العاش رەت ورازا ۇستاعالى وتىرعان جاندارعا قاجەتتٸ مەلٸمەتتەر

رامازان ورازاسى – يسلامداعى بەس پارىزدىڭ بٸرەۋٸ. وعان قۇران مەن سٷننەت دەلەل. قۇراندا اللاھ تاعالا بىلاي دەيدٸ: «ەي, يمان ەتكەندەر! سەندەرگە بۇرىنعىلارعا پارىز ەتٸلگەندەي ورازا پارىز ەتٸلدٸ»[1].

پايعامبارىمىز (س.ا.ۋ.) بىلاي دەيدٸ: «يسلام بەس نەرسەدەن تۇرادى: اللاھتان باسقا قۇداي جوق ەكەنٸنە, مۇحاممەدتٸڭ اللاھتىڭ قۇلى جەنە ەلشٸسٸ ەكەنٸنە كۋەلٸك ەتۋ, ناماز وقۋ, زەكەت بەرۋ, رامازان ورازاسىن ۇستاۋ, شاماسى كەلگەندەرگە قاجىلىققا بارۋ[2].

ورازانىڭ ۋاقىتى

ورازا ۋاقىتى – ەكٸنشٸ شاپاقتان باستالىپ (ياعني, تاڭ نامازىنىڭ كٸرۋٸمەن باستالىپ), كٷننٸڭ باتۋىنا دەيٸنگٸ ۋاقىت. كەيبٸر فاقيھتەر بويىنشا, ساقتىق ٷشٸن العاشقى شاپاقتا (تاڭ نامازى كٸرمەي تۇرىپ) ٸشٸپ-جەۋدٸ توقتاتقان جاقسى. كٸمدە-كٸم شاپاق جايىندا كٷمەندانسا (تاڭ نامازىنىڭ كٸرٸپ-كٸرمەگەنٸ جايىندا كٷمەندانسا), سەرەسٸنٸ توقتاتقان ابزال. بٸراق كٸمدە-كٸم توقتاتپاي ٸشٸپ-جەپ, كەيٸننەن ۋاقىتى شىعىپ كەتكەنٸن بٸلسە, ورازاسىن قازا ەتۋٸ كەرەك. رامازان ايى – اشىق اسپاندا جاڭا تۋعان ايدى كٶرۋمەن, ال, بۇلتتى كٷندە شاعبان ايىن وتىز كٷنگە تولتىرۋ ارقىلى بٸلٸنەدٸ. قۇراندا اللاھ: «كٸمدە-كٸم رامازان ايىندا بولسا, ورازا ۇستاسىن» [3]. پايعامبارىمىز (س.ا.ۋ.): «جاڭا تۋعان ايدى كٶرگەن كەزدە ورازا ۇستاڭدار, ەكٸنشٸ جاڭا تۋعان ايدى كٶرگەن كەزدە ورازالارىڭدى توقتاتىڭدار. ەگەر اسپان بۇلتتى بولسا, شاعبان ايىن وتىزعا تولىقتىرىڭدار», – دەگەن[4]. باسقا بٸر حاديسٸندە «اي جيىرما توعىز كٷن. جاڭا تۋعان ايدى كٶرمەيٸنشە, ورازا ۇستاماڭدار. ەگەر اسپان بۇلتتى بولسا, شاعبان ايىن وتىزعا تولىقتىرىڭدار», – دەيدٸ.

اۋزى بەرٸك كٸسٸ كٷننٸڭ باتىپ-باتپاعانى جايلى كٷمەندانسا, اۋزىن اشپاعانى دۇرىس. ورازا ۇستاعان ادام انىق ۋاقىتتى بٸلمەسە, شامالاۋمەن سەرەگە تۇرىپ, شامالاۋمەن اۋىز اشا الادى. شاپاقتىڭ اتقانىن بٸلە الماعان (تاڭ نامازىنىڭ ۋاقىتى كٸرگەنٸن بٸلە الماعان) ادام ەرتە باستان قام جاساپ, اۋزىن ەرتەرەك بەكٸتٸپ, ال كٷننٸڭ باتقانىن بٸلە الماعان كەزدە, كەشتەۋ اشقان ابزال. بۇل – ساقتىق ٷشٸن جاسالعان شارا. بٸراق قازٸرگٸ تاڭدا ارنايى جاسالعان كٷنتٸزبەلەر بار.

