Jergilikti atqarýshy biliktiń kórnekti Alash qairatkeri Álihan Bókeihanǵa Semeide eskertkish ornatylatynyn dabyralatqanyna birneshe aidyń júzi bolǵan. Tipti eskertkishke laiyqty oryndy aspaly kópirdiń astynan «tańdai jazdap», tańdai qaqtyrǵanyn da eshkim umyta qoiǵan joq. Qudai saqtap, Alash kóseminiń eskertkishi, áiteýir, qala ortalyǵynda asqaqtap turatyn boldy. Jeńis saiabaǵymen japsarlas jatqan Lenin kóshesindegi skverde 22 qyrkúiekte eskertkish saltanatty túrde ashylatyny habarlandy.
Alaida ótken apta ortasynda osy eskertkishtiń qurylysyna, ornatylýyna jaýapty qala ákiminiń orynbasary N.Sharova bastaǵan shaǵyn top arnaiy jiylǵanymen, sózi bir jerden shyqpai, skver ishinde biraz kúiip-pisip áýrege tústi. O basta osynaý kópshilik orynǵa kirip kelgende tórden kórinip turýǵa tiisti Álihan eskertkishi endi qyryn qarap turmaq. Semei qalalyq sáýlet jáne qala qurylysy basqarmasynyń basshysy Baqtiiar Sálimov onyń sebebin o basta tańdalǵan orynnyń astynda sý qubyry tartylǵandyǵyn, eger oryn qazylyp, qurylys jumystary júre bastasa, oǵan zaqym kelýi múmkin ekendigimen túsindirdi. Biraq másele basqada sekildi. Shaǵyn toptyń talqysynan taǵy bir belgili bolǵany – oblys ákimi Danial Ahmetov Semeige kelgen saparynda ortalyq saiabaqtyń syrt jaǵynan kirgende Shákárim eskertkishiniń teris qarap turǵanyn kórip, syn aityp ketken eken. Iaǵni kópshiliktiń demalys oryndaryndaǵy eskertkish qyrynan ornatylsa, qatarlas jatqan eki jaq kósheden aǵylyp keletin halyqtyń aialdap qaraýyna da qolaily bolmaq kórinedi.
Oblys ákiminiń eskertpesin esterine alǵan semeilik atqaminerlerdiń oilasa kelip toqtaǵan ornyna qarap, «qyrynan qoisaq quda da tynysh, qudaǵi da tynysh» degen isharany ańǵardyq. Bul, bir jaǵynan, qatarlas jatqan Sh.Ýálihanov pen Qabanbai batyr kósheleriniń aralyǵyndaǵy skverge kelýshiler úshin de tiimdi bolatyny ras. Biraq ta Álihan eskertkishine qatysty sheneýnikter men qoǵamdyq uiym ókilderiniń pikirtalasy Qojanasyrdyń pesh salǵanyn eske túsirdi. Qojekeńniń pesh salyp jatqanyn kórip, tórt kórshisi kezegimen kelip aqyl aityp, peshtiń aýyzǵy bóligin buzdyryp, árqaisysy óz jaǵyna burǵyza beretini bar edi ǵoi. Aqyry aqyl tyńdaýdan mezi bolǵan ápendi peshin arbanyń ústine salyp tynypty. Iaǵni peshtiń aýzyn jeldiń baǵytymen qai jaǵyna bursa da óz qalaýynda. Atqaminerlerdiń Álihan eskertkishine qatysty is-áreketteri de soǵan uqsaidy.
– Biz bul turǵyda kóp is atqardyq. Aspaly kópirdiń astynda qaldyrmai ortalyqqa ákelý úshin de kóp ter tóktik. Eskertkishtiń ashylýy 22 qyrkúiekke belgilendi. Bul úkimet josparyndaǵy is. Bolashaqta eskertkishtiń tóńiregi «Alash alleiasy» degen ataýǵa ie bolady, – dedi Semei qalalyq mádeniet jáne tilderdi damytý bóliminiń basshysy Nazerke Aqqojina.
Eskertkishtiń orny qazylyp, tiisti jumystar endi bastalmaq. Bir aidan az ýaqyt ishinde tuǵyrtas qoiylyp, eskertkishti ornatyp úlgeretinine qala basshylyǵy senimdi. Ony júzege asyrý «Eńbek Óskemen» seriktestigine júktelgen. Al belgili músinshi Baqytbek Muhamedjanovtyń qolynan shyqqan biiktigi 3,5 metr qoladan quiylǵan eskertkish Astanada daiyn tur. 1,8 metr biiktiktegi postamenti granitten jasalypty. Eskertkishke jumsalǵan qarjy – 31 mln 987 myń teńge.
