جاڭا جازۋ جٷيەسٸن قۇرۋ كەزٸندە (ەگەر بۇل پروتسەستٸ ەلٸپبي دەڭگەيٸندە قارايتىن بولساق) ەلٸپبي نوميناتسيياسى تالقىلانىپ, جازبا دەستٷردٸ ساقتايتىن ەلٸپبي تۇجىرىمداماسى ەزٸرلەنەتٸنٸ بەلگٸلٸ.
ەلٸپبي تٷزۋدە ەڭ الدىمەن ەرٸپتەردٸڭ جالپى قۇرامى مەن ونىڭ ورنالاسۋ رەتٸن انىقتاۋ اسا ماڭىزدى. تٸل بٸلٸمٸندە ەرٸپتەردٸ بەلگٸلٸ بٸر تەرتٸپپەن ورنالاستىرۋدىڭ بەلگٸلٸ بٸر دەڭگەيدە قاتىپ قالعان نەگٸزدەمەسٸ جوق. بٸراق جازبا تٸلدٸڭ بەلگٸلٸ بٸر ستاندارتتى قۇرىلۋ كەرەكتٸگٸمەن بايلانىستى ەلٸپبيدٸڭ رەتٸ تٸل بٸلٸمٸندە بەلگٸلٸ بٸر جٷيەگە نەگٸزدەلەدٸ. ولار: منەمونيكالىق, فونولوگييالىق جەنە دەستٷرلٸ جٷيەلەر.
منەمونيكالىق تەرتٸپ بويىنشا ەرٸپتەر تۇتاس اتاۋ بويىنشا, ياعني فرازالىق تۇتاسقان اتاۋى نەگٸزگە الىنادى. منەمونيكالىق جٷيە ەلٸپبي تاريحىمەن بايلانىستى قاراستىرىلادى. مىسالى, كيريل ەلٸپبيدەگٸ جەكە ەرٸپتەردٸڭ اتاۋى ا – از, ب – بۋكي, ۆ – ۆيدي, د – دوبرو, ل – ليۋدي, ف – فەرت, فيتا, ت – تۆەردو, م – مىسلەتە, ن – ناش, پ – پوكوي تٷرٸندە ايتىلىپ, ەرٸپتەردٸڭ تۇتاس اتاۋى بويىنشا رەتتەلگەن. قازٸرگٸ كەزدە تۇتاس اتاۋ ەمەس, دىبىستىق تٸلگە سەيكەس كەلەتٸن ەڭ كٸشٸ بٸرلٸكتٸڭ دىبىستىق ەلەمەنتٸ نەگٸزگە الىناتىنى بەلگٸلٸ.
ەرٸپتەردٸڭ تٸزبەكتەلۋ رەتٸنٸڭ كەلەسٸ تٷرٸ – فونولوگييالىق. فونولوگييالىق جٷيە بويىنشا ەلٸپبيدەگٸ ماعىنا اجىراتاتىن فونەمالار ٶزارا وپپوزيتسييالىق بەلگٸلەرٸ ارقىلى انىقتالىپ, فونولوگييالىق اراقاتىناس مودەلٸن قۇرايدى. فونولوگييالىق تەرتٸپ بويىنشا داۋىستى جەنە داۋىسسىز دىبىستار جەكە-جەكە جٸككە بٶلٸنە وتىرىپ, وپپوزيتسييالىق بەلگٸلەرٸ بويىنشا رەتتەلەدٸ. بەلگٸلٸ گرامماتولوگ عالىم ا.ا. ۆولكوۆ[1] ەلٸپبيدەگٸ فونولوگييالىق رەتتٸلٸكتٸ, دىبىستاردىڭ فونولوگييالىق جٸكتەلٸمٸنە بايلانىستى قاراستىرا وتىرىپ, دەۆيناگاري ەلٸپبيٸنٸڭ رەتٸ فونولوگييالىق جٷيە ارقىلى ٸسكە اسقان دەپ, منەمونيكالىق جەنە فونولوگييالىق تەرتٸپتٸلٸك ەرٸپتەردٸڭ تٸزبەكتەلۋٸنٸڭ دەستٷرلٸ فورماسىنىڭ تۋۋىنا نەگٸز بولعان دەيدٸ.
ەرٸپتەردٸڭ دەستٷرلٸ رەتتٸلٸگٸ ەربٸر دىبىستىق بٶلشەكتٸڭ ميكرو ەلەمەنتٸن نەگٸزگە الىنادى. ەر ەلٸپبي جٷيەلەرٸنٸڭ (لاتىن, اراب, كيريل ەلٸپبيلەرٸ) ٶزٸندٸك قالىپتاسقان دەستٷرلٸ رەتتەلٸگٸ بولادى. دەستٷرلٸ رەتتٸلٸك ۇلت تٸلٸنٸڭ تٸلدٸك زاڭدىلىعىنا (فونەتيكا-فونولوگييالىق) نەمەسە ەرٸپتەردٸ مەڭگەرتۋ ەدٸستەمەسٸنە, ونىڭ قولدانىلۋ جيٸلٸگٸنە بايلانىستى شەشٸلەدٸ. قازاق قوعامىندا قولدانىلعان جازۋ تٷرلەرٸن سارالايتىن بولساق, ەر كەزەڭدە ٶمٸر سٷرگەن ەلٸپبيدەگٸ ەرٸپتەردٸڭ رەتٸ مەن تەرتٸبٸ ەرتٷرلٸ بولعانىن بايقايمىز.
