Ramazan orazasy – Islamdaǵy bes paryzdyń bireýi. Oǵan Quran men súnnet dálel. Quranda Allah Taǵala bylai deidi: «Ei, iman etkender! Senderge burynǵylarǵa paryz etilgendei oraza paryz etildi»[1].
Paiǵambarymyz (s.a.ý.) bylai deidi: «Islam bes nárseden turady: Allahtan basqa qudai joq ekenine, Muhammedtiń Allahtyń quly jáne Elshisi ekenine kýálik etý, namaz oqý, zeket berý, Ramazan orazasyn ustaý, shamasy kelgenderge qajylyqqa barý[2].
Orazanyń ýaqyty
Oraza ýaqyty – ekinshi shapaqtan bastalyp (iaǵni, tań namazynyń kirýimen bastalyp), kúnniń batýyna deiingi ýaqyt. Keibir faqihter boiynsha, saqtyq úshin alǵashqy shapaqta (tań namazy kirmei turyp) iship-jeýdi toqtatqan jaqsy. Kimde-kim shapaq jaiynda kúmándansa (tań namazynyń kirip-kirmegeni jaiynda kúmándansa), sáresini toqtatqan abzal. Biraq kimde-kim toqtatpai iship-jep, keiinnen ýaqyty shyǵyp ketkenin bilse, orazasyn qaza etýi kerek. Ramazan aiy – ashyq aspanda jańa týǵan aidy kórýmen, al, bultty kúnde Shaǵban aiyn otyz kúnge toltyrý arqyly bilinedi. Quranda Allah: «Kimde-kim Ramazan aiynda bolsa, oraza ustasyn» [3]. Paiǵambarymyz (s.a.ý.): «Jańa týǵan aidy kórgen kezde oraza ustańdar, ekinshi jańa týǵan aidy kórgen kezde orazalaryńdy toqtatyńdar. Eger aspan bultty bolsa, Shaǵban aiyn otyzǵa tolyqtyryńdar», – degen[4]. Basqa bir hadisinde «Ai jiyrma toǵyz kún. Jańa týǵan aidy kórmeiinshe, oraza ustamańdar. Eger aspan bultty bolsa, Shaǵban aiyn otyzǵa tolyqtyryńdar», – deidi.
Aýzy berik kisi kúnniń batyp-batpaǵany jaily kúmándansa, aýzyn ashpaǵany durys. Oraza ustaǵan adam anyq ýaqytty bilmese, shamalaýmen sárege turyp, shamalaýmen aýyz asha alady. Shapaqtyń atqanyn bile almaǵan (tań namazynyń ýaqyty kirgenin bile almaǵan) adam erte bastan qam jasap, aýzyn erterek bekitip, al kúnniń batqanyn bile almaǵan kezde, keshteý ashqan abzal. Bul – saqtyq úshin jasalǵan shara. Biraq qazirgi tańda arnaiy jasalǵan kúntizbeler bar.
Orazanyń paryz bolý sharttary
1.Musylman bolý. Oraza musylmandarǵa paryz. Sondyqtan jańa musylman bolǵan jandarǵa ótken jyldardaǵy oraza t.b. ǵibadattarynyń qazasy kerek emes. Dinge jańa kirgenderdiń beine bir jańa týǵan sábidei barlyq kúnási keshiriledi: Quranda Allah Taǵala: (Muhammed) «Kúpirlik etkenderge eger olar jamandyqtan tyiylsa, ótken kúnálary keshiriledi. Al eger olar qaitalasa, sonda ótkendegilerdiń de úkimi oryndalady» de»[5].
2.Baliǵat jasynda bolýy jáne aqyl-esi túzý bolý. Bala men aqyl-esi aýysqan, talyp qalǵan adamǵa oraza ustaý paryz emes. Bulardyń sanasy tolyq bolmaǵandyqtan, mundai ámir olarǵa júktelmeidi. Paiǵambarymyz (s.a.ý.) bylai deidi: «Úsh adamǵa qalam jazylmaidy: Baliǵat jasyna jetpeiinshe balaǵa, aqyl-esi túzý bolǵanga deiin aqyly kemiske, oianǵanǵa deiin uiqyda jatqan adamǵa[6]. Iaǵni, sana asa mańyzdy. Allahtyń ámiri sanaly jandarǵa kelgen. Jeti jasqa kirgen kezden orazaǵa kúshi jetetin qyz bala men er balaǵa ata-anasy oraza ustatyp úiretý kerek. Maqsat – balalardy orazaǵa baýlý. Aqyl-esi kemtar ne esinen tanyp qalǵan adamdarǵa ýaqytsha bolsa da oraza paryz emes. Aqyly ornyna kelse, qazasy ótelmeidi.
