبا جيناعىن سادۋاقاس تٸزبەگٸ دەۋگە بولادى. تەگٸندە, مۇنى بٸرٸنشٸ رەت تٸزگەن جٷسٸپ اقىن كٶپەيۇلى, ال سادۋاقاس ولاردى ٶز دەپتەرٸنە سودان كٶشٸرٸپ جازعان.
جيناق 1884-1891 جىلدار اراسىندا تٸزٸلگەن. اباي شىعارمالارىنان باسقا دا مۇندا بٸرنەشە اقىننىڭ جىرلارى جينالعان. ونىڭ ٸشٸندە قاراۋىل ارىستان, توبىلباي اقىننىڭ, جٷسٸپتٸڭ, سادۋاقاستىڭ ٶزٸنٸڭ, تاعى باسقالاردىڭ جازعاندارى بار. سادۋاقاس وسى دەپتەرٸن 1897 جىلى پەتەربۋرگقا بارعان ساپارىندا پەتەربۋرگ ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ پروفەسسورى, قازاق تٸلٸن, ەدەبيەتٸن زەرتتەۋشٸ عالىم پ. م. مەليورانسكييگە سىيعا تارتقان. قازٸر بۇل دەپتەر سالتىكوۆ-ششەدرين اتىنداعى كٶپشٸلٸك كٸتاپحاناسىندا, اكادەميك ا. ن. سامويلوۆيچ ارحيۆىندا ساقتاۋلى تۇر (گپب, ف. 671, № 94).
بٸر قىزىق جەرٸ, بۇل دەپتەردە اباي ٶلەڭدەرٸ بارىن پ.م. مەليورانسكيي دە, كەيٸن ا.ن. سامويلوۆيچ تە بٸلمەگەن, ەگەر بٸلسە, ولار ەلدەقاشان پايدالانىپ, ەدەبيەت جٷزٸندە سٶز بولا باستار ەدٸ.
سادۋاقاستىڭ بۇل دەپتەرٸ قازاق قولجازبالارىنىڭ ٸشٸندەگٸ مارجانداي تٸزٸلگەن كٶركەمٸنٸڭ بٸرٸ. سادۋاقاس ورىس ەدەبيەتٸن, كٷنشىعىس حالقىنىڭ ەدەبيەت دٷنيەسٸن جاقسى بٸلگەن, مەدەنيەتتٸ كٸسٸ بولعاندىقتان, اباي شىعارمالارىنا زور مەن بەرٸپ, ونى ٶز قولىمەن مٷلتٸكسٸز كٶشٸرٸپ, عىلىمي كٸتاپحانالارعا تاپسىرۋى يگٸلٸكتٸ ٸس بولعان, سادۋاقاستىڭ بۇلاي ٸستەۋٸنە, ەرينە ەرتەدە ٶتكەن شوقان مەن گ. ن. پوتانيننٸڭ ەسەرٸ سەبەپ بولۋىندا سٶز جوق.
