Latyn álipbii talqysynda eń aldymen til salasynda júrgen mamandardyń pikirin bilý mańyzdy. Ahmet Baitursynuly atyndaǵy Til bilimi institýtynyń bas ǵylymi qyzmetkeri, filologiia ǵylymynyń doktory, professor Álimhan Júnisbekti az-kem áńgimege shaqyryp, parlamentte tanystyrylǵan álipbidiń qandai negizben jasalǵanyn suraǵan edik.
– Álipbi jasaýda basshylyqqa alynǵan negizgi ǵylymi printsipter qandai?
– Eń aldymen búgingi kúnniń basty nátijesi dep latyn álipbiine kóshý jumysynyń bastalyp ketkenin aitý kerek. Kópten kútken sharýamyz da osy bolatyn, sondyqtan «iske sát» dep qanaǵattanyp ta, qýanyp ta otyrmyz. Prezident elimizdiń bolashaǵy úshin tilimizdiń qoldanys aiasyn keńeitip, halyqaralyq tanymaldylyǵyn arttyrý úshin halqymyzǵa asa qajet osyndai sheshim qabyldaǵanyna jáne onyń alǵashqy qadamy jasalǵanyna bek qýanyshtymyz. Endigi jumys osy álipbidiń nusqasyn kóp bolyp talqylap, taldap eń utymdy úlgini tańdap alý. Budan keiin onyń álippesin, emlesin, erejelerin jasap shyǵý.
Álipbi aýystyrýdyń úsh deńgeii bar: birinshi – álipbi deńgeii, ekinshi – tańba deńgeii, úshinshi – emle-ereje deńgeii. Eger biz álipbi quramyn ózgertetin bolsaq, onda onyń ar jaǵyndaǵy tańba jáne emle-erejelerine de ózgeris endirýimiz kerek. Tańbaǵa ózgeris endiretin bolsaq, onda onyń emle-erejege áseri qandai bolmaq, aldymen sony oilaýymyz kerek. Bul – til mamandary men ádiskerlerdiń sheshetin máselesi.
Álipbidiń basty ǵylymi printsipi – qazaq tiliniń tól dybys quramyn anyqtap alý. Sonan soń tańba pertseptsiialyq (estilim) emes, artikýliatsiialyq (jasalym) printsipke súienip alynýy kerek. Tańba qazaq sóziniń morfem quramyn, býyn turqyn, tasymal retin buzbaityndai bolý kerek. Qazaq sóziniń orfoepiialyq úlgisi eskerildi.
Ol úshin, eń aldymen, qazaq tiliniń tól dybystarynyń basyn ashyp alýymyz kerek. Bul jai ǵana aityla salǵan sóz emes. Bolashaq qabyldanatyn latyn álipbiiniń negizi de osy tól dybystarymyz bolýy kerek. «Tól dybystarymyz» degendi bosqa aityp otyrǵanym joq.
Kirill negizdi álipbiimizdi qazaq álipbii dep aitýdyń ózi jónsiz. Sebebi búgingi álipbiimiz «qazaq-orys» álipbii bolyp otyr, tipten durysyn aitqanda «orys-qazaq» álipbii dese de bolady. Muny orys tili men onyń álipbiine qarsylyq dep túsinbeý kerek. Áńgime basqada, tórkini bólek orys álipbii men onyń emle-erejesin qazaq tiline ákelip tyqpalaǵandyǵymyzda bolyp otyr. Atap aitsaq, orys tiliniń i, ý, ia, iu, sh tańbalaryn qazaqtyń tól sózderiniń jazylymyna endirip jibergen. Osy ýaqytqa deiin «orys tilinde qalai jazylsa solai jazý kerek, orys tilinde qalai aitylsa solai aitý kerek» degen qaǵidany ustanyp kele jatqanymyz bárimizge belgili. Bul – 1957 jyly qabyldanǵan óktem saiasattyń jemisi.