قازٸرگٸ قولدانىستاعى كيريلەلٸپبيلٸ قازاق ەلٸپبيٸندەگٸ رەتتٸلٸك بٸرنەشە ٶزگەرٸستەردٸ باسىنان كەشٸرٸپ بارىپ رەتتەلگەنٸن كٶرۋگە بولادى. 1940 جىلى ۇسىنىلعان قيريلەلٸپبيلٸ العاشقى جوبادا[2] ەرٸپتەردٸڭ جالپى قۇرامىندا ايىرماشىلىق بولعانىمەن (جوبادا 40 ەرٸپ بەرٸلسە, بەكٸتٸلگەن ەلٸپبيدە 41 ەرٸپ), رەتتٸلٸگٸندە ٶزگەشەلٸك بولمادى (تٶمەندەگٸ كەستەنٸ قاراڭىز).
جوعارىداعى كەستەدەن 1940 جىلعى ەلٸپبيدە ورىس ەلٸپبيٸنٸڭ ەرٸپ تەرتٸبٸ تولىق ساقتالىپ, ال قازاق تٸلٸنٸڭ تٶل ەرٸپتەرٸ ەلٸپبيدٸڭ تٶمەنگٸ جاعىنان ورنالاستىرىلا سالعانىن كٶرەمٸز. بۇل كەمشٸلٸك ارادا 17 جىل سالىپ قانا تٷزەتٸلەدٸ. 1957 جىلى قازاق ورفوگرافيياسىنا بٸراز ٶزگەرٸستەرمەن قاتار, قازاق تٸلٸندەگٸ تٶل گرافەمالار «فونەتيكالىق ۆاريانت» پرينتسيپٸنە سەيكەس رەتتەلٸپ, ەلٸپبي رەتٸ قايتا قارالعانىن جەنە تٷزەتٸلەدٸ. لاتىن گرافيكاسىنا نەگٸزدەلگەن قازاق جازۋىندا وسى قالىپتاسقان دەستٷرلٸ رەتتٸلٸك ساقتالا ما? لاتىنەلٸپبيلٸ قازاق جازۋىنا كٶشۋدە ەلٸپبيدەگٸ ەرٸپتەردٸڭ رەتتٸلٸگٸ قانداي پرينتسيپتەرگە بايلانىستى رەتتەلەدٸ دەگەن مەسەلەگە دە ەرەكشە نازار اۋدارۋ قاجەت.
كيريلنەگٸزدٸ ەلٸپبيدەگٸ ەرٸپ رەتٸ مەن لاتىننەگٸزدٸ ەلٸپبيدەگٸ ەرٸپ رەتٸ ۇقساس. مۇنىڭ باستى سەبەبٸ, ەكٸ ەلٸپبيدٸڭ شىعۋ تەگٸ گرەك ەلٸپبيٸ بولۋىنان. ەيتسە دە ەكٸ ەلٸپبيدەگٸ ەرٸپ رەتٸندە ايىرماشىلىقتار جوق ەمەس (كەستەنٸ قاراڭىز).
لاتىن گرافيكاسىنا كٶشكەن تٷركٸ تٸلدەرٸ تەجٸريبەسٸن باعدارلايتىن بولساق, تٷرٸك, ٶزبەك, ەزەربايجان جەنە تٷرٸكمەن ەلٸپبيلەرٸندەگٸ ەرٸپ رەتٸ لاتىن ستاندارتىنداعى ەرٸپتٸڭ تۇرپات مەجەسٸمەن سەيكەس (ەرٸپتٸڭ مازمۇن مەجەسٸنە سەيكەس ەمەس) رەتتەلگەن. الايدا, W, X, Y, Z تاڭبالارىنا كەلگەندە قاتاڭ تەرتٸپ بۇزىلعانىن بايقايمىز (تٶمەندەگٸ كەستەنٸ قاراڭىز). بٸراق كلاسسيكالىق لاتىننىڭ رەتتٸلٸگٸن تٷركٸ تٸلدەس حالىقتار قولدانىپ وتىرعان ەلٸپبيلەردە ساقتالعانىن بايقاۋ قيىن ەمەس. وندا ەلٸپبي رەتٸ نەگٸزگٸ تٸرەك گرافەما, ودان كەيٸن تٸرەك گرافەمانىڭ دياكرەتيكا ارقىلى تٷرلەنگەن فورماسى قاتار بەرٸلۋ ارقىلى جاسالعان. مىسالى, تٷرٸكمەن ەلٸپبيٸندەگٸ ا مەن ە ەرپٸنٸڭ ەرٸپ كەسكٸنٸ ۇقساس بولۋ سەبەبٸنەن, بٸرٸنشٸ تٸرەك گرافەما – اا, ودان كەيٸن –Ä ä تاڭباسى بەرٸلگەن (تٶمەندەگٸ كەستەنٸ قاراڭىز).