سادۋاقاستىڭ وسى دەپتەرٸنەن بۇلجىتپاي كٶشٸرگەن بٸر نۇسقاسىن 1897 جىلى ۆ. ا. كۋداشەۆ قازٸرگٸ مەملەكەتتٸك گەوگرافييا قوعامىنىڭ كٸتاپحاناسىنا تاپسىرعان. ول وسى كٷنگە دەيٸن سول قوعامنىڭ ارحيۆٸندە ساقتاۋلى تۇر. ۆ. ا. كۋداشەۆ. «پەرەۆود كيرگيزسكيح پەسەن ي لەگەند» (ارحيۆ گوسد. گەوگر. وبشش. رازرياد № 53 وپ. 1, № 107, لل. 50-85). بٸز بۇرىنعى ماقالامىزدا («ابايدىڭ جاڭادان تابىلعان قولجازبالارى», «سوتسياليستٸك قازاقستان», 21 سەنتيابر 1954 ج., ۆەستنيك ان كاز سسر, 1955, № 5), كۋداشەۆ بۇل ٶلەڭدەر تٸزبەگٸن ابايدىڭ ٶز اۋىلىندا, ونىڭ بالالارىنان جازىپ العان بولۋ كەرەك دەپ جورىعان ەدٸك, قازٸر, سادۋاقاستىڭ جيناعى تابىلعاننان كەيٸن, ول ويدان قايتىپ وتىرمىز. ٶيتكەنٸ سادۋاقاستىڭ دەپتەرٸ 1884-1891 جىلدار اراسىندا تٸزٸلگەن; ەكٸنشٸدەن, كۋداشەۆتىڭ جيناعى وسى سادۋاقاس دەپتەرٸنەن كٶشٸرٸلگەنٸ باسىنان اياعىنا دەيٸن ايقىن كٶرٸنٸپ تۇر. بۇل دەپتەردٸڭ جالپى قۇرىلىسىن ەشبٸر ٶزگەرتپەستەن, وندا نە بولسا سونىڭ بارشاسىن تەگٸس كٶشٸرگەن. سوندىقتان كۋداشەۆ تٸزبەگٸندسگٸ اباي ٶلەڭدەرٸ جوعارىدا كەلتٸرگەن سادۋاقاس دەپتەرٸندەگٸمەن بٸردەي.
سەمەيگە ايداۋمەن كەلگەن ورىس رەۆوليۋتسيونەرٸ ن. يا. كونشين - ابايدى جاقسى بٸلگەن كٸسٸنٸڭ بٸرٸ. ول سەمەيدٸڭ وبلىستىق ساناق كوميتەتٸندە حاتشى بولىپ تۇرعاندا ابايدى وعان قۇرمەتتٸ مٷشەلٸككە ٶتكٸزٸپ, پ. ە. ماكوۆسكيي ەكەۋٸ ابايدان قازاقتىڭ بۇرىنعى بيلٸك زاڭدارىن جورا-جوسىندارىن جازىپ الىپ وتىرعان.
ن. كونشيننٸڭ جيناعىندا اباي شىعارمالارى سونشالىق كٶپ ەمەس. ول كٸسٸ كٶبٸنەسە ساياسي-شارۋاشىلىق تۇرمىسقا ەرەكشە كٶڭٸل قوياتىن بولعاندىقتان, ابايدىڭ تەك قانا ازاماتتىق سارىنى بار, مەدەنيەتتٸ, بٸلٸمدٸ, تۇرمىستى جىرلاعان ٶلەڭدەرٸن عانا جازىپ العان. مەسەلەن, بۇل جيناقتا «شوقپارداي كەكٸلٸ بار قامىس قۇلاق», «جاسىمدا عىلىم بار دەپ ەسكەرمەدٸم», «سەكٸلدٸ قارا قارعا شۋلاسىپ جٷر», دەگەن اباي ٶلەڭدەرٸ, بۇدان باسقا «ٶتكەن زامانداعى قازاق حيكايالارى» دەگەندەر بار. بۇل سوڭعى شىعارما ەلٸ جارىققا شىقپاعان, بەلگٸسٸز جاتقان سونى نەرسە, بارلىعى 29 بەت.
كونشيننٸڭ جيناعى 1898-1901 جىلدارى تٸزٸلگەن. بۇل جيناقتىڭ نەگٸزگٸ ارقاۋى اباي, شورتانباي, جاياۋ مۇسا ٶلەڭدەرٸنەن قۇرىلعان.
