Jańa jazý júiesin qurý kezinde (eger bul protsesti álipbi deńgeiinde qaraityn bolsaq) álipbi nominatsiiasy talqylanyp, jazba dástúrdi saqtaityn álipbi tujyrymdamasy ázirlenetini belgili.
Álipbi túzýde eń aldymen áripterdiń jalpy quramy men onyń ornalasý retin anyqtaý asa mańyzdy. Til biliminde áripterdi belgili bir tártippen ornalastyrýdyń belgili bir deńgeide qatyp qalǵan negizdemesi joq. Biraq jazba tildiń belgili bir standartty qurylý kerektigimen bailanysty álipbidiń reti til biliminde belgili bir júiege negizdeledi. Olar: mnemonikalyq, fonologiialyq jáne dástúrli júieler.
Mnemonikalyq tártip boiynsha áripter tutas ataý boiynsha, iaǵni frazalyq tutasqan ataýy negizge alynady. Mnemonikalyq júie álipbi tarihymen bailanysty qarastyrylady. Mysaly, kiril álipbidegi jeke áripterdiń ataýy a – az, b – býki, v – vidi, d – dobro, l – liýdi, f – fert, fita, t – tverdo, m – myslete, n – nash, p – pokoi túrinde aitylyp, áripterdiń tutas ataýy boiynsha rettelgen. Qazirgi kezde tutas ataý emes, dybystyq tilge sáikes keletin eń kishi birliktiń dybystyq elementi negizge alynatyny belgili.
Áripterdiń tizbektelý retiniń kelesi túri – fonologiialyq. Fonologiialyq júie boiynsha álipbidegi maǵyna ajyratatyn fonemalar ózara oppozitsiialyq belgileri arqyly anyqtalyp, fonologiialyq araqatynas modelin quraidy. Fonologiialyq tártip boiynsha daýysty jáne daýyssyz dybystar jeke-jeke jikke bóline otyryp, oppozitsiialyq belgileri boiynsha retteledi. Belgili grammatolog ǵalym A.A. Volkov[1] álipbidegi fonologiialyq rettilikti, dybystardyń fonologiialyq jiktelimine bailanysty qarastyra otyryp, devinagari álipbiiniń reti fonologiialyq júie arqyly iske asqan dep, mnemonikalyq jáne fonologiialyq tártiptilik áripterdiń tizbektelýiniń dástúrli formasynyń týýyna negiz bolǵan deidi.
Áripterdiń dástúrli rettiligi árbir dybystyq bólshektiń mikro elementin negizge alynady. Ár álipbi júieleriniń (latyn, arab, kiril álipbileri) ózindik qalyptasqan dástúrli retteligi bolady. Dástúrli rettilik ult tiliniń tildik zańdylyǵyna (fonetika-fonologiialyq) nemese áripterdi meńgertý ádistemesine, onyń qoldanylý jiiligine bailanysty sheshiledi. Qazaq qoǵamynda qoldanylǵan jazý túrlerin saralaityn bolsaq, ár kezeńde ómir súrgen álipbidegi áripterdiń reti men tártibi ártúrli bolǵanyn baiqaimyz.
Qazirgi qoldanystaǵy kirilálipbili qazaq álipbiindegi rettilik birneshe ózgeristerdi basynan keshirip baryp rettelgenin kórýge bolady. 1940 jyly usynylǵan qirilálipbili alǵashqy jobada[2] áripterdiń jalpy quramynda aiyrmashylyq bolǵanymen (jobada 40 árip berilse, bekitilgen álipbide 41 árip), rettiliginde ózgeshelik bolmady (tómendegi kesteni qarańyz).
Joǵarydaǵy kesteden 1940 jylǵy álipbide orys álipbiiniń árip tártibi tolyq saqtalyp, al qazaq tiliniń tól áripteri álipbidiń tómengi jaǵynan ornalastyryla salǵanyn kóremiz. Bul kemshilik arada 17 jyl salyp qana túzetiledi. 1957 jyly qazaq orfografiiasyna biraz ózgeristermen qatar, qazaq tilindegi tól grafemalar «fonetikalyq variant» printsipine sáikes rettelip, álipbi reti qaita qaralǵanyn jáne túzetiledi. Latyn grafikasyna negizdelgen qazaq jazýynda osy qalyptasqan dástúrli rettilik saqtala ma? Latynálipbili qazaq jazýyna kóshýde álipbidegi áripterdiń rettiligi qandai printsipterge bailanysty retteledi degen máselege de erekshe nazar aýdarý qajet.