ەڭ الدىمەن قازاق ەلٸپبيٸنٸڭ رەتتٸلٸگٸ لاتىننەگٸزدٸ ستاندارت بويىنشا قاراستىرىلسا, تٷپتٶركٸن ەلٸپبيدٸڭ (لاتىن) ەرٸپتەرٸنٸڭ مازمۇنىنا سەيكەس ەمەس, تۇرپاتىنا بايلانىستى قايتا رەتتەلۋٸ كەرەك دەپ ويلايمىز. ەكٸنشٸدەن, ەرٸپ رەتٸ ارقىلى تٸلدٸڭ لەكسيكوگرافييالىق جٷيەسٸ كٶرٸنەدٸ. سوندىقتان بۇل مەسەلەگە بەي-جاي قاراۋعا بولمايدى. ٷشٸنشٸدەن, ەلٸپبيدەگٸ ەرٸپ رەتٸ ارقىلى ماتەماتيكالىق شارتتىلىق, سانامالاۋ نەمەسە جٸكتەۋ ٸسكە اسادى. بۇل بٸلٸم بەرۋدە جەنە جالپى اقپاراتتاردى ورتاق زاڭدىلىقتار بويىنشا جٸكتەۋدە, جٷيەلەۋدە اسا ماڭىزدى. تٶرتٸنشٸدەن, ەلٸپبي رەتٸ تٸل جاتتىعىنا سەيكەس قاراستىرىلىپ, ەرٸپتەردٸ جاتتاۋدا تٸليەلمەنٸ ٷشٸن ەش كەدەرگٸسٸز قابىلدانۋى تيٸس. بەسٸنشٸدەن, ەلٸپبي رەتٸ ەلٸپبيدٸ مەڭگەرتۋ ەدٸستەمەسٸمەن دە بايلانىستى. بەرٸمٸزگە بەلگٸلٸ باستاۋىش سىنىپتا وقۋشىلارعا دىبىستاردىڭ جەڭٸل ايتىلۋىنا, ايقىن ەستٸلۋٸنە قاراي توپقا بٶلٸپ وقىتۋ قاعيداسى قولدانىلادى. سوندا داۋىستى دىبىستار ٸشٸندە جەڭٸل تانىلاتىنى دەپ ا ەرپٸن بٸرٸنشٸ وقىتىپ, ودان كەيٸن داۋىسسىز ش, س, ل, ر بەرٸلەتٸنٸن بٸلەمٸز. ساۋات اشۋداعى وسى جايتتى ەسكەرسەك, بەكٸتٸلگەن لاتىنگرافيكالى ەلٸپبيدٸ ەلٸ دە رەتتەۋ كەرەكتٸگٸ كٶزگە ايقىن كٶرٸنەدٸ. بٸرٸنشٸ سىنىپتاعى بالاعا بٸر ەرٸپ - بٸر دىبىسقا سەيكەسەتٸنٸن تٷسٸنۋ قيىن بولمايدى, ال ەكٸ ەرٸپ قوسىندىسى بٸر دىبىستى بٸلدٸرەتٸنٸن جەنە ونىڭ بٸر دىبىس ەمەس ەكٸ دىبىس بولىپ تٷرلەنەتٸن تۇسىن ايىرۋ كٸمگە بولماسىن قيىنعا سوعارى انىق. سوندىقتان جاڭا ەلٸپبي تٷزۋ بارىسىندا مىناداي پرينتسيپتەر نەگٸزگە الىنۋى تيٸس دەپ ويلايمىز:
- ەلٸپبيدەگٸ ەرٸپتەردٸڭ رەتتٸلٸگٸ تٸلدٸڭ فونولوگييالىق جٷيەسٸنە سەيكەس كەلۋٸ;
- ەلٸپبي رەتٸ تٷپنەگٸز ەلٸپبيدٸڭ بازالىق نورماسىنا سەيكەس بولۋى;
- تٷپتٶركٸن ەلٸپبيدٸڭ (لاتىن) ەرٸپتەرٸنٸڭ مازمۇنىنا سەيكەس ەمەس, تۇرپاتىنا بايلانىستى قايتا رەتتەلۋٸ
- تٷپنەگٸز ەلٸپبي ارقىلى جاسالسا دا, ۇلتتىق تٸلدٸڭ فونەتيكالىق زاڭدىلىعى نەگٸزگە الىنۋى;
- ەلٸپبي رەتٸ تٸليەلمەنٸ ٷشٸن ەش كەدەرگٸسٸز قابىلدانىلۋى;
- ساۋات اشۋدا قيىندىق كەلتٸرمەۋٸ تيٸس.
نازيرا ەمٸرجانوۆا,
فيلولوگييا عىلىمىنىڭ
كانديداتى