3.Oraza ustaýǵa kúshi jetý jáne jolaýshy bolmaý. Naýqas nemese jolaýshylarǵa oraza paryz emes. Biraq oraza ustasa, orazasy durys. Al oraza ustamasa, basqa kúnderi qazasyn etedi. Quranda bylai deidi: «Oraza sanaýly kúnderde. Kimde-kim naýqastansa iaki jolaýshy bolsa, basqa kúnderi ótesin»[7]. Kárilik jasqa kelip, oraza ustaýǵa shamalary kelmegen jandarǵa oraza paryz emes. Sonymen qatar haiyz, nifas kezindegi áielder jáne ózi nemese balasyna ziian tiýi yqtimal eki qabat áielder men bala emizgen áielderge de paryz emes. Kári adamdar oraza ornyna pidiia beredi. Olar orazanyń qazasyn da ótemeidi. Jolaýshyǵa kelsek, ol 90 shaqyrymnan astam jerge jolaýshylap shyqsa, jolaýshy sanalyp, oraza ustamaýyna ruqsat. Biraq keiin ustamaǵan kúnderiniń qazasyn óteidi.
Orazanyń durys oryndalý sharttary
1.Haiyz ben nifastan taza bolý: Haiyz ben nifas jaǵdaiyndaǵy áielder ýaqyty ótkennen keiin orazanyń qazasyn óteidi. Biraq bir adamnyń túnde nemese kúndiz júnip kúiinde bolýy, oraza ustaýyna kedergi emes. Biraq múmkindigine qarai, aýyz bekitpes buryn, ǵusyl alý – abzal.
2.Niet: Barlyq orazaǵa júrekpen niet etý – jetkilikti. Bir adam tún jarymynda erteńgi kúnniń oraza ekenin bilip, bul aida oraza ustaitynyn júrekten ótkizse nemese sárege tursa, bul isi oraza ustaýǵa niet sanalady. Biraq tilmen aitý mándúp (unamdy). Barlyq orazaǵa túnde nemese tań ýaqyty kirmei turyp niet etý – abzal. Ramazan orazasyna niet eterde árbir kúnine jeke-jeke niet etý shart. Sebebi, árqaisysy óz aldyna jeke ǵibadat. Bul – faqihterdiń basym kópshiliginiń pikiri.
Oraza ustaǵandar úshin mustahap (unamdy) nárseler
Oraza ustaǵandarǵa myna nárselerdi jasaý – mustahap, iaǵni unamdy, saýapty. Biraq mindet emes.
1.Bir jutym sý da bolsa sáreside turyp, iship-jeý. Paiǵambarymyz (s.a.ý.) bul turǵyda: «Sáresige turyńdar. Óitkeni, sáreniń tamaǵynda bereket bar»[8]. Basqa bir hadisinde: «Sáresi tamaǵy bereket. Bir jutym sý da bolsa, ony tastamańdar. Óitkeni, Allah sáreside tamaqtanǵandarǵa raqymdylyq etip, perishteleri de olar úshin keshirim tileidi»,[9] – deidi. Ekinshi shapaq atqanǵa deiin sáresini keshiktirý de – mustahap. Paiǵambarymyz (s.a.ý.) «Úmbetim aýyz asharda asyǵyp, al, sáresini keshiktirgen ýaqytta árqashan jaqsylyqta»,[10] – degen.
2.Aýyzdy aqsham namazyn oqymai turyp ashý. Namazda adamnyń kóńili aýyz ashýǵa aýyp turatyndyqtan, aýyz ashýǵa asyǵý – mustahap. Buǵan joǵaryda aitylǵan hadis kýá. Sonymen qatar, aýyzdy qurma nemese sýmen ashý – súnnet. Paiǵambarymyz (s.a.ý.) osylai ashqan.
3.Aýyz asharda myna duǵany oqý – súnnet:
{أللهُمَّ لَكَ صُمْتُ وَبِكَ آمَنْتُ وَعَلَيْكَ تَوَكَّلْتُ وَعلى رِزْقِكَ اَفْطَرْتُ وَصَوْمَ الْغَدِ مِنْ ِرَمَضانَ نَوَيْتُ فاغْفِرْلِي ماقَدَّمْتُ وَمااَخَّرْتُ}
Oqylýy: «Allahýmmá láká sýmtý ýá biká áámántý ýá 'aláiká táýákkáltý ýá 'ala rizqiká áftartý ýá saýmál-ǵadi min sháhri Ramadana náýáitý, fáǵfirlii máá qaddamtý ýá máá ahhartý».