ورازانىڭ پارىز بولۋ شارتتارى

1.مۇسىلمان بولۋ. ورازا مۇسىلماندارعا پارىز. سوندىقتان جاڭا مۇسىلمان بولعان جاندارعا ٶتكەن جىلدارداعى ورازا ت.ب. عيباداتتارىنىڭ قازاسى كەرەك ەمەس. دٸنگە جاڭا كٸرگەندەردٸڭ بەينە بٸر جاڭا تۋعان سەبيدەي بارلىق كٷنەسٸ كەشٸرٸلەدٸ: قۇراندا اللاھ تاعالا: (مۇحاممەد) «كٷپٸرلٸك ەتكەندەرگە ەگەر ولار جاماندىقتان تىيىلسا, ٶتكەن كٷنەلارى كەشٸرٸلەدٸ. ال ەگەر ولار قايتالاسا, سوندا ٶتكەندەگٸلەردٸڭ دە ٷكٸمٸ ورىندالادى» دە»[5].

2.باليعات جاسىندا بولۋى جەنە اقىل-ەسٸ تٷزۋ بولۋ. بالا مەن اقىل-ەسٸ اۋىسقان, تالىپ قالعان ادامعا ورازا ۇستاۋ پارىز ەمەس. بۇلاردىڭ ساناسى تولىق بولماعاندىقتان, مۇنداي ەمٸر ولارعا جٷكتەلمەيدٸ. پايعامبارىمىز (س.ا.ۋ.) بىلاي دەيدٸ: «ٷش ادامعا قالام جازىلمايدى: باليعات جاسىنا جەتپەيٸنشە بالاعا, اقىل-ەسٸ تٷزۋ بولعانگا دەيٸن اقىلى كەمٸسكە, ويانعانعا دەيٸن ۇيقىدا جاتقان ادامعا[6]. ياعني, سانا اسا ماڭىزدى. اللاھتىڭ ەمٸرٸ سانالى جاندارعا كەلگەن. جەتٸ جاسقا كٸرگەن كەزدەن ورازاعا كٷشٸ جەتەتٸن قىز بالا مەن ەر بالاعا اتا-اناسى ورازا ۇستاتىپ ٷيرەتۋ كەرەك. ماقسات – بالالاردى ورازاعا باۋلۋ. اقىل-ەسٸ كەمتار نە ەسٸنەن تانىپ قالعان ادامدارعا ۋاقىتشا بولسا دا ورازا پارىز ەمەس. اقىلى ورنىنا كەلسە, قازاسى ٶتەلمەيدٸ.

3.ورازا ۇستاۋعا كٷشٸ جەتۋ جەنە جولاۋشى بولماۋ. ناۋقاس نەمەسە جولاۋشىلارعا ورازا پارىز ەمەس. بٸراق ورازا ۇستاسا, ورازاسى دۇرىس. ال ورازا ۇستاماسا, باسقا كٷندەرٸ قازاسىن ەتەدٸ. قۇراندا بىلاي دەيدٸ: «ورازا ساناۋلى كٷندەردە. كٸمدە-كٸم ناۋقاستانسا ياكي جولاۋشى بولسا, باسقا كٷندەرٸ ٶتەسٸن»[7]. كەرٸلٸك جاسقا كەلٸپ, ورازا ۇستاۋعا شامالارى كەلمەگەن جاندارعا ورازا پارىز ەمەس. سونىمەن قاتار حايىز, نيفاس كەزٸندەگٸ ەيەلدەر جەنە ٶزٸ نەمەسە بالاسىنا زييان تيۋٸ ىقتيمال ەكٸ قابات ەيەلدەر مەن بالا ەمٸزگەن ەيەلدەرگە دە پارىز ەمەس. كەرٸ ادامدار ورازا ورنىنا پيدييا بەرەدٸ. ولار ورازانىڭ قازاسىن دا ٶتەمەيدٸ. جولاۋشىعا كەلسەك, ول 90 شاقىرىمنان استام جەرگە جولاۋشىلاپ شىقسا, جولاۋشى سانالىپ, ورازا ۇستاماۋىنا رۇقسات. بٸراق كەيٸن ۇستاماعان كٷندەرٸنٸڭ قازاسىن ٶتەيدٸ.