ابايدىڭ ٶزٸنە تەن ەدەبيەت مۇراسىمەن قاتار, ونىڭ ٶمٸربايانىنا كەرەكتٸ مەلٸمەتتەر دە ٷلكەن كٸتاپحانالاردا, ارحيۆتەردە كەزدەسٸپ وتىرادى. سونداي كٷردەلٸ دەرەكتەردٸڭ بٸرٸ - ابايدىڭ ەكەسٸ قۇنانباي مەن ونىڭ بالالارىن پاتشا ٷكٸمەتٸ ايىپتاپ, تەرگەۋ جٷرگٸزگەن ٸستەر. بۇل دوكۋمەنتتەر ومسكٸنٸڭ مەملەكەتتٸك ارحيۆٸندە. اباي تۋرالى رومان جازۋشى مۇحتار ەۋەزوۆ بۇل دەرەكتەردٸ كٶرمەگەن, سٶيتسە دە ارحيۆ دەرەكتەرٸ مەن ونىڭ رومانىندا ايتىلعان تاريحي ەپيزودتار مٷلدە بٸرٸ مەن بٸرٸ قابىسىپ جاتىر. بۇعان قاراعاندا مۇقاڭنىڭ قارييالار اۋزىنان جازىپ العان ەڭگٸمەلەرٸ ٶزٸنٸڭ تاريحي نەگٸزٸن بەرگٸ كەزگە دەيٸن جويماي, ارحيۆتە ساقتالىپ تۇرعان دەرەكتەرمەن قاتار ايتىلىپ كەلگەنٸن كٶرسەتەدٸ.
ابايدىڭ ٶمٸربايانىنا كەرەك دەرەكتٸڭ بٸرٸ - ول كٸسٸنٸڭ ورىس-تٷرٸك سوعىسى كەزٸندە (1876-1878) جازعان اشىق حاتى (تسگيال ف. 1281, وپ. ە. № 807). بۇل حاتتا اباي پانيسلاميزمگە قارسى شىعىپ, قازاق حالقىن ورىس ەسكەرٸنە ات, كيٸز ٷي, تاعى باسقا تٷرلٸ كٶمەك كٶرسەتۋگە شاقىرعان.
ابايدىڭ كٶپ شىعارمالارى «دالا ۋالاياتى» مەن «تٷركٸستان ۋالاياتى» گازەتتەرٸنٸڭ تٶڭٸرەگٸندە بٷركەلٸپ جٷرگەنٸ بايقالادى. ەدەبيەت زەرتتەۋشٸلەردٸڭ بٸرازى تەك قولىنداعى بارعا مەز بولىپ, تەرەڭگە ٷڭٸلە زەرتتەۋدٸ قولعا المايدى, بٸر ايتقانىن قايتا-قايتا ايتىپ, جاڭالىق اشۋعا ۇمتىلمايدى. بٸزدٸڭ وسى ماقالادا كەلتٸرٸپ وتىرعان ابايدىڭ قولجازبا مۇرالارى از قازىنا ەمەس. ولاردى زەرتتەپ, سوڭىنا تٷسسە, مەدەنيەتٸمٸزگە كٷردەلٸ نەگٸز بولعان بٸرنەشە مەسەلەنٸ شەشۋگە بولادى, ونىڭ ٸشٸندە, ەسٸرەسە اباي جىرلارىنىڭ قاي كەزدەن تاراي باستاعانىن, ول نەشە جيناقپەن قاي جەردە ساقتالعانىن, تاعى باسقالاردى انىقتاۋ قاجەت, اباي شىعارمالارىنىڭ قازٸر باسىلىپ جٷرگەن تەكستٸندە بٸرتالاي قاتەلەر, كٷمەندٸ جەرلەر بار. ولاردى دۇرىستاپ بٸر قالىپقا تٷسٸرۋ ٷشٸن, جوعارىدا كەلتٸرگەن نۇسقالاردىڭ كٶمەگٸ بولاتىنى سٶزسٸز. ەكٸنشٸ جاعىنان, ابايدى زەرتتەيتٸن جاس عالىمدار ٷشٸن بۇلار سونى جاتقان بايتاق ماتەريالدار.
مارعۇلان ە. اباي قولجازباسى // اباي تاعىلىمى.
ەدەبي‑سىن ماقالالار / قۇراستىرعان فيلولوگييا
عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پوفەسسور نىعمەت عابدۋللين. –
الماتى: جازۋشى, 1986. – 300-304-بەتتەر.