Maǵynasy: «Allahym! Seniń rizalyǵyń úshin oraza ustadym. Seniń bergen rizyǵyńmen aýzymdy ashtym. Saǵan iman etip, saǵan táýekel jasadym. Ramazan aiynyń erteńgi kúnine de aýyz bekitýge niet ettim. Sen meniń ótken jáne keleshek kúnálarymdy keshir».
4.Aýzy berik jandarmen birge aýyz ashý jáne joq-jitikter men kedeilerge qol ushyn berý – mustahap. Paiǵambarymyz (s.a.ý.) bylai deidi: «Aýzy berik jandy aýyzasharǵa shaqyryp tamaq bergen adam, oraza ustaǵan adamnyń alatynyndai saýap alady. Aýzy berik adamnyń saýabynan da esh nárse kemimeidi[11]
5.Tań ýaqyty kirmei júniptikten tazalaný. Haiyzy nemese nifasy toqtaǵan áiel de sáresiniń aldynda jýynyp, tazalanǵany jaqsy. Mundaǵy maqsat – orazany taza bastaý. Biraq aýzy berik bola turyp, jýynýǵa da bolatynyn eskerte keteiik. Mundai kezde sýdyń tamaqqa ketip qalmaýyn qatty qadaǵalaý kerek. Áieldiń haiyz iaki nifas merzimi túnde aiaqtalyp, orazaǵa niet etse, jáne de júnip kisi jýynbai oraza ustasa, orazasy jaramdy.
6. Aýzy berik adamnyń jaqsy sózder sóileýi, bos sóz ben orynsyz is-qimyldardan boiyn aýlaq ustap baisaldylyq tanytýy – mustahap. Paiǵambarymyz (s.a.ý.) bylai deidi: «Jalǵan sóileý men jalǵan sózdermen áreket etýdi qoimaǵan adamnyń iship-jeýdi ǵana doǵarýy Allahqa qajet emes[12]. Basqa bir hadisinde: «Nebir oraza ustaǵandar bar. Olardyń orazasynda shóldeý men ashtyqtan basqa eshqandai paidasy bolmaidy. Nebir túnde turyp, nápil ǵibadat etkender bar. Biraq bul áreketinen uiqysyzdyqtan basqa eshqandai paida tappaidy»[13]. Sonymen qatar, Ramazanda «Men orazamyn» deý – súnnet. Paiǵambarymyz (s.a.ý.) bylai deidi: «Kimde-kim aýzy berik bolsa, jaman sóz sóilemesin. Daýys kóterip, aiqai shyǵarmasyn. Bireý oǵan til tigizse nemese onymen keriskisi kelse oǵan: «Men orazamyn» desin[14].
7. Aýzy berik adam bos ýaqyttaryn nápil ǵibadattarmen, ǵylymmen, Quran oqýmen, zikir, salaýat aitýmen ótkizý kerek. Paiǵambarymyz (s.a.ý.) Ramazanda Jebireiil ekeýi bir-birine kezekpe-kezek Quran oqyp, bir-birin tyńdaityn»[15].
8. Jalpy Ramazan aiynyń eń sońǵy on kúninde iǵtiqafqa kirý – súnnet. Paiǵambarymyz (s.a.ý.) Ramazannyń eń sońǵy on kúninde kóp ǵibadat jasaityn[16].
Aýzy berik kisige mákrýh jáne mákrýh emes nárseler
1.Sebepsiz bir nárseniń dámin tatý nemese shainaý – mákrúh. Bul orazanyń buzylýyna sebep bolýy múmkin. Biraq kóp kisige pisirilgen tamaqtyń dámin qadaǵalaý úshin, tamaqtyń dámin kórip, túkirip tastaýǵa bolady. Dámin tatqan ýaqytta tamaqqa ketpeýi shart.
2.Aýzy berik kisige sýly misýakty qoldaný – mákrúh.
3.Dáret alǵan kezde aýzyna, murnyna sýdy kóp paidalaný – mákrúh.
4.Bal nemese mai sekildi satyp alatyn nárselerdiń qandai ekenin bilý úshin dámin tatyp kórý – mákrúh.
5.Shainalyp táttisi ketken aq saǵyzdy shainaý – mákrúh. Al, jańasyn shainaýǵa múldem bolmaidy.
6.Aýzy berik adam álsirep ózin saqtai almaityndai bolsa, qan aldyrýy – mákrúh. Eger kótere alsa, mákrúh emes. Eń jaqsysy, kún batqan soń qan aldyrý.