ورازانىڭ دۇرىس ورىندالۋ شارتتارى

1.حايىز بەن نيفاستان تازا بولۋ: حايىز بەن نيفاس جاعدايىنداعى ەيەلدەر ۋاقىتى ٶتكەننەن كەيٸن ورازانىڭ قازاسىن ٶتەيدٸ. بٸراق بٸر ادامنىڭ تٷندە نەمەسە كٷندٸز جٷنٸپ كٷيٸندە بولۋى, ورازا ۇستاۋىنا كەدەرگٸ ەمەس. بٸراق مٷمكٸندٸگٸنە قاراي, اۋىز بەكٸتپەس بۇرىن, عۇسىل الۋ – ابزال.

2.نيەت: بارلىق ورازاعا جٷرەكپەن نيەت ەتۋ – جەتكٸلٸكتٸ. بٸر ادام تٷن جارىمىندا ەرتەڭگٸ كٷننٸڭ ورازا ەكەنٸن بٸلٸپ, بۇل ايدا ورازا ۇستايتىنىن جٷرەكتەن ٶتكٸزسە نەمەسە سەرەگە تۇرسا, بۇل ٸسٸ ورازا ۇستاۋعا نيەت سانالادى. بٸراق تٸلمەن ايتۋ مەندٷپ (ۇنامدى). بارلىق ورازاعا تٷندە نەمەسە تاڭ ۋاقىتى كٸرمەي تۇرىپ نيەت ەتۋ – ابزال. رامازان ورازاسىنا نيەت ەتەردە ەربٸر كٷنٸنە جەكە-جەكە نيەت ەتۋ شارت. سەبەبٸ, ەرقايسىسى ٶز الدىنا جەكە عيبادات. بۇل – فاقيھتەردٸڭ باسىم كٶپشٸلٸگٸنٸڭ پٸكٸرٸ.

 ورازا ۇستاعاندار ٷشٸن مۇستاحاپ (ۇنامدى) نەرسەلەر

ورازا ۇستاعاندارعا مىنا نەرسەلەردٸ جاساۋ – مۇستاحاپ, ياعني ۇنامدى, ساۋاپتى. بٸراق مٸندەت ەمەس.

1.بٸر جۇتىم سۋ دا بولسا سەرەسٸدە تۇرىپ, ٸشٸپ-جەۋ. پايعامبارىمىز (س.ا.ۋ.) بۇل تۇرعىدا: «سەرەسٸگە تۇرىڭدار. ٶيتكەنٸ, سەرەنٸڭ تاماعىندا بەرەكەت بار»[8]. باسقا بٸر حاديسٸندە: «سەرەسٸ تاماعى بەرەكەت. بٸر جۇتىم سۋ دا بولسا, ونى تاستاماڭدار. ٶيتكەنٸ, اللاھ سەرەسٸدە تاماقتانعاندارعا راقىمدىلىق ەتٸپ, پەرٸشتەلەرٸ دە ولار ٷشٸن كەشٸرٸم تٸلەيدٸ»,[9] – دەيدٸ. ەكٸنشٸ شاپاق اتقانعا دەيٸن سەرەسٸنٸ كەشٸكتٸرۋ دە – مۇستاحاپ. پايعامبارىمىز (س.ا.ۋ.) «ٷمبەتٸم اۋىز اشاردا اسىعىپ, ال, سەرەسٸنٸ كەشٸكتٸرگەن ۋاقىتتا ەرقاشان جاقسىلىقتا»,[10] – دەگەن.