Endeshe, tól dybystarymyzdy túgendep alýǵa kedergi bolyp otyrǵan qandai dybystar men tańbalar bar, soǵan toqtalaiyq. Sózimizdiń basynda jazý úlgimizge orynsyz enip ketken dep i, ý, ia, iu, sh tańbalaryn atadyq. Endi osy tańbalardyń dybys mánine keleiik (onyń eki úlgisin ǵana sóz qylaiyq):
I tańbasy yi jáne ii eki jup dybys tirkesteriniń belgisi, endeshe, daýysty i dep júrgenimiz dybys emes, tańba eken. Mysaly, mi emes, myi, tiyn emes, tyiyn, tiin emes, tiiin t.b. Endeshe, latyn álipbiine mj dep emes, myj dep, tjyn dep emes, tyjyn dep, tjin dep emes, tiyin dep kóshirýimiz kerek. Ý tańbasy uý jáne úý eki jup dybys tirkesteriniń belgisi, endeshe, daýysty ý dep júrgenimiz dybys emes, tańba eken. Mysaly, sý emes, suý, sýyq emes, suýyq, sýret emes, súýret t.b. Endeshe, latyn álipbiine sw dep emes, suw dep, swyq dep emes, suwyq dep, swret dep emes, suewret dep kóshirýimiz kerek. Sonda qazaq tiliniń úndesim áýezi, morfem quramy, býyn turqy, tasymal reti setinemei durys jazý bolyp shyǵady.
Osy jerde w tańbasyna arnaiy toqtala ketken jón. Óitkeni kópshilik bul tańbany daýysty dybys dep túsinip, daýystynyń ornyna jazyp qatelesip júr. Onyń ústine keshegi parlament qaraǵan jobada w tańbasynyń daýyssyz dybysqa qatysty ekeni belgilenbegen eken, ol kemshilik jóndeldi, kirill balamasynyń tusyna daýyssyz ekeni kórsetildi.
– Jańa álipbi jasaýda álipbi túzýdiń halyqaralyq standarty eskerildi me?
– Árine, jobada paidalanylǵan tańbalardyń bári «Halyqaralyq fonetikalyq álipbi» quramynan alynyp otyr. Olardyń artikýliatsiialyq sipattamasy anyqtalǵan, transkriptsiiasy berilgen. Túrlenim úlgilerine deiin akademiialyq eńbekterimizde kórsetilgen. Basqasha aitqanda, dybystyń jasalymyna sai (artikýliatsiiasyna) tańbalar alyndy. Bul álem tilderiniń bárine ortaq ustanym (printsip) bolyp tabylady. Sondyqtan álipbi quramynda halyqaralyq standarttan shyǵyp ketetin esh nárse joq.
Munyń syrtynda halyqaralaq ataý/terminderdiń jazylymyna arnalǵan tańbalar taǵy bar. Olardyń tańbalary halyqaralyq úlgide daiyn, álemdegi tilderdiń bári sol úlgini ustanady. Biz de alysqa barmai-aq sol úlgini qabyldaimyz, arnaiy tańba izdep áýre bolmaimyz. Bul orys, arab, qytai, japon t.b. tilderdiń qoldanysyndaǵy úrdis. Qazaq tilindegi kirme sózder dep júrgenimizdiń bári orys tiliniń aitylym úlgisindegi sózder. Al shyn maǵynasyndaǵy halyqaralyq sózderdi (orys tiliniń aitylym úlgisine ikemdemei) sol óz latyn úlgisindegi jazylymyn ala salýǵa bolady. Kúndelikti shet tilin kórip-tyńdap, oqyp-jazyp júrgen balaǵa da, eresekke de onyń esh qiyndyǵy joq. Qaita oqý-ádistemelik turǵydan utymdy bolyp shyǵady.
– Jańa álipbi kirill álipbiindegi olqylyqtardy joia ala ma?
– Latyn álipbiine kóshý barysyndaǵy sharany jazý reformasyna ainaldyrýdaǵy maqsatymyz da sol kirill álipbiiniń tilbuzar yqpalynan arylý bolyp tabylady. Atap aitqanda, qazaq álipbii burynǵydai qurandy emes, taza tól dybystar bolyp túziledi, qazaq sóziniń úndesim (singarmonizm) áýezine nuqsan keltirmeitin bolady, qazaq sóziniń morfem quramy durys saqtalatyn bolady, qazaq sóziniń býynǵa bólý reti ornyna keledi, sonyń nátijesinde tasymal setinemeitin bolady. Osy atalǵan jaittardyń bári búgingi kirill mátinimizde qazaq tiliniń ózindik zańdylyqtaryn buzyp bolǵan edi. Fonetika-grammatikalyq erejelerimiz til tabiǵatymen úilespei, jattandy kúige túsken bolatyn. Oqý-ádistemelik quraldar túsinikti erejelermen tolyǵady, basy artyq 40-tan asa emle-ereje joiylady.