7.Ramazanda qatty ystyqtap salqyndaý úshin aýyz ben muryndy sýlaý jáne sýyq sýmen jýyný – Ábý Iýsýp boiynsha, mákrúh emes. Óitkeni, mundai ýaqytta adamǵa jeńildik týady. Fátýa osy úkimge berilgen.
8.Ózine sene almaǵan aýzy berik jannyń áielin súiýi – mákrúh. Ózine sense, mákrúh emes. Hadiste Paiǵambarymyzdyń (s.a.ý.) zaiybyn súigeni jáne ázildegeni jaily aitylady[17].
9.Aýzy berik adamnyń júnip kúiinde tań atyrýy nemese kúndiz ihtilam bolýy orazaǵa ziiany joq.
10.Aýzy berik jannyń gúl ne átir sekildilerdi iiskeýi, súrme jaǵýy, murtyn mailaýy – mákrúh emes.
Orazany buzbaityn jaǵdailar
1.Umytyp iship-jeý nemese bilmei jynystyq qatynasta bolý. Paiǵambarymyz (s.a.ý.) bylai deidi: «Aýzy berik adam umytyp iship-jese, orazasyn buzbai tolyqtyrsyn. Óitkeni, oǵan jegizgen de, ishkizgende – Allah».[18] Basqa bir hadiste: «Ramazanda umytyp orazasyn buzǵan adamǵa qaza da, káffarat ta kerek emes»[19] – delingen. Umytqan adam esine túsken kezde dereý toqtatýy kerek.
2.Bir adam tańerteń júnip bolyp tursa jáne keshke deiin de osylai júnip kúiinde júrse, orazasy buzylmaidy. Biraq, álbette, namaz oqý úshin ǵusyl alý - paryz. Allah Quranda: «Eger júnip bolsańdar, tolyq tazalanyńdar»[20], – deidi.
3.Qan aldyrý nemese súlik saldyrý orazany buzbaidy. Paiǵambarymyz (s.a.ý.) qajylyqta aýzy berik kezinde qan aldyrǵan[21].
4.Qulaqqa sý kirý, bulyq aǵý orazany buzbaidy.
5.Kózge, qulaqqa dári tamyzý nemese kózge súrme jaǵý orazany buzbaidy.
6.Misýak orazany buzbaidy. Óitkeni, misýak qoldaný – súnnet. Tipti tis pastasyn qoldaný da orazany buzbaidy. Biraq ishke ketip qalsa buzylady. Eń abzaly tań namazy kirmei turyp jýý.
7.Tis juldyrý orazaǵa kedergi jasamaidy. Biraq juldyrǵan ýaqytta aýyzdaǵy qandy iaki dárini jutpaý shart.
8.Aýyz ben murynǵa sý alyp shaiqaý orazany buzbaidy. Biraq tamaqqa ketpeýin qadaǵalaý qajet.
9.Tamaqqa tútin nemese topyraq, shań, unnyń tozańy, qardyń ushqyny, jaýynnyń tamshylary eriksiz kirse, orazaǵa ziian bermeidi. Biraq bulardy ádeii ishine tartsa, oraza buzylady.
10.Túkirik nemese muryndy tart orazany buzbaidy.
11.Tisterdiń arasynda qalǵan tamaq qaldyqtary noqattan kishkene bolsa, ony jutý orazany buzbaidy. Gúl, átir sekildi jaqsy iisterdi iiskeý orazaǵa ziian bermeidi.
12.Eriksiz qusý (aýyz toly qusyq bolsa da) orazaǵa kedergi jasamaidy. Jáne onyń eriksiz ishke qaita ketýi de.
13.Salqyndaý úshin jýyný, júzý nemese ylǵaldy bir kóilek kiiý orazany buzbaidy. Biraq sý jutpastan sýǵa batyp júzý qiyn bolǵandyqtan túspeý abzal.
Oraza buzylǵanda qazasy ǵana óteletin jaǵdailar
1.Emdik maqsatta dári ishse, oraza buzylady. Qazasyn óteý kerek.
2.Qatelesip, bir nárse iship-jeý orazany buzady. Iaǵni bir adam oraza ekenin bile turyp, qatelesip bir nárse iship-jese, orazasy buzylady. Mysaly, dáret alyp jatqan kezde baiqaýsyzda tamaǵyna sý ketip qalsa, qardy aýzyna salyp, ol da tamaǵynan ótse, orazasy buzylady. Qazasy óteledi. Eger de oraza ekenin umytyp istese, oraza buzylmaidy.
3.Tisteriniń arasynan shyqqan qan túkirikpen birdei nemese odan kóp bolyp tamaqtan ótse oraza buzylady. Az bolsa, buzylmaidy. Óitkeni, kólemi az qannan saqtaný qiyn.