2.اۋىزدى اقشام نامازىن وقىماي تۇرىپ اشۋ. نامازدا ادامنىڭ كٶڭٸلٸ اۋىز اشۋعا اۋىپ تۇراتىندىقتان, اۋىز اشۋعا اسىعۋ – مۇستاحاپ. بۇعان جوعارىدا ايتىلعان حاديس كۋە. سونىمەن قاتار, اۋىزدى قۇرما نەمەسە سۋمەن اشۋ – سٷننەت. پايعامبارىمىز (س.ا.ۋ.) وسىلاي اشقان.

3.اۋىز اشاردا مىنا دۇعانى وقۋ – سٷننەت:

{أللهُمَّ لَكَ صُمْتُ وَبِكَ آمَنْتُ وَعَلَيْكَ تَوَكَّلْتُ وَعلى رِزْقِكَ اَفْطَرْتُ وَصَوْمَ الْغَدِ مِنْ ِرَمَضانَ نَوَيْتُ فاغْفِرْلِي ماقَدَّمْتُ وَمااَخَّرْتُ}

وقىلۋى: «اللاھۋممە لەكە سۋمتۋ ۋە بيكە ەەمەنتۋ ۋە 'الەيكە تەۋەككەلتۋ ۋە 'الا ريزقيكە ەفتارتۋ ۋە ساۋمەل-عادي مين شەھري رامادانا نەۋەيتۋ, فەعفيرليي مەە قاددامتۋ ۋە مەە اححارتۋ».

ماعىناسى: «اللاھىم! سەنٸڭ ريزالىعىڭ ٷشٸن ورازا ۇستادىم. سەنٸڭ بەرگەن ريزىعىڭمەن اۋزىمدى اشتىم. ساعان يمان ەتٸپ, ساعان تەۋەكەل جاسادىم. رامازان ايىنىڭ ەرتەڭگٸ كٷنٸنە دە اۋىز بەكٸتۋگە نيەت ەتتٸم. سەن مەنٸڭ ٶتكەن جەنە كەلەشەك كٷنەلارىمدى كەشٸر».

4.اۋزى بەرٸك جاندارمەن بٸرگە اۋىز اشۋ جەنە جوق-جٸتٸكتەر مەن كەدەيلەرگە قول ۇشىن بەرۋ – مۇستاحاپ. پايعامبارىمىز (س.ا.ۋ.) بىلاي دەيدٸ: «اۋزى بەرٸك جاندى اۋىزاشارعا شاقىرىپ تاماق بەرگەن ادام, ورازا ۇستاعان ادامنىڭ الاتىنىنداي ساۋاپ الادى. اۋزى بەرٸك ادامنىڭ ساۋابىنان دا ەش نەرسە كەمٸمەيدٸ[11]

5.تاڭ ۋاقىتى كٸرمەي جٷنٸپتٸكتەن تازالانۋ. حايىزى نەمەسە نيفاسى توقتاعان ەيەل دە سەرەسٸنٸڭ الدىندا جۋىنىپ, تازالانعانى جاقسى. مۇنداعى ماقسات – ورازانى تازا باستاۋ. بٸراق اۋزى بەرٸك بولا تۇرىپ, جۋىنۋعا دا بولاتىنىن ەسكەرتە كەتەيٸك. مۇنداي كەزدە سۋدىڭ تاماققا كەتٸپ قالماۋىن قاتتى قاداعالاۋ كەرەك. ەيەلدٸڭ حايىز ياكي نيفاس مەرزٸمٸ تٷندە اياقتالىپ, ورازاعا نيەت ەتسە, جەنە دە جٷنٸپ كٸسٸ جۋىنباي ورازا ۇستاسا, ورازاسى جارامدى.

