Grafika – jazý óneri. Grafikalyq tańbalardyń damý tarihy uzaq. Jazý óneriniń negizgi maqsaty - estiletin sózdiń diskrettiligi jáne sóz ártúrli konteksterde áldeneshe ret qaitalansa da birkelki tanylýyn qamtamasyz etý. Jazý prototipterin (piktografiia, ideografiia, logografiia t.b.) adamzat balasy jetildire otyryp, ideografiialyq printsipten sillabikalyq (býyndyq) jáne alfavittik (áriptik) printsipke kóshirdi. Biraq burynǵy da, qazirgi de jazý tipteri bir fonema bir grafema printsipin ustanǵanmen, bir taza printsippen álipbi qurastyrý múmkindigi qashan da az bolǵan.
Adamzat tarihynda jazý ikondyq jazý túrinen simvoldyq/shematikalyq jazýǵa, beinelilikten fonografikalyq jazýǵa, tańbalardyń kóptiginen olardyń azaiýyna qarai evoliýtsiialyq damý satylarynan ótken. Tipti áriptik júieniń ózi qazirgi jetilgen túrin alǵanǵa deiin kvaziálipbilik, iaǵni tek daýyssyz dybystar ǵana jeke tańba alǵan satyny bastan keshirgen. Osy kvaziálipbilik kezeńde mátindi oqý men jazý kezindegi qiyndyqtar jazý júiesine diakratikalyq jáne sóz aiyrýshy tańbalardyń qosylýyna ákeldi. Sóitip alǵash ret grek jazýynyń quramyna daýysty dybystarǵa jeke tańba berilip, osy álipbi etrýs, latyn, rýnika, provansal, qazirgi irland, italian, ispan, portýgal, frantsýz, aǵylshyn, nemis, shved, dat, norveg, fin, vengr, latysh, litva, cheh t.b. jazý júieleriniń prototipi boldy.
Jazýdyń qolailylyǵy ia qolaisyzdyǵyn birden ańǵara qoiý qiyn. Jazýdy paidalanýshy árbir sotsiým úshin eń mańyzdysy – orfografiia. Orfografiianyń tarihi, morfologiialyq, fonetikalyq, ieorogliftik, dástúrli degen túrleri bolady. Orfografiia jazýdyń fýnktsionaldy áleýeti men mán-mańyzyn aiqyndaidy. Qoǵam basymdyqpen ýájdendire otyryp, atalǵan printsipterdiń bireýin ia bolmasa ekeýin tańdaýǵa múmkindigi bolady, ia bolmasa qalyptasqan jaǵdai tańdatýǵa mindetteidi. Printsipter arqyly jazba tildiń erejeleri men normasy qalyptasady. Biraq mártebeleri birdei sanalǵanmen, printsipterdiń naqty bir álipbi men orfografiiany qalyptastyrý kezindegi múmkindikteri birdei bola bermeidi.
Orfografiialyq printsiptiń túrleri bar, sonyń biri - qoǵammen bailanys úzilmeitin aktiv túri. Bul orfografiialyq printsipke memlekettiń qoldaýyna súiengen mamandardyń jazý normasyn qalyptastyrý men jetildirýi jatady. Dúnie júzi jazý tájiribesinde osy printsiptiń eń jarqyn úlgisine nemisterdiń jazýy jatady jáne ol jazba tildi meńgerýdegi eń qolaily túr sanalady. Nemisterdiń jazýyndaǵy dominant printsip fonetikalyq jáne morfologiialyq, al ustanymy «qalai jazsań, solai sóile» (M. Shtainhardt), nemis halqy osy negizde birtekti aitylym normasyn qalyptastyrǵan, «Qalai sóileseń, solai jaz» degen printsip te osyǵan saiady, eki printsip jazý men aitylýdaǵy aiyrmanyń az ekenin kórsetedi. Ǵalymdar dástúrli jáne ieorgliftik printsipke negizdelgen aǵylshyn jazýy qolailyǵy turǵysynan nemis jazýynan kósh keiin ekendigin aitady. Aǵylshyndyq saýattylyq pen nemisshe saýatty bolýdyń arasy jer men kóktei dei otyryp, aǵylshynsha saýatty bolý qiyndyqpen keletinin atap ótedi. Nemis jazýynyń qolailyǵy memlekettiń qamqorlyǵynyń arqasynda júzege asqan. Mezgili kelgende grafika men orfografiia erejeleri qaita qaralyp, olardy ońailatý, dybys tilin tańbamen kodifikatsiialaýdy ońtailandyrý áreketteri júrgizilip otyrǵanyna 400 jyldan astam ýaqyt bolypty.