4.Aýyz toly qusyq qaqyryq bolsa, Ábý Hanifa men Imam Muhammed boiynsha, orazaǵa eshqandai ziian tigizbeidi. Joǵarydaǵy máselege myna hadis dálel: «Aýzy berik adam qusqysy kelip, ózine ie bola almasa, oǵan qazasyn óteý mindetti emes. Óz qalaýymen qusatyn bolsa, orazasyn qaza etsin»[22].
Ári qaza, ári káffarat qajet ettiretin jaǵdailar
Bular ekige bólinedi:
1.Eshqandai sebepsiz azyq nemese azyqtyń ereksheligi bar barlyq zattardy ádeii bilip jeý. Mysaly: ádeii jeý, ishý, temeki shegý. Bulardyń barlyǵy ishke ketken kezde ári qaza, ári káffarat kerek. Biraq azyqtar aýyzda ezilip, jutylmaityn bolsa, dámi de tamaqtan ótpese, oraza buzylmaidy. Sonymen qatar, bireýdi ǵaibattaǵany úshin qan aldyrǵannan keiin nemese súiiskennen keiin oraza buzyldy dep oilap, ádeii jeý de káffaratty qajet qylady. Sol sekildi aýzyndaǵy jańbyr tamshylaryn ádeii jutý káffaratty qajet ettiredi. Az kólemde tuz jeý de osyndai. Bul jaily Hazireti Álidiń riýaiat etken myna hadisi dálel: «Oraza kirgennen ǵana buzylady, shyqqannan emes».
3.Aýzy berik ekenin bile tura zaiybymen jaqyndasýy. Munyń dáleli Ramazannyń kúndizinde áielimen jaqyndasqan bir adam Paiǵambarymyzǵa (s.a.ý.) bildiredi. Paiǵambarymyz oǵan káffarat úshin bir qul azat etý, oǵan shamasy jetpese, eki ai qatarynan úzbei oraza ustaý kerektigin iaki oǵan da kúshi jetpese alpys joq-jitikti toidyrý qajettiligin aitady[23]. Eki ai oraza ustaýǵa shamasy jetken adam joq-jitikterdi toidyrý múmkindigin káffarat jolyna paidalana almaidy.
Oraza káffaraty
Kimde-kim Ramazanda ádeii eshqandai sebepsiz orazasyn buzsa, oǵan káffarat retinde bir quldy nemese kúńdi azat etýi, eger oǵan shamasy jetpese, eki ai qatarynan oraza ustaýy, eger buǵan da kúshi jetpese, alpys joq-jitikti tamaqtandyrýy tiis. Quranda bul jaily bylai delinedi: «Bastaǵan izgi isterińdi buzbańdar»[24]. Paiǵambarymyz bylai deidi: «Kimde-kim Ramazanda orazasyn buzsa, oǵan zihar jasaǵan adamǵa tiisti (káffarat) júkteledi». Biraq Ramazan orazasynan tys orazalarǵa tek qana qaza kerek.
Oraza ustai almaityndardyń jaǵdaiy
Oraza ustaýǵa shamasy kelmegen jandarǵa fidiia berý – ýájip. Bular aýrýlarynyń aiyǵýy úmit etilmegen jandar men oraza ustaýǵa shamasy jetpegen qart kisiler. Olar orazanyń ornyna árbir kún úshin bir kedeidi tamaqtandyrady. Fidiiany aqshalai berýge de bolady. Bir kedeidi otyz kún tańda jáne keshke tamaqtandyrý nemese alpys kedeidi bir kún tańerteń iaki keshke tamaqtandyrý jetkilikti. Quranda Allah Taǵala «Oraza ustaýǵa shamasy kelmeitinder bir jarlynyń tamaǵyn tólesin»,[25] – deidi. Ibn Abbas bul aiat jaily bylai deidi: «Aiat – kári adamdar úshin túsken. Orazany óteý – paryz». Degenmen, keibir qariialar joq-jitikti tamaqtandyrýǵa shamasy kelmese, Allahtan keshirim tileidi. «Allah adamǵa kótere almaityn júkti bermeidi»[26].
Sol sekildi jazylmaityn naýqasqa da fidiianyń ýájip bolǵany jaily Islam faqihteri arasynda talas joq. Mundai adamǵa oraza ustaý paryz emes[27]. Oǵan myna aiat dálel: «Allah senderge dinde qiynshylyq jasaǵan emes»[28].
Alla tutqan orazalyryńyzdy qabyl etsin!
«ISLAM ǴYLYMHALY»
M.Isauly, Q.Joldybaiuly.
islam.kz
.jpg)