Búgin Elbasy Nursultan Nazarbaev latyn grafikasyna negizdelgen jańa álipbidi bekitti. Jalpy jurt áleýmettik jelilerde jańa álipbidi talqyǵa saldy. Biri qoldasa, endi biri áli de ózgerister engizý kerek degen pikirde. Máseleniń anyq-qanyǵyn bilý maqsatynda biz osy álipbidi qurastyrýǵa qatysqan ǵalym, Ahmet Baitursynuly atyndaǵy Til bilimi institýtynyń bas ǵylymi qyzmetkeri, filologiia ǵylymynyń doktory, professor Álimhan Júnisbekke habarlasyp kórdik.
– Búgin Elbasy latyn grafikasyna negizdelgen jańa álipbi týraly jarlyqqa qol qoidy. Buny sońǵy nusqa dep qabyldai bersek bola ma?
– Joq, muny sońǵy nusqa dep qabyldaýǵa bolmaidy, jóndeitin jerleri bar áli. Ony talqylaǵan kezde aitamyz. Orystyń «i», «ý» degen bálesinen qutyla almai qoidyq qoi. Bári soǵan ábden uiyp qalǵan. Álgi jerde bir tańbamen orystyń «i»-in de, qazaqtyń qysqa «i»-in de berip otyr. «Y» durys emes, «ý» durys emes, sondai eki-úsh qana jeri qaldy. Qalǵandary durys. Myna jaǵyn basynda bizder daiyndap berdik.
– Apostrofty akýtqa aýystyrý qanshalyqty tiimdi boldy? Ǵalymdar keńesti ǵoi? Artyqshylyqtaryn halyqqa túsindirip berseńiz...
– Onyń artyqshylyǵy – apostrofta eki tańba, áripti bir terý kerek jáne onyń qasyna apostrofty taǵy terý kerek. Ol eki jumys bolatyn. Al, mynaý bir dybys, bir tańba. Sosyn bizdiń tilimizdiń ózinde álipbi bir dybys, bir tańba bolý kerek qoi. Qosaq tańba, t.b. bolmaýy kerek. Sol jaǵynan alǵanda bul nusqa durys. Jalpy 80%-y retteldi. Munyń bas jaǵyndaǵyny ǵylym tilinde «akýt» deidi. Biraq, orystyń «i», «ý»-yna bailanysty jerler sol kúiinshe qalyp qoiypty. So jaǵyn áli de pysyqtai túsemiz.
– Bul nusqa IT salasynda aitarlyqtai problemalar týdyrady degen pikir bar. Sizdiń oiyńyz qandai?
– Aldyńǵy apostrof qiyndyq týdyratyn edi. Endi myna nusqa qiyndyq týdyra qoimaidy. Baǵdarlamany programmamen rettep álipbige kirgizse, onyń eshqandai qiyndyǵy bolmaidy.
– Tehnikalyq turǵydan taiaý ýaqytta kóshýge daiynbyz ba?
– Qashan kóshemiz degendi ázir boljaý múmkin emes. Áli álipbidiń turaqty nusqasyna toqtai almai jatyrmyz. Ar jaǵynda emle, ereje daiyndaý kerek. Sodan keiin baryp kirisemiz. Merzimine bailanysty pálen-túgen dep aitý qiyn. Jalpy mynaý kompiýterdiń aldyndaǵy latyn negizdi pernetaqtaǵa negizdelgen álipbidiń qandai túri bolsa da onyń jaqsysy bolmaidy. Alǵashqy eki nusqanyń jaramai qalǵany sondyqtan. Halyq, kópshilik jurt qarsy shyqty. Ony aitqanbyz kezinde. Tildi kompiýterge ikemdemeý kerek, kerisinshe, kompiýterdi tilge ikemdeý kerek. Qazir onyń joly kóp qoi. Ár túrli baǵdarlamalar bar, onyń retin tabý qiyn emes dep oilaimyn.
Búgin halyqqa jańa nusqa dep usynyldy. Aldaǵy ýaqytta baspasóz konferentsiialary, dóńgelek ústelder, seminarlar uiymdastyrylady. Bári endi bastalady.
– Rahmet!
Suhbattasqan: Jandarbek Jumaǵul
Ult portaly