Degenmen keńestik odaqtyń otarlaýshylyǵynan qalǵan sanany «rýhani jańǵyrtý» úshin áli de atqarar sharýa shash etekten. Álihan Bókeihannyń eskertkishi keńestik kósem – Lenin kóshesinen menmundalaityny da táýelsizdik úshin kúresken tulǵamyzǵa degen qurmetimizdiń áli de quldyqtyń kóleńkesinde shyntaqtap jatqanymyzdy kórsetetindei. Qalalyq mádeniet jáne tilderdi damytý bóliminiń basshysy N.Aqqojinanyń aitýynsha, Lenin kóshesi jyl sońyna deiin «Máńgilik el kóshesi» bolyp ózgertiletin bolady. Bul turǵyda tiisti sheshim shyǵarý qalalyq máslihattyń qaraýyna jiberilgen.
ÁKIM ÁLIHAN KÓShESINE QATYSTY ÝÁDESIN ORYNDAǴAN JOQ
Qala sheneýnikteriniń Alash arystarynyń atyn ardaqtap, isin nasihattaýǵa kelgende jaltaqtyq pen jalpaqshesheilikke jol beretini óz aldyna, bergen ýádesin oryndai almai ótirikshi atanatyny da shyndyq. Alash kósemine eskertkish ornatylatyn kún jaqyndaǵan saiyn Komsomol kentindegi Álihan Bókeihannyń atyndaǵy kóshe de eriksiz oiǵa oralady. Arnaiy baryp kósheniń kórinisine kýá bolǵanymyzda kóńil qulazyp sala berdi. Óitkeni ótken jyly IýNESKO kóleminde atap ótiletin bolyp, aqyr sońynda jetim qyzdyń toiyndai bolǵan Á.Bókeihannyń 150 jyldyq mereitoiy bastalarda Semei qalasynyń ákimi Ermak Sálimov bul kóshege jaryq tartylyp, asfalt tóseletinin aityp, jalpaq jurtqa jar salǵan bolatyn. Alaida qala ákiminiń Álihan mereitoiynyń «býymen» aitqan bul ýádesi mysqaldai da oryndalmapty. Turǵyndardyń qaisysyn áńgimege tartsaq ta aitatyndary – jaryqtyń atymen joqtyǵy.
– Ákim Sálimovtiń osy kóshege jaryq tartylatynyn aitqany qur sóz bolyp qaldy. Sol baiaǵy tas qarańǵylyqpen áli otyrmyz. Bul kóshede turatyndar óz aýlasyndaǵy baǵandar basyna, endi biri esik mańdaishasyna ornatqan elektr jaryǵymen jan saqtap otyr. Bizdiń Álihan mereitoiynan kóp úmittengenimiz ras. Biraq keńes zamanynan qalǵan aǵash baǵandar aýystyrylǵan joq, – deidi osy kósheniń tómengi jaǵynda turatyn zeinetker Qumarjan Jandildinov.
Buryn Festivalnaia atalǵan kósheniń Álihannyń atyna aýysqanyn aiǵaqtaityn taqtaishalar da árqily jazylypty. Bir úidiń qabyrǵasynan «A.Bókeihan kóshesi» kózge tússe, endi birinen oryssha-qazaqsha ataýlarymen qatar turǵanyn da kórdik. Kóbin turǵyndardyń óz qalaýymen jazdyryp ildirgenin taqtaishalardyń ártúrli formatynan ańǵarýǵa bolady. Tipti bir úidiń qabyrǵasynan «kóshesi» degen jazýdyń tiginen túsirilgenin de kózimiz shaldy. Sóz joq, qalalyq onomastikalyq komissiianyń kóshe ataýlarynyń jazylý tártibin baqylaýǵa nemquraidy qaraityndyǵynyń bir dáleli bul. Bas-aiaǵy 100 úige de jetpeitin kósheniń máselesi az emestigine júrgen saiyn kózim jete tústi.
– Bul kóshe turmaq, búkil Komsomol kentinen balalardyń oiyn alańyn tappaisyz. Báriniń baratyny – mektep aýlasyndaǵy fýtbol alańy. Al oiyn alańy joq. Jaryq joqtyqtan bizdiń kósheniń tómengi jaǵyna ymyrt túse qańǵybastar men maskúnemder jinalyp, tún ortasy aýǵansha uiqy bermeidi. Kóshede asfalt joqtyqtan ainalany kóktemde lai-batpaq basyp, kólshikterden júrer jer tappai qinalamyz, – deidi Á.Bókeihan kóshesiniń taǵy bir turǵyny Almira Ázimhanova.