Aqiqatynda sózdi inventarizatsiialaýdan keiin ǵana álipbidiń myqty-osal tustary bilinedi. Ol úshin, eń aldymen, leksikografiialyq tájiribe jasalady, iaǵni sózdikter qurastyrylady, sóz tipteriniń - kúrdeli, kirme sózder, terminder, onomastikalyq ataýlar, gibrid sózder t.b. - jazylý ereksheligi anyqtalady, anyqtaǵyshtar jazylady t.b. Buryn mundai protsess ondaǵan jyldarǵa sozylatyn. Qazirgi zamanaýi tehnologiialar osyndai tájiribelerdiń tez, sanaýly ýaqytta ótýine múmkindik týdyryp otyr. Sonyń arqasynda 2017 jyldyń qazan aiynda qabyldanǵan latynnegizdi qazaq álipbiiniń apostrofty túriniń kemshiliginiń kóptigin aitqan pikir qalyptasty. Al Elbasymyzdyń jańa álipbi jobasyn halyqtyń qoldaýyn alýyn maqsat etip, talqylaýǵa usynýyn demokratiialanǵan qoǵam belgisi dep baǵalaý kerek. Osyǵan orai ǵalymdar tarapynan Elbasyǵa hat jazyldy. Onda: «2017 jyldyń jeltoqsan aiynda Qazaqstan Respýblikasy «Ǵalymdar odaǵy» respýblikalyq qoǵamdyq birlestigi tarapynan Sizdiń atyńyzǵa Ashyq hat joldanǵan bolatyn. Onda Sizdiń «Rýhani jańǵyrý: bolashaqqa baǵdar» baǵdarlamalyq maqalańyzdyń basym baǵyty bolǵan latyn álipbiin jetildirýge qatysty usynystar baiandalǵan edi. Ortalyq baspasózde jariialanǵan Ashyq hatqabailanysty sońǵy bir ai kóleminde 12 myńnan astam pikir kelip tústi. Qoǵam jurtshylyǵy Sizdiń rýhani jańǵyrý jolyndaǵy ideialaryńyz ben bastamalaryńyzdy qoldaityndyǵyn bildire otyryp, qazaq tiliniń tabiǵi zańdylyqtaryn saqtaý, árbir qoǵam múshesiniń qazaq tiline degen suranysyn odan ári arttyrý, sóz mádenietin jáne jazý saýattylyǵyn joǵary deńgeide odan ári qalyptastyrý úshin latynnegizdi álipbidi jetildirý boiynsha mańyzdy oi-pikirler usyndy», - dei kele, saraptama qorytyndylary áli de bolsa latynnegizdi álipbidi jetildirýge qatysty problemalardyń bar ekendigin dáleldeitinin, usynyp otyrǵan latynnegizdi álipbidiń jańa Jobasynda osy máseleni eskerýdi suraidy. Hat sońyna joba tirkelgen.
Ǵalymdar usynǵan otyrǵan jobanyń artyqshylyqtary hatta saralanyp kórsetilgen. Degenmen, ǵalymdar jobasynda qazaqtyń tól dybystary tolyq qamtylǵanyn, kirme sózderdiń fonologiiasyn jetkizetin tańbalar berilgenin (iaǵni zamanaýi protsester eskerilgenin), qazaqtyń jińishke aitylatyn dybystary (á, ó, ú) ýmlaýtpen tańbalanǵanyn, tańba sany 26-dan aspaitynyn, onyń 23-i aǵylshyn-latyn álipbiindegi árip tańbalaryna sáikestigin, áripasty diakritikamen berilgen tańba baryn (ń) aitý kerek.
Eskerer jait, jazý úlgisinde áripústi diakritikanyń biryńǵai qoldanylýyn mindetteitin ereje dúnie júzi álipbilerinde joq. Álipbidegi eń negizgi maqsat – qolailylyq (oqýdaǵy jáne jazýdaǵy) pen til zańdylyqtarynyń saqtalýy, internet-tehnologiialarǵa beiimdelýi. Qazaq jazýynyń reformatory atanǵan A.Baitursynuly «ár áriptiń basynan sipap otyratyn» (diakritikasy kóp) eski arab jazýymen jazylǵan qazaq sózderiniń oqýǵa, jazýǵa qolaisyzdyǵyn eskertken. Sondyqtan óziniń tóte jazýyna áripústi jáne áripasty diakritikalyq tańbalardy engize otyryp, dáieksheni qosqan.
Qazanda qabyldanǵan álipbilik jobada áripústi diakritikalyq tańbalarmen qazaqtyń tól dybystaryn jazý, sózdi oqý qiyndyqpen keletinin tájiribeler kórsetti, kózben qarmaýda, sózdi jazýda da qolaisyz kelip, tutas sózdiń bólshektenýi baiqaldy. Sondyqtan tek áripústi diakritikany qaldyrý A.Baitursynuly eskertken jaǵdaidyń qaitalanýyna ákeler edi, sondyqtan tarihi tájiribeni eskerý durys.