6. اۋزى بەرٸك ادامنىڭ جاقسى سٶزدەر سٶيلەۋٸ, بوس سٶز بەن ورىنسىز ٸس-قيمىلداردان بويىن اۋلاق ۇستاپ بايسالدىلىق تانىتۋى – مۇستاحاپ. پايعامبارىمىز (س.ا.ۋ.) بىلاي دەيدٸ: «جالعان سٶيلەۋ مەن جالعان سٶزدەرمەن ەرەكەت ەتۋدٸ قويماعان ادامنىڭ ٸشٸپ-جەۋدٸ عانا دوعارۋى اللاھقا قاجەت ەمەس[12]. باسقا بٸر حاديسٸندە: «نەبٸر ورازا ۇستاعاندار بار. ولاردىڭ ورازاسىندا شٶلدەۋ مەن اشتىقتان باسقا ەشقانداي پايداسى بولمايدى. نەبٸر تٷندە تۇرىپ, نەپٸل عيبادات ەتكەندەر بار. بٸراق بۇل ەرەكەتٸنەن ۇيقىسىزدىقتان باسقا ەشقانداي پايدا تاپپايدى»[13]. سونىمەن قاتار, رامازاندا «مەن ورازامىن» دەۋ – سٷننەت. پايعامبارىمىز (س.ا.ۋ.) بىلاي دەيدٸ: «كٸمدە-كٸم اۋزى بەرٸك بولسا, جامان سٶز سٶيلەمەسٸن. داۋىس كٶتەرٸپ, ايقاي شىعارماسىن. بٸرەۋ وعان تٸل تيگٸزسە نەمەسە ونىمەن كەرٸسكٸسٸ كەلسە وعان: «مەن ورازامىن» دەسٸن[14].

7. اۋزى بەرٸك ادام بوس ۋاقىتتارىن نەپٸل عيباداتتارمەن, عىلىممەن, قۇران وقۋمەن, زٸكٸر, سالاۋات ايتۋمەن ٶتكٸزۋ كەرەك. پايعامبارىمىز (س.ا.ۋ.) رامازاندا جەبٸرەيٸل ەكەۋٸ بٸر-بٸرٸنە كەزەكپە-كەزەك قۇران وقىپ, بٸر-بٸرٸن تىڭدايتىن»[15].

8. جالپى رامازان ايىنىڭ ەڭ سوڭعى ون كٷنٸندە يعتيقافقا كٸرۋ – سٷننەت. پايعامبارىمىز (س.ا.ۋ.) رامازاننىڭ ەڭ سوڭعى ون كٷنٸندە كٶپ عيبادات جاسايتىن[16].

اۋزى بەرٸك كٸسٸگە مەكرۋھ جەنە مەكرۋھ ەمەس نەرسەلەر

1.سەبەپسٸز بٸر نەرسەنٸڭ دەمٸن تاتۋ نەمەسە شايناۋ – مەكرٷھ. بۇل ورازانىڭ بۇزىلۋىنا سەبەپ بولۋى مٷمكٸن. بٸراق كٶپ كٸسٸگە پٸسٸرٸلگەن تاماقتىڭ دەمٸن قاداعالاۋ ٷشٸن, تاماقتىڭ دەمٸن كٶرٸپ, تٷكٸرٸپ تاستاۋعا بولادى. دەمٸن تاتقان ۋاقىتتا تاماققا كەتپەۋٸ شارت.

2.اۋزى بەرٸك كٸسٸگە سۋلى ميسۋاكتى قولدانۋ – مەكرٷھ.

3.دەرەت العان كەزدە اۋزىنا, مۇرنىنا سۋدى كٶپ پايدالانۋ – مەكرٷھ.