Ol úshin qazirgi kirill mátinimizge «álipbi transkriptsiia» jasap alýymyz kerek. Kirme tańbalardyń ornyna olardyń qazaq tilindegi dybys mánin qoiyp alýymyz kerek. Sodan keiin baryp latyn álipbiimen tańbalai bastaýǵa bolady. Eger qazaq mátinin qazirgi kirill kúiinde latynsha tańbalaityn bolsaq, onda jazýymyzdy odan ári búldirip alamyz.
– Jańa álipbi tehnika tiline qanshalyqty ikemdi?
– Álipbi nusqasyn qurastyrǵandaǵy maqsat osy bolatyn. Pernetaqtadaǵy 26 tańbadan shyǵyp ketpeý kerek edi. Álipbi osy talapqa tolyq jaýap beredi. Qosymsha tańba men qosalqy (ýmlaýt, apostrof t.b.) belgiler qarastyrylmaǵan. Arnaiy baǵdarlama da (programma) qajet emes.
– Jańa álipbidegi «i» árpi qazaq tilindegi «i» dybysymen alyndy. Al «Ff» árpin «ǵ» dybysymen tańbalasaq qalai bolady? Bolsa da «i» árpin óz tilimizge qarai beiimdep turmyz ǵoi.
– Jazý dástúri men jazý teoriiasy degen bar, qalyptasqan dástúrdi buzýǵa bolmaidy. Óitkeni «Ff» tańbasynyń qalyptasqan kóz beinesi bar, ony «ǵ» tańbasymen úilestire qoiý qiyn. Onyń ústine qatań dybystyń tańbasymen uiań dybysty belgileýge taǵy bolmaidy. Sondyqtan dybys tańbasyn qalai bolsa solai erkin ala berýge bolmaidy. Álipbi túzýde tańbalardyń syrtqy beinesi mańyzdy emes. Álipbi túzýde mundai ustanymdardan aýlaq boldyq.
– Qazirgi H men H arqyly aitylyp júrgen sózderdiń q-men keletin tustary da bolady. Máselen, qazir «rahmet» demei, «raqmet» dep jazyp júrmiz. Sonda osy h men h dybysyna latyn álipbiindegi q dybysynyń tańbasyn bersek bolmai ma? Onyń ústine álipbidegi áripter sany azaiar edi.
– Durys aitasyz. Bizdiń de kókeiimizde júrgeni – osy másele. Buǵan ózimizdiń akademiialyq eńbekterimizde munyń negizdemesin de bergen bolatynbyz.
Qazaq tilinde (jalpy, túrki tilderinde) kómeiden aitylatyn dybys joq. Bul – arab dástúrimen kelip qalǵan úrdis. Kitabi tildiń áseri bolyp tabylady. Shyn máninde h-tyń ornyna qazaqtar «q» dybysyn qoldanady. H tańbasynyń da jaǵdaiy osyndai, eshbir qazaq hat, habar dep sóilep jatpaidy, qat, qabar dep sóileý tipten ádebi norma bolyp tabylady. Eger hat, habar dep sóileitin bolsa, onda oǵan aldyn ala artikýliatsiialyq daiyndyq jasap baryp aitady. Artikýliatsiialyq daiyndyq jasady degen sóz ol sol sózdiń shet tildik ekenin kórsetedi.
Alaida «q» dep jazǵanǵa qarsylar kóp, sondyqtan ázirge teoriialyq deńgeide ǵana sóz etip kelemiz. Qarsy bolatyn adamdar ózderinshe kómeiden «h» dybysyn, jýysyńqy etip «h» dybysyn aitqan bolady. Biraq ózderiniń «h» dybysyn tilshik arqyly, «h» dybysyn tilshik toǵysyńqy etip aityp jatqandaryn sezbeidi. Sondyqtan ázirge álipbiden alyp tastaýǵa batylymyz barmai otyr. Biraq túbi ol dybystardyń emes, tańbalardyń álipbi tizbeginen shyǵyp qalatyn sáti keledi.