Kirilnegizdi álipbidegi árip reti men latynnegizdi álipbidegi árip reti uqsas. Munyń basty sebebi, eki álipbidiń shyǵý tegi grek álipbii bolýynan. Áitse de eki álipbidegi árip retinde aiyrmashylyqtar joq emes (kesteni qarańyz).
Latyn grafikasyna kóshken túrki tilderi tájiribesin baǵdarlaityn bolsaq, túrik, ózbek, ázerbaijan jáne túrikmen álipbilerindegi árip reti latyn standartyndaǵy áriptiń turpat mejesimen sáikes (áriptiń mazmun mejesine sáikes emes) rettelgen. Alaida, W, X, Y, Z tańbalaryna kelgende qatań tártip buzylǵanyn baiqaimyz (tómendegi kesteni qarańyz). Biraq klassikalyq latynnyń rettiligin túrki tildes halyqtar qoldanyp otyrǵan álipbilerde saqtalǵanyn baiqaý qiyn emes. Onda álipbi reti negizgi tirek grafema, odan keiin tirek grafemanyń diakretika arqyly túrlengen formasy qatar berilý arqyly jasalǵan. Mysaly, túrikmen álipbiindegi A men á árpiniń árip keskini uqsas bolý sebebinen, birinshi tirek grafema – Aa, odan keiin –Ä ä tańbasy berilgen (tómendegi kesteni qarańyz).
Eń aldymen qazaq álipbiiniń rettiligi latynnegizdi standart boiynsha qarastyrylsa, túptórkin álipbidiń (latyn) áripteriniń mazmunyna sáikes emes, turpatyna bailanysty qaita rettelýi kerek dep oilaimyz. Ekinshiden, árip reti arqyly tildiń leksikografiialyq júiesi kórinedi. Sondyqtan bul máselege bei-jai qaraýǵa bolmaidy. Úshinshiden, álipbidegi árip reti arqyly matematikalyq sharttylyq, sanamalaý nemese jikteý iske asady. Bul bilim berýde jáne jalpy aqparattardy ortaq zańdylyqtar boiynsha jikteýde, júieleýde asa mańyzdy. Tórtinshiden, álipbi reti til jattyǵyna sáikes qarastyrylyp, áripterdi jattaýda tilielmeni úshin esh kedergisiz qabyldanýy tiis. Besinshiden, álipbi reti álipbidi meńgertý ádistemesimen de bailanysty. Bárimizge belgili bastaýysh synypta oqýshylarǵa dybystardyń jeńil aitylýyna, aiqyn estilýine qarai topqa bólip oqytý qaǵidasy qoldanylady. Sonda daýysty dybystar ishinde jeńil tanylatyny dep a árpin birinshi oqytyp, odan keiin daýyssyz sh, s, l, r beriletinin bilemiz. Saýat ashýdaǵy osy jaitty eskersek, bekitilgen latyngrafikaly álipbidi áli de retteý kerektigi kózge aiqyn kórinedi. Birinshi synyptaǵy balaǵa bir árip - bir dybysqa sáikesetinin túsiný qiyn bolmaidy, al eki árip qosyndysy bir dybysty bildiretinin jáne onyń bir dybys emes eki dybys bolyp túrlenetin tusyn aiyrý kimge bolmasyn qiynǵa soǵary anyq. Sondyqtan jańa álipbi túzý barysynda mynadai printsipter negizge alynýy tiis dep oilaimyz:
- Álipbidegi áripterdiń rettiligi tildiń fonologiialyq júiesine sáikes kelýi;
- Álipbi reti túpnegiz álipbidiń bazalyq normasyna sáikes bolýy;
- Túptórkin álipbidiń (latyn) áripteriniń mazmunyna sáikes emes, turpatyna bailanysty qaita rettelýi
- Túpnegiz álipbi arqyly jasalsa da, ulttyq tildiń fonetikalyq zańdylyǵy negizge alynýy;
- Álipbi reti tilielmeni úshin esh kedergisiz qabyldanylýy;
- Saýat ashýda qiyndyq keltirmeýi tiis.
Nazira ÁMIRJANOVA,
filologiia ǵylymynyń
kandidaty