4.بال نەمەسە ماي سەكٸلدٸ ساتىپ الاتىن نەرسەلەردٸڭ قانداي ەكەنٸن بٸلۋ ٷشٸن دەمٸن تاتىپ كٶرۋ – مەكرٷھ.

5.شاينالىپ تەتتٸسٸ كەتكەن اق ساعىزدى شايناۋ – مەكرٷھ. ال, جاڭاسىن شايناۋعا مٷلدەم بولمايدى.

6.اۋزى بەرٸك ادام ەلسٸرەپ ٶزٸن ساقتاي المايتىنداي بولسا, قان الدىرۋى – مەكرٷھ. ەگەر كٶتەرە السا, مەكرٷھ ەمەس. ەڭ جاقسىسى, كٷن باتقان سوڭ قان الدىرۋ.

7.رامازاندا قاتتى ىستىقتاپ سالقىنداۋ ٷشٸن اۋىز بەن مۇرىندى سۋلاۋ جەنە سۋىق سۋمەن جۋىنۋ – ەبۋ يۋسۋپ بويىنشا, مەكرٷھ ەمەس. ٶيتكەنٸ, مۇنداي ۋاقىتتا ادامعا جەڭٸلدٸك تۋادى. فەتۋا وسى ٷكٸمگە بەرٸلگەن.

8.ٶزٸنە سەنە الماعان اۋزى بەرٸك جاننىڭ ەيەلٸن سٷيۋٸ – مەكرٷھ. ٶزٸنە سەنسە, مەكرٷھ ەمەس. حاديستە پايعامبارىمىزدىڭ (س.ا.ۋ.) زايىبىن سٷيگەنٸ جەنە ەزٸلدەگەنٸ جايلى ايتىلادى[17].

9.اۋزى بەرٸك ادامنىڭ جٷنٸپ كٷيٸندە تاڭ اتىرۋى نەمەسە كٷندٸز يحتيلام بولۋى ورازاعا زييانى جوق.

10.اۋزى بەرٸك جاننىڭ گٷل نە ەتٸر سەكٸلدٸلەردٸ يٸسكەۋٸ, سٷرمە جاعۋى, مۇرتىن مايلاۋى – مەكرٷھ ەمەس.

 ورازانى بۇزبايتىن جاعدايلار

1.ۇمىتىپ ٸشٸپ-جەۋ نەمەسە بٸلمەي جىنىستىق قاتىناستا بولۋ. پايعامبارىمىز (س.ا.ۋ.) بىلاي دەيدٸ: «اۋزى بەرٸك ادام ۇمىتىپ ٸشٸپ-جەسە, ورازاسىن بۇزباي تولىقتىرسىن. ٶيتكەنٸ, وعان جەگٸزگەن دە, ٸشكٸزگەندە – اللاھ».[18] باسقا بٸر حاديستە: «رامازاندا ۇمىتىپ ورازاسىن بۇزعان ادامعا قازا دا, كەففارات تا كەرەك ەمەس»[19] – دەلٸنگەن. ۇمىتقان ادام ەسٸنە تٷسكەن كەزدە دەرەۋ توقتاتۋى كەرەك.

2.بٸر ادام تاڭەرتەڭ جٷنٸپ بولىپ تۇرسا جەنە كەشكە دەيٸن دە وسىلاي جٷنٸپ كٷيٸندە جٷرسە, ورازاسى بۇزىلمايدى. بٸراق, ەلبەتتە, ناماز وقۋ ٷشٸن عۇسىل الۋ - پارىز. اللاھ قۇراندا: «ەگەر جٷنٸپ بولساڭدار, تولىق تازالانىڭدار»[20], – دەيدٸ.

3.قان الدىرۋ نەمەسە سٷلٸك سالدىرۋ ورازانى بۇزبايدى. پايعامبارىمىز (س.ا.ۋ.) قاجىلىقتا اۋزى بەرٸك كەزٸندە قان الدىرعان[21].

4.قۇلاققا سۋ كٸرۋ, بۇلىق اعۋ ورازانى بۇزبايدى.