– Digrafpen berilgen tól dybystar sózdik qorda birshama qoldanylady. Mátinder kólemi minimalizm emes, maksimalizmge aýysyp, shubalańqy bolyp ketpei me?
– Jalpy, digraftar tańbanyń syrtyndaǵy qosalqy belgilerden aryltý úshin alynǵan edi. Onyń artyqshylyǵy da, kemshiligi de bar. Kemshiligi, sóz joq, mátin kólemin arttyryp jiberedi.
Alaida digrafpen berilgen daýysty dybystar qazirgi emle-ereje tártibi boiynsha bas býynda ǵana jazylyp júr. Al daýyssyzdar asa kóp emes. Sondyqtan kóbeiip ketse de, tipten artyp ketpes dep oilaimyz.
Digrafty paidalaný tájiribesi kóptegen elderde bar, odan olar asa qiyndyq pen shyǵyn kórip jatqan joq. Sondyqtan mátin kólemin ýaiymdap digraftardan qashpaiyq. Digraf ta álipbi qurastyrýdyń bir amaly ǵoi.
– Qazaq tiliniń dybystyq júiesine tán dybystardy digrafpen bergennen góri diakritikamen bergen tiimdi emes pe?
– Árine, diakritika da álipbi qurastyrýda keńinen paidalanylatyn amaldar. Sondyqtan ony da paidalanýǵa bolatyn edi. Ázirge avtorlar digrafqa toqtap tur. Diakritika jaǵy da áli este tur. Óitkeni álipbidiń bul nusqasy bekitilgenge deiin talai ózgerister bolýy múmkin. Kópshilik talqysynan qandai usynystar keledi, ol jaǵy áli belgisiz.
Al kompiýter terimi jaǵynan diakritika paidalanýdyń digraftan artyqshylyǵy joq. Sebebi diakritika da bir tańba, digraftyń syńary da bir tańba. Qol jumsaý jaǵynan teń túsip jatady. Diakritikany da bir ret basady, digrafty da bir ret basady. Sondyqtan birinen-biri artyq dei qoiatyn jaǵdai joq. Álipbi saraptaý qalai aiaqtalady, sonyń aqyryn da kútken jón.
– Ń men g dybystary qatar kelgen sózderdiń qalai jazylǵany durys? Muny jazý barysynda qiyndyqtar týyndamai ma?
–Ń dybysynyń jazylymyn da qatty oilandyq jáne H-ty qosyp tańbalap kórdik. Ol jaǵy kópshilikke unamady. Báriniń usynysy onyń halyqaralyq úlgisine kelip tireldi. Sondyqtan ng nusqasyn aldyq. Biraq qazaq tilinde bul dybys qatysatyn sóz kóp, onyń ústine jazylymy birdei, aitylymy ózgeshe sózder de az bolmai shyqty. Munyń ózi jazýda da, sóileýde de qiyndyq týdyratyny sózsiz. Degenmen osy úlgige toqtap otyrmyz, ári qarai talqylaý barysynda qalai bolatynyn kóre jatarmyz.
Joǵarydaǵy aitylǵandarǵa qosarym, bul tanystyrylǵan nusqa áli joba kúiinde. Qazir bárimiz bul nusqa jóninde san alýan pikirdi teledidardan, internet resýrstardan kórip, oqyp jatyrmyz. Bul jaqsy oi. Halyqtyń mádenietimizdiń altyn arqaýy – álipbiimizge beijai qaramaitynyn baiqadyq. Bul – erkindiktiń, ainalaiyn táýelsizdigimiz syilaǵan azattyqtyń arqasy. Mamandar halyqtyń pikirin bilip, olardy jinastyryp, saraptap, júielep otyr. Ǵylymi negizi bar pikirler mindetti túrde eskeriledi. Bastysy – jańa álipbi qabyldaýǵa betburysty batyl, sheshimdi qadam jasalǵany. Endi kóp bolyp sony uǵynaiyq, atsalysaiyq!
– Áńgimeńizge raqmet.
Suhbatty júrgizgen Ú.NURTAI
"Jas Alash" gazeti