Diakritikalyq tańbalardyń dybys tańbalaýdan bólek sóz maǵynasyn aiyrý qyzmeti bar. Bul qazirgi aǵylshyn tilinde keń tájiribelenedi. Mysaly, Aﹸport sózindegi diakritika (útir) maǵyna aiyrý qyzmetin atqarady. Ǵalymdar jobasyndaǵy óte jii qoldanylatyn, halyqaralyq terminder (mysaly, ýniversitet) quramyndaǵy ý árpi W emes, tanymal, jadta grafikalyq obrazy qalyptasqan latynnyń u tańbasymen berilýi jastar men orta, egde adamdar jáne sheteldikter úshin de yńǵaily.
Usynylyp otyrǵan álipbi jobasynda diakritikanyń áripústi men áripasty túri qoldanylǵan jáne jobany usynyp otyrǵan belgili ǵalymdar latynǵa kóshý kezindegi TMD elderiniń, túrik halqynyń tájiirbelerin zerttegen, olardyń kemshilikterinen qorytyndy jasap, jobany jetildirgen.
Iá, sóz joq, latynǵa kóshý - asa mańyzdy tarihi oqiǵa, tarihi sheshim. Tarihi sheshimniń qapysyz bolýyn maqsat etý Elbasymyz N.Á.Nazarbaevtyń ekinshi ret (19.02.2018j.) álipbi jobasyn qabyldaý týraly jarlyqqa qol qoiýynan kórinedi. Óitkeni jazý yńǵaily bolsa, ult tiliniń zańdylyqtarynyń buzylmaýyna kómegi tise, onyń mańyzy arta túsedi. Bolashaqta qaita-qaita reformalai bergennen góri jetilgen álipbi qabyldaý álipbi ómirin uzartady, ekonomikalyq jaǵynan da tiimdi. Osy orai Prezident jarlyǵymen qabyldanǵan sońǵy álipbi men ǵalymdar usynyp otyrǵan álipbidi salystyrǵanda, mynadai artyqshylyqtar men kemshilikter baiqaldy:
Eki nusqa da taza apostroftyq printsipke negizdelmegen. Aqpan álipbiinde sh, ch dybystary digraftarmen tańbalanyp, apostroftar eki dybysqa azaiǵan. Qazan nusqasynda sh, ch apostrofpen berilgen edi. Al ǵalymdar usynǵan jobada sh, ń áripasty diakritikamen tańbalanǵan. Áripústi diakritika ekige azaiǵan. Sh árpiniń qazaq sózderinde jii kezdesetinin eskergende, digraftyq tańba sózdiń turqyn uzartatynyn aitý kerek.
Ǵalymdar jobasynda qazaqtyń jińishke aitylatyn dybystary (á,ó,ú) ýmlaýtpen tańbalanǵan, aqpan álipbiinde bul dybystar akýtpen berilgen, iaǵni qazan nusqasynyń negizinen (áripústi belgi) saqtalǵanyn kórsetedi. Ǵalymdar atap bergen apostroftarmen jazý kezindegi qiyndyqtar áli de bolatyny baiqalady, óitkeni osy tól dybystarymen keletin sózderdiń jiiligi joǵary. Jańa nusqa da diakritikanyń bir túri akýtpen (lat. Acutus), ekpindi bildiretin úshkilmenjasalǵan. Akýt grek, roman, slavian tilderinde ekpinniń turaqsyzdyǵynyń, aýyspaly ekpinniń belgisi sanalady.
Ǵalymdar jobasynda u,ǵ dybystary da ýmlaýtpen tańbalanǵan, al aqpan álipbiinde u dybysynyń aǵylshynnyń u–men berilýi qazaqtyń tól sózderin jazý kezinde halyqaralyq terminderdiń grafikalyq obrazy kedergi keltiretinin eskermegendikti baiqatady. Mysaly, ýniversitet (kiril) - universitet (aǵylshynsha, ǵalymdar jobasy) - Ú́niversitet (aqpan nusqasy), Nurgeldi (kirilshe)- Nürgeldi (ǵalymdar jobasy) - Nurgeldi (aqpan nusqasy) t.b.
Ǵalymdar jobasynda i latynnyń i-men berilgen, al aqpan álipbiinde i burynǵy kirill tańbasymen, iaǵni qabyldaýǵa ońai kúiinde qaldyrylǵan. Biraq eki jobada i men i-diń bas áripteri birdei tańbalanatyny (I) eskerilmegen. Bul eki álipbidiń de kemshiligi dep bilemiz. Kelesi kemshiligi i dybysy men i-diń bir tańbamen berilýine bailanysty. Qazaq sózderin jazýda býyn sany kóbeiý yqtimaldylyǵy basym. Mysaly, iiis – iis t.b. Qazaq sózderi úshin bul asa bir kemshindik bola qoimaidy, sebebi qazaq tilinde qysqa i (yi, ii) ǵana bary aitylyp júr, biraq kirme sózderdi tańbalaýda qiyndyq týyndaýy múmkin (ásirese qazaq tildi mektepterde orys tili men ádebietin oqyǵanda orys álipbii qalatynyn oilaǵanda), áseri bolady, jańylysý bolady. Al jaǵymdy jaǵy - qazaq jazýynda kirme sózderdi syndyryp jazý men aitý – latynnegizdi jazýǵa kóshýdiń bir sharty bolyp tabylady.