5.كٶزگە, قۇلاققا دەرٸ تامىزۋ نەمەسە كٶزگە سٷرمە جاعۋ ورازانى بۇزبايدى.

6.ميسۋاك ورازانى بۇزبايدى. ٶيتكەنٸ, ميسۋاك قولدانۋ – سٷننەت. تٸپتٸ تٸس پاستاسىن قولدانۋ دا ورازانى بۇزبايدى. بٸراق ٸشكە كەتٸپ قالسا بۇزىلادى. ەڭ ابزالى تاڭ نامازى كٸرمەي تۇرىپ جۋۋ.

7.تٸس جۇلدىرۋ ورازاعا كەدەرگٸ جاسامايدى. بٸراق جۇلدىرعان ۋاقىتتا اۋىزداعى قاندى ياكي دەرٸنٸ جۇتپاۋ شارت.

8.اۋىز بەن مۇرىنعا سۋ الىپ شايقاۋ ورازانى بۇزبايدى. بٸراق تاماققا كەتپەۋٸن قاداعالاۋ قاجەت.

9.تاماققا تٷتٸن نەمەسە توپىراق, شاڭ, ۇننىڭ توزاڭى, قاردىڭ ۇشقىنى, جاۋىننىڭ تامشىلارى ەرٸكسٸز كٸرسە, ورازاعا زييان بەرمەيدٸ. بٸراق بۇلاردى ەدەيٸ ٸشٸنە تارتسا, ورازا بۇزىلادى.

10.تٷكٸرٸك نەمەسە مۇرىندى تارت ورازانى بۇزبايدى.

11.تٸستەردٸڭ اراسىندا قالعان تاماق قالدىقتارى نوقاتتان كٸشكەنە بولسا, ونى جۇتۋ ورازانى بۇزبايدى. گٷل, ەتٸر سەكٸلدٸ جاقسى يٸستەردٸ يٸسكەۋ ورازاعا زييان بەرمەيدٸ.

12.ەرٸكسٸز قۇسۋ (اۋىز تولى قۇسىق بولسا دا) ورازاعا كەدەرگٸ جاسامايدى. جەنە ونىڭ ەرٸكسٸز ٸشكە قايتا كەتۋٸ دە.

13.سالقىنداۋ ٷشٸن جۋىنۋ, جٷزۋ نەمەسە ىلعالدى بٸر كٶيلەك كييۋ ورازانى بۇزبايدى. بٸراق سۋ جۇتپاستان سۋعا باتىپ جٷزۋ قيىن بولعاندىقتان تٷسپەۋ ابزال.

ورازا بۇزىلعاندا قازاسى عانا ٶتەلەتٸن جاعدايلار

1.ەمدٸك ماقساتتا دەرٸ ٸشسە, ورازا بۇزىلادى. قازاسىن ٶتەۋ كەرەك.

2.قاتەلەسٸپ, بٸر نەرسە ٸشٸپ-جەۋ ورازانى بۇزادى. ياعني بٸر ادام ورازا ەكەنٸن بٸلە تۇرىپ, قاتەلەسٸپ بٸر نەرسە ٸشٸپ-جەسە, ورازاسى بۇزىلادى. مىسالى, دەرەت الىپ جاتقان كەزدە بايقاۋسىزدا تاماعىنا سۋ كەتٸپ قالسا, قاردى اۋزىنا سالىپ, ول دا تاماعىنان ٶتسە, ورازاسى بۇزىلادى. قازاسى ٶتەلەدٸ. ەگەر دە ورازا ەكەنٸن ۇمىتىپ ٸستەسە, ورازا بۇزىلمايدى.

3.تٸستەرٸنٸڭ اراسىنان شىققان قان تٷكٸرٸكپەن بٸردەي نەمەسە ودان كٶپ بولىپ تاماقتان ٶتسە ورازا بۇزىلادى. از بولسا, بۇزىلمايدى. ٶيتكەنٸ, كٶلەمٸ از قاننان ساقتانۋ قيىن.