Bul – Álihan Bókeihan atyndaǵy kóshede ǵana belgili bolǵan birer másele. Al Komsomol kentindegi jalpy áleýmettik máselelerdiń ózi bir kóshtiń júgi dese de bolady. Sý júretin kolonkalarǵa sýdyń berilýi toqtatylypty. Bul kentte burynnan turatyndar, onyń ózinde shamasy jetkenderi óz úilerine sý tarttyryp alǵan. Al jańadan kóship kelgender qashyqtan sý tasyp, keide kóshedegi kolonkalardyń istemei qalýy saldarynan kórshi úilerdiń esigin qaǵýǵa májbúr.
Qala ákimi E.Sálimovtiń Komsomol kentinen jer alyp, baspana turǵyzǵandardy jaryqtandyryp jatqanyn jergilikti BAQ-ta aitqanymen, onysy da jai sóz kórinedi. Atyn atamaýdy ótingen bir turǵyn baǵandar ornatylǵanymen, jaryq jelileri áli tartylmaǵandyǵyn aitty. Álihan Bókeihan kóshesiniń eń sońǵy úilerine deiin barǵanymda baiqaǵanym, bul tóńirekten jer alyp, úi salyp ornyǵyp qalý ońai emes. Jańadan turǵyzylǵan baspanalardyń qaqpasynda úidiń satylatyndyǵy jóninde habarlandyrý ilip qoiǵany da beker bolmasa kerek. Sýsyz, jaryqsyz mekenniń turǵyndary jaqsylyqqa tolyqtai qol jetkizer kúnniń qashan týaryn ózderi de bilmeidi.
Aitpaqshy, Álihan Bókeihan kóshesiniń joǵary jaq bóliginen 150 metr jerge deiin tóselgen asfaltti kózimiz shaldy. Turǵyndardan anyqtai kele bilgenimiz – asfaltti qalalyq «Gordorstroi» mekemesi tósep bergeli birer ai ǵana bolypty.
– Ótken jyly Álihan Bókeihanovtyń 150 jyldyq mereitoiynda osy kóshe tutasymen asfalttalatynyn estigenbiz. Biraq, bilýimizshe, rýhani-mádeni sharalar ótkizýden aryǵa barǵan joq. Osy kóshe turǵyndarynyń atynan «Gordorstroi» mekemesiniń basshysy Berikjan Aikelevtiń atyna asfalt tósep berýin ótinip, hat joldadyq. Ol azamatqa raqmet, shama-sharqy kelgenshe kómektesti. Kósheniń joǵary bóliginde kóldeneń jatqan Sývorkin men Kýbinskaia kósheleriniń aralyǵyndaǵy 150 metr jerge deiin óz qarajattaryna asfalttap berdi. Bizdiń Álihan atyn ardaqtaǵan mundai azamatqa alǵystan basqa aitarymyz joq, – deidi osy kóshede týyp-ósken azamat Murat Musataev.
Toqeterin aitqanda, qala biligi eńseli eskertkish turǵyzatynyn kóńiline toq sanaǵanymen, qaltarystaǵy kósheniń taz qalpynda qalyp bara jatqanyna bas aýyrtpaityn syńaily. «Ultqa, jurtqa qyzmet etý – bilimnen emes, minezden» degen Álihannyń ósiet sózin Abai kóshesiniń tórine ilip, prezidenttiń «rýhani jańǵyrýyna» ún qosyp jatqanyn ańǵartqan atqaminerler Alash qairatkerleriniń aldynda qyrǵyn sharýa tyndyrǵandai sezinip júr. Al erteń eskertkishtiń ashylýyna kelgen mártebeli qonaqtar qala syrtyndaǵy bir aýylda «Álihan Bókeihannyń atynda kóshe baryn, onyń asfalttalyp, jaryq tartylatynyn da estigen edik. Baryp kórip qaitaiyq» dese... qai ótirigin aityp qutylar eken?.. Sosyn Alash kósemine kósheni Semei shetinen emes, qalanyń qaq ortasynan berse naǵyz rýhani jańǵyrý bolmai ma?
Sátjan QASYMJANULY
Shyǵys Qazaqstan oblysy
"Jas Alash" gazeti