Ń dybysy ǵalymdar usynyp otyrǵan jobada áripasty diakritikamen tańbalanǵan, jazýda qolaily jáne alǵashqy latynnegizdi (1940 jyldardaǵy) jazýda osylai tańbalanǵan, tájiribede bolǵan. Aqpan álipbiindegi ń taǵy da áripústi diakritikany kóbeitip, tól sózderdiń jazylýynda, tańbalanýynda (sózdiń bólinip ketýi) qiyndyqty kóbeitedi.
H,h eki nusqada da birdei tańbalanǵan. Eki dybystyń osy kezge deiin damý barysynda maǵyna aiyratyn fýnktsiiasy qalyptasyp ketkeni eskerilmegen. Habar dep jazýǵa kóz de, qol da úirengenmen, qaharly-ny qaharly (Gaýhar - Gaýhar) dep jazýdy qabyldaý, kóz aldymyzda qalyptasqan grafikalyq beineni ózgertý, sanada qalyptasqan erejeden bas tartý ońai bola qoimaidy. Qalai desek te álipbi bir áripke kemidi, jazýda biraz ózgerister bolady.
Eki jobada da Ww tańbasynyń alynbaýyn quptaý kerek. Sebebi bul tańba qazirgi tehnologiia zamanynda abstraktilengen, dybystan góri simvoldyq qyzmetke kóshken, aitalyq, elektrondy mekenjailar t.b. Bul - eki jobanyń utymdy tusynyń biri.
Ýmlaýt pen digraf eki jobanyń negizgi erekshelikterin týdyryp tur. Ýmlaýt eýropa tilderi álipbilerinde qoldanylady, tájiribeden ótken. Ýmlaýt tek áriptiń ústine qoiylatyn fonetikalyq belgi, eki áriptiń arasyna túspeidi, árip shekesine qoiylmaidy. Al apostrof áriptiń ústine emes, áriptiń oń jaq shekesine qoiylady, sondyqtan onyń qazan jobasynda kompiýterdegi keńtaralymdy shriftimen jazǵanda jáne qolmen jazǵan kezde sózdiń bólinip jazylýyna áser etetinin kópshilik túsindi. Diakritikalyq álipbidiń qai túri bolmasyn, akýtpen jazylǵan álipbi de, qazirgi kezde keń aralǵan Times Neu Roman shriftimen emes, basqa shrift túrlerine qolaily ekeni stýdentter arasynda jasalǵan tájiribelerden baiqaldy. Bul latynqaripti keńistiktiń bir talabynyń tolyqqandy oryndalmaitynyn, iaǵni birtekti shrifti paidalanýda qiyndyq týatynyn kórsetedi.
Kez kelgen áleýmettik ortada sol ortanyń aýyzsha aitýy-sóileýi men jazýynda basshylyqqa alatyn eki norma bolady, ol - orfografiialyq jáne orfoepiialyq normalar. Norma – qarama-qaishylyqtary kóp jalpytildik kategoriia. Normanyń turaqsyzdyǵy jaǵdaiynda onyń bar bolmysy statika men dinamikanyń qarama-qarsylyǵymen anyqtalady. Al jazýda norma qatań saqtalýy tiis, degenmen jazyp otyrǵan adam men sóilep turǵan adamnyń dittemi eki túrli bolady. Ǵalymdardyń paiymdaýynsha, jazýda tiimdilikti saqtaý únemi jadta tursa, sóileý kezinde etnostyq erekshe belgiler anyq kórinedi eken. Ekeýi de qazaq jazýy úshin kerekti nárseler.
Qoryta kelgende, bir ǵasyrda álipbidi birneshe ret aýystyrǵan qazaq halqy úshin qabyldanatyn latynnegizdi jańa álipbi ómiriniń uzaq bolýy qajet-aq. Sondyqtan ǵalymdar tarapynan usynylyp otyrǵan jobadaǵy utymdy usynystar áli de eskeriler degen oidamyz. Óitkeni ár nárseni jetildirý – maqsat ári mindet.
Baǵdan Momynova,
A. Baitursynuly atyndaǵy Til bilimi
institýtynyń bas ǵylymi qyzmetkeri,
filologiia ǵylymdarynyń doktory