4.اۋىز تولى قۇسىق قاقىرىق بولسا, ەبۋ حانيفا مەن يمام مۇحاممەد بويىنشا, ورازاعا ەشقانداي زييان تيگٸزبەيدٸ. جوعارىداعى مەسەلەگە مىنا حاديس دەلەل: «اۋزى بەرٸك ادام قۇسقىسى كەلٸپ, ٶزٸنە يە بولا الماسا, وعان قازاسىن ٶتەۋ مٸندەتتٸ ەمەس. ٶز قالاۋىمەن قۇساتىن بولسا, ورازاسىن قازا ەتسٸن»[22].

ەرٸ قازا, ەرٸ كەففارات قاجەت ەتتٸرەتٸن جاعدايلار

بۇلار ەكٸگە بٶلٸنەدٸ:

1.ەشقانداي سەبەپسٸز ازىق نەمەسە ازىقتىڭ ەرەكشەلٸگٸ بار بارلىق زاتتاردى ەدەيٸ بٸلٸپ جەۋ. مىسالى: ەدەيٸ جەۋ, ٸشۋ, تەمەكٸ شەگۋ. بۇلاردىڭ بارلىعى ٸشكە كەتكەن كەزدە ەرٸ قازا, ەرٸ كەففارات كەرەك. بٸراق ازىقتار اۋىزدا ەزٸلٸپ, جۇتىلمايتىن بولسا, دەمٸ دە تاماقتان ٶتپەسە, ورازا بۇزىلمايدى. سونىمەن قاتار, بٸرەۋدٸ عايباتتاعانى ٷشٸن قان الدىرعاننان كەيٸن نەمەسە سٷيٸسكەننەن كەيٸن ورازا بۇزىلدى دەپ ويلاپ, ەدەيٸ جەۋ دە كەففاراتتى قاجەت قىلادى. سول سەكٸلدٸ اۋزىنداعى جاڭبىر تامشىلارىن ەدەيٸ جۇتۋ كەففاراتتى قاجەت ەتتٸرەدٸ. از كٶلەمدە تۇز جەۋ دە وسىنداي. بۇل جايلى حازٸرەتٸ ەليدٸڭ ريۋايات ەتكەن مىنا حاديسٸ دەلەل: «ورازا كٸرگەننەن عانا بۇزىلادى, شىققاننان ەمەس».

3.اۋزى بەرٸك ەكەنٸن بٸلە تۇرا زايىبىمەن جاقىنداسۋى. مۇنىڭ دەلەلٸ رامازاننىڭ كٷندٸزٸندە ەيەلٸمەن جاقىنداسقان بٸر ادام پايعامبارىمىزعا (س.ا.ۋ.) بٸلدٸرەدٸ. پايعامبارىمىز وعان كەففارات ٷشٸن بٸر قۇل ازات ەتۋ, وعان شاماسى جەتپەسە, ەكٸ اي قاتارىنان ٷزبەي ورازا ۇستاۋ كەرەكتٸگٸن ياكي وعان دا كٷشٸ جەتپەسە الپىس جوق-جٸتٸكتٸ تويدىرۋ قاجەتتٸلٸگٸن ايتادى[23]. ەكٸ اي ورازا ۇستاۋعا شاماسى جەتكەن ادام جوق-جٸتٸكتەردٸ تويدىرۋ مٷمكٸندٸگٸن كەففارات جولىنا پايدالانا المايدى.

ورازا كەففاراتى

كٸمدە-كٸم رامازاندا ەدەيٸ ەشقانداي سەبەپسٸز ورازاسىن بۇزسا, وعان كەففارات رەتٸندە بٸر قۇلدى نەمەسە كٷڭدٸ ازات ەتۋٸ, ەگەر وعان شاماسى جەتپەسە, ەكٸ اي قاتارىنان ورازا ۇستاۋى, ەگەر بۇعان