جەرگٸلٸكتٸ اتقارۋشى بيلٸكتٸڭ كٶرنەكتٸ الاش قايراتكەرٸ ەليحان بٶكەيحانعا سەمەيدە ەسكەرتكٸش ورناتىلاتىنىن دابىرالاتقانىنا بٸرنەشە ايدىڭ جٷزٸ بولعان. تٸپتٸ ەسكەرتكٸشكە لايىقتى ورىندى اسپالى كٶپٸردٸڭ استىنان «تاڭداي جازداپ», تاڭداي قاقتىرعانىن دا ەشكٸم ۇمىتا قويعان جوق. قۇداي ساقتاپ, الاش كٶسەمٸنٸڭ ەسكەرتكٸشٸ, ەيتەۋٸر, قالا ورتالىعىندا اسقاقتاپ تۇراتىن بولدى. جەڭٸس ساياباعىمەن جاپسارلاس جاتقان لەنين كٶشەسٸندەگٸ سكۆەردە 22 قىركٷيەكتە ەسكەرتكٸش سالتاناتتى تٷردە اشىلاتىنى حابارلاندى.
الايدا ٶتكەن اپتا ورتاسىندا وسى ەسكەرتكٸشتٸڭ قۇرىلىسىنا, ورناتىلۋىنا جاۋاپتى قالا ەكٸمٸنٸڭ ورىنباسارى ن.شاروۆا باستاعان شاعىن توپ ارنايى جيىلعانىمەن, سٶزٸ بٸر جەردەن شىقپاي, سكۆەر ٸشٸندە بٸراز كٷيٸپ-پٸسٸپ ەۋرەگە تٷستٸ. و باستا وسىناۋ كٶپشٸلٸك ورىنعا كٸرٸپ كەلگەندە تٶردەن كٶرٸنٸپ تۇرۋعا تيٸستٸ ەليحان ەسكەرتكٸشٸ ەندٸ قىرىن قاراپ تۇرماق. سەمەي قالالىق سەۋلەت جەنە قالا قۇرىلىسى باسقارماسىنىڭ باسشىسى باقتييار سەلٸموۆ ونىڭ سەبەبٸن و باستا تاڭدالعان ورىننىڭ استىندا سۋ قۇبىرى تارتىلعاندىعىن, ەگەر ورىن قازىلىپ, قۇرىلىس جۇمىستارى جٷرە باستاسا, وعان زاقىم كەلۋٸ مٷمكٸن ەكەندٸگٸمەن تٷسٸندٸردٸ. بٸراق مەسەلە باسقادا سەكٸلدٸ. شاعىن توپتىڭ تالقىسىنان تاعى بٸر بەلگٸلٸ بولعانى – وبلىس ەكٸمٸ دانيال احمەتوۆ سەمەيگە كەلگەن ساپارىندا ورتالىق ساياباقتىڭ سىرت جاعىنان كٸرگەندە شەكەرٸم ەسكەرتكٸشٸنٸڭ تەرٸس قاراپ تۇرعانىن كٶرٸپ, سىن ايتىپ كەتكەن ەكەن. ياعني كٶپشٸلٸكتٸڭ دەمالىس ورىندارىنداعى ەسكەرتكٸش قىرىنان ورناتىلسا, قاتارلاس جاتقان ەكٸ جاق كٶشەدەن اعىلىپ كەلەتٸن حالىقتىڭ ايالداپ قاراۋىنا دا قولايلى بولماق كٶرٸنەدٸ.
وبلىس ەكٸمٸنٸڭ ەسكەرتپەسٸن ەستەرٸنە العان سەمەيلٸك اتقامٸنەرلەردٸڭ ويلاسا كەلٸپ توقتاعان ورنىنا قاراپ, «قىرىنان قويساق قۇدا دا تىنىش, قۇداعي دا تىنىش» دەگەن يشارانى اڭعاردىق. بۇل, بٸر جاعىنان, قاتارلاس جاتقان ش.ۋەليحانوۆ پەن قابانباي باتىر كٶشەلەرٸنٸڭ ارالىعىنداعى سكۆەرگە كەلۋشٸلەر ٷشٸن دە تيٸمدٸ بولاتىنى راس. بٸراق تا ەليحان ەسكەرتكٸشٸنە قاتىستى شەنەۋنٸكتەر مەن قوعامدىق ۇيىم ٶكٸلدەرٸنٸڭ پٸكٸرتالاسى قوجاناسىردىڭ پەش سالعانىن ەسكە تٷسٸردٸ. قوجەكەڭنٸڭ پەش سالىپ جاتقانىن كٶرٸپ, تٶرت كٶرشٸسٸ كەزەگٸمەن كەلٸپ اقىل ايتىپ, پەشتٸڭ اۋىزعى بٶلٸگٸن بۇزدىرىپ, ەرقايسىسى ٶز جاعىنا بۇرعىزا بەرەتٸنٸ بار ەدٸ عوي. اقىرى اقىل تىڭداۋدان مەزٸ بولعان ەپەندٸ پەشٸن اربانىڭ ٷستٸنە سالىپ تىنىپتى. ياعني پەشتٸڭ اۋزىن جەلدٸڭ باعىتىمەن قاي جاعىنا بۇرسا دا ٶز قالاۋىندا. اتقامٸنەرلەردٸڭ ەليحان ەسكەرتكٸشٸنە قاتىستى ٸس-ەرەكەتتەرٸ دە سوعان ۇقسايدى.
– بٸز بۇل تۇرعىدا كٶپ ٸس اتقاردىق. اسپالى كٶپٸردٸڭ استىندا قالدىرماي ورتالىققا ەكەلۋ ٷشٸن دە كٶپ تەر تٶكتٸك. ەسكەرتكٸشتٸڭ اشىلۋى 22 قىركٷيەككە بەلگٸلەندٸ. بۇل ٷكٸمەت جوسپارىنداعى ٸس. بولاشاقتا ەسكەرتكٸشتٸڭ تٶڭٸرەگٸ «الاش اللەياسى» دەگەن اتاۋعا يە بولادى, – دەدٸ سەمەي قالالىق مەدەنيەت جەنە تٸلدەردٸ دامىتۋ بٶلٸمٸنٸڭ باسشىسى نازەركە اققوجينا.
ەسكەرتكٸشتٸڭ ورنى قازىلىپ, تيٸستٸ جۇمىستار ەندٸ باستالماق. بٸر ايدان از ۋاقىت ٸشٸندە تۇعىرتاس قويىلىپ, ەسكەرتكٸشتٸ ورناتىپ ٷلگەرەتٸنٸنە قالا باسشىلىعى سەنٸمدٸ. ونى جٷزەگە اسىرۋ «ەڭبەك ٶسكەمەن» سەرٸكتەستٸگٸنە جٷكتەلگەن. ال بەلگٸلٸ مٷسٸنشٸ باقىتبەك مۇحامەدجانوۆتىڭ قولىنان شىققان بيٸكتٸگٸ 3,5 مەتر قولادان قۇيىلعان ەسكەرتكٸش استانادا دايىن تۇر. 1,8 مەتر بيٸكتٸكتەگٸ پوستامەنتٸ گرانيتتەن جاسالىپتى. ەسكەرتكٸشكە جۇمسالعان قارجى – 31 ملن 987 مىڭ تەڭگە.
دەگەنمەن كەڭەستٸك وداقتىڭ وتارلاۋشىلىعىنان قالعان سانانى «رۋحاني جاڭعىرتۋ» ٷشٸن ەلٸ دە اتقارار شارۋا شاش ەتەكتەن. ەليحان بٶكەيحاننىڭ ەسكەرتكٸشٸ كەڭەستٸك كٶسەم – لەنين كٶشەسٸنەن مەنمۇندالايتىنى دا تەۋەلسٸزدٸك ٷشٸن كٷرەسكەن تۇلعامىزعا دەگەن قۇرمەتٸمٸزدٸڭ ەلٸ دە قۇلدىقتىڭ كٶلەڭكەسٸندە شىنتاقتاپ جاتقانىمىزدى كٶرسەتەتٸندەي. قالالىق مەدەنيەت جەنە تٸلدەردٸ دامىتۋ بٶلٸمٸنٸڭ باسشىسى ن.اققوجينانىڭ ايتۋىنشا, لەنين كٶشەسٸ جىل سوڭىنا دەيٸن «مەڭگٸلٸك ەل كٶشەسٸ» بولىپ ٶزگەرتٸلەتٸن بولادى. بۇل تۇرعىدا تيٸستٸ شەشٸم شىعارۋ قالالىق مەسليحاتتىڭ قاراۋىنا جٸبەرٸلگەن.
ەكٸم ەليحان كٶشەسٸنە قاتىستى ۋەدەسٸن ورىنداعان جوق
قالا شەنەۋنٸكتەرٸنٸڭ الاش ارىستارىنىڭ اتىن ارداقتاپ, ٸسٸن ناسيحاتتاۋعا كەلگەندە جالتاقتىق پەن جالپاقشەشەيلٸككە جول بەرەتٸنٸ ٶز الدىنا, بەرگەن ۋەدەسٸن ورىنداي الماي ٶتٸرٸكشٸ اتاناتىنى دا شىندىق. الاش كٶسەمٸنە ەسكەرتكٸش ورناتىلاتىن كٷن جاقىنداعان سايىن كومسومول كەنتٸندەگٸ ەليحان بٶكەيحاننىڭ اتىنداعى كٶشە دە ەرٸكسٸز ويعا ورالادى. ارنايى بارىپ كٶشەنٸڭ كٶرٸنٸسٸنە كۋە بولعانىمىزدا كٶڭٸل قۇلازىپ سالا بەردٸ. ٶيتكەنٸ ٶتكەن جىلى يۋنەسكو كٶلەمٸندە اتاپ ٶتٸلەتٸن بولىپ, اقىر سوڭىندا جەتٸم قىزدىڭ تويىنداي بولعان ە.بٶكەيحاننىڭ 150 جىلدىق مەرەيتويى باستالاردا سەمەي قالاسىنىڭ ەكٸمٸ ەرماك سەلٸموۆ بۇل كٶشەگە جارىق تارتىلىپ, اسفالت تٶسەلەتٸنٸن ايتىپ, جالپاق جۇرتقا جار سالعان بولاتىن. الايدا قالا ەكٸمٸنٸڭ ەليحان مەرەيتويىنىڭ «بۋىمەن» ايتقان بۇل ۋەدەسٸ مىسقالداي دا ورىندالماپتى. تۇرعىنداردىڭ قايسىسىن ەڭگٸمەگە تارتساق تا ايتاتىندارى – جارىقتىڭ اتىمەن جوقتىعى.
– ەكٸم سەلٸموۆتٸڭ وسى كٶشەگە جارىق تارتىلاتىنىن ايتقانى قۇر سٶز بولىپ قالدى. سول باياعى تاس قاراڭعىلىقپەن ەلٸ وتىرمىز. بۇل كٶشەدە تۇراتىندار ٶز اۋلاسىنداعى باعاندار باسىنا, ەندٸ بٸرٸ ەسٸك ماڭدايشاسىنا ورناتقان ەلەكتر جارىعىمەن جان ساقتاپ وتىر. بٸزدٸڭ ەليحان مەرەيتويىنان كٶپ ٷمٸتتەنگەنٸمٸز راس. بٸراق كەڭەس زامانىنان قالعان اعاش باعاندار اۋىستىرىلعان جوق, – دەيدٸ وسى كٶشەنٸڭ تٶمەنگٸ جاعىندا تۇراتىن زەينەتكەر قۇمارجان جاندٸلدينوۆ.
بۇرىن فەستيۆالنايا اتالعان كٶشەنٸڭ ەليحاننىڭ اتىنا اۋىسقانىن ايعاقتايتىن تاقتايشالار دا ەرقيلى جازىلىپتى. بٸر ٷيدٸڭ قابىرعاسىنان «ا.بٶكەيحان كٶشەسٸ» كٶزگە تٷسسە, ەندٸ بٸرٸنەن ورىسشا-قازاقشا اتاۋلارىمەن قاتار تۇرعانىن دا كٶردٸك. كٶبٸن تۇرعىنداردىڭ ٶز قالاۋىمەن جازدىرىپ ٸلدٸرگەنٸن تاقتايشالاردىڭ ەرتٷرلٸ فورماتىنان اڭعارۋعا بولادى. تٸپتٸ بٸر ٷيدٸڭ قابىرعاسىنان «كٶشەسٸ» دەگەن جازۋدىڭ تٸگٸنەن تٷسٸرٸلگەنٸن دە كٶزٸمٸز شالدى. سٶز جوق, قالالىق ونوماستيكالىق كوميسسييانىڭ كٶشە اتاۋلارىنىڭ جازىلۋ تەرتٸبٸن باقىلاۋعا نەمقۇرايدى قارايتىندىعىنىڭ بٸر دەلەلٸ بۇل. باس-اياعى 100 ٷيگە دە جەتپەيتٸن كٶشەنٸڭ مەسەلەسٸ از ەمەستٸگٸنە جٷرگەن سايىن كٶزٸم جەتە تٷستٸ.
– بۇل كٶشە تۇرماق, بٷكٸل كومسومول كەنتٸنەن بالالاردىڭ ويىن الاڭىن تاپپايسىز. بەرٸنٸڭ باراتىنى – مەكتەپ اۋلاسىنداعى فۋتبول الاڭى. ال ويىن الاڭى جوق. جارىق جوقتىقتان بٸزدٸڭ كٶشەنٸڭ تٶمەنگٸ جاعىنا ىمىرت تٷسە قاڭعىباستار مەن ماسكٷنەمدەر جينالىپ, تٷن ورتاسى اۋعانشا ۇيقى بەرمەيدٸ. كٶشەدە اسفالت جوقتىقتان اينالانى كٶكتەمدە لاي-باتپاق باسىپ, كٶلشٸكتەردەن جٷرەر جەر تاپپاي قينالامىز, – دەيدٸ ە.بٶكەيحان كٶشەسٸنٸڭ تاعى بٸر تۇرعىنى الميرا ەزٸمحانوۆا.
بۇل – ەليحان بٶكەيحان اتىنداعى كٶشەدە عانا بەلگٸلٸ بولعان بٸرەر مەسەلە. ال كومسومول كەنتٸندەگٸ جالپى ەلەۋمەتتٸك مەسەلەلەردٸڭ ٶزٸ بٸر كٶشتٸڭ جٷگٸ دەسە دە بولادى. سۋ جٷرەتٸن كولونكالارعا سۋدىڭ بەرٸلۋٸ توقتاتىلىپتى. بۇل كەنتتە بۇرىننان تۇراتىندار, ونىڭ ٶزٸندە شاماسى جەتكەندەرٸ ٶز ٷيلەرٸنە سۋ تارتتىرىپ العان. ال جاڭادان كٶشٸپ كەلگەندەر قاشىقتان سۋ تاسىپ, كەيدە كٶشەدەگٸ كولونكالاردىڭ ٸستەمەي قالۋى سالدارىنان كٶرشٸ ٷيلەردٸڭ ەسٸگٸن قاعۋعا مەجبٷر.
قالا ەكٸمٸ ە.سەلٸموۆتٸڭ كومسومول كەنتٸنەن جەر الىپ, باسپانا تۇرعىزعانداردى جارىقتاندىرىپ جاتقانىن جەرگٸلٸكتٸ باق-تا ايتقانىمەن, ونىسى دا جاي سٶز كٶرٸنەدٸ. اتىن اتاماۋدى ٶتٸنگەن بٸر تۇرعىن باعاندار ورناتىلعانىمەن, جارىق جەلٸلەرٸ ەلٸ تارتىلماعاندىعىن ايتتى. ەليحان بٶكەيحان كٶشەسٸنٸڭ ەڭ سوڭعى ٷيلەرٸنە دەيٸن بارعانىمدا بايقاعانىم, بۇل تٶڭٸرەكتەن جەر الىپ, ٷي سالىپ ورنىعىپ قالۋ وڭاي ەمەس. جاڭادان تۇرعىزىلعان باسپانالاردىڭ قاقپاسىندا ٷيدٸڭ ساتىلاتىندىعى جٶنٸندە حابارلاندىرۋ ٸلٸپ قويعانى دا بەكەر بولماسا كەرەك. سۋسىز, جارىقسىز مەكەننٸڭ تۇرعىندارى جاقسىلىققا تولىقتاي قول جەتكٸزەر كٷننٸڭ قاشان تۋارىن ٶزدەرٸ دە بٸلمەيدٸ.
ايتپاقشى, ەليحان بٶكەيحان كٶشەسٸنٸڭ جوعارى جاق بٶلٸگٸنەن 150 مەتر جەرگە دەيٸن تٶسەلگەن اسفالتتٸ كٶزٸمٸز شالدى. تۇرعىنداردان انىقتاي كەلە بٸلگەنٸمٸز – اسفالتتٸ قالالىق «گوردورستروي» مەكەمەسٸ تٶسەپ بەرگەلٸ بٸرەر اي عانا بولىپتى.
– ٶتكەن جىلى ەليحان بٶكەيحانوۆتىڭ 150 جىلدىق مەرەيتويىندا وسى كٶشە تۇتاسىمەن اسفالتتالاتىنىن ەستٸگەنبٸز. بٸراق, بٸلۋٸمٸزشە, رۋحاني-مەدەني شارالار ٶتكٸزۋدەن ارىعا بارعان جوق. وسى كٶشە تۇرعىندارىنىڭ اتىنان «گوردورستروي» مەكەمەسٸنٸڭ باسشىسى بەرٸكجان ايكەلەۆتٸڭ اتىنا اسفالت تٶسەپ بەرۋٸن ٶتٸنٸپ, حات جولدادىق. ول ازاماتقا راقمەت, شاما-شارقى كەلگەنشە كٶمەكتەستٸ. كٶشەنٸڭ جوعارى بٶلٸگٸندە كٶلدەنەڭ جاتقان سۋۆوركين مەن كۋبينسكايا كٶشەلەرٸنٸڭ ارالىعىنداعى 150 مەتر جەرگە دەيٸن ٶز قاراجاتتارىنا اسفالتتاپ بەردٸ. بٸزدٸڭ ەليحان اتىن ارداقتاعان مۇنداي ازاماتقا العىستان باسقا ايتارىمىز جوق, – دەيدٸ وسى كٶشەدە تۋىپ-ٶسكەن ازامات مۇرات مۇساتاەۆ.
توقەتەرٸن ايتقاندا, قالا بيلٸگٸ ەڭسەلٸ ەسكەرتكٸش تۇرعىزاتىنىن كٶڭٸلٸنە توق ساناعانىمەن, قالتارىستاعى كٶشەنٸڭ تاز قالپىندا قالىپ بارا جاتقانىنا باس اۋىرتپايتىن سىڭايلى. «ۇلتقا, جۇرتقا قىزمەت ەتۋ – بٸلٸمنەن ەمەس, مٸنەزدەن» دەگەن ەليحاننىڭ ٶسيەت سٶزٸن اباي كٶشەسٸنٸڭ تٶرٸنە ٸلٸپ, پرەزيدەنتتٸڭ «رۋحاني جاڭعىرۋىنا» ٷن قوسىپ جاتقانىن اڭعارتقان اتقامٸنەرلەر الاش قايراتكەرلەرٸنٸڭ الدىندا قىرعىن شارۋا تىندىرعانداي سەزٸنٸپ جٷر. ال ەرتەڭ ەسكەرتكٸشتٸڭ اشىلۋىنا كەلگەن مەرتەبەلٸ قوناقتار قالا سىرتىنداعى بٸر اۋىلدا «ەليحان بٶكەيحاننىڭ اتىندا كٶشە بارىن, ونىڭ اسفالتتالىپ, جارىق تارتىلاتىنىن دا ەستٸگەن ەدٸك. بارىپ كٶرٸپ قايتايىق» دەسە... قاي ٶتٸرٸگٸن ايتىپ قۇتىلار ەكەن?.. سوسىن الاش كٶسەمٸنە كٶشەنٸ سەمەي شەتٸنەن ەمەس, قالانىڭ قاق ورتاسىنان بەرسە ناعىز رۋحاني جاڭعىرۋ بولماي ما?
سەتجان قاسىمجانۇلى
شىعىس قازاقستان وبلىسى
"جاس الاش" گازەتٸ
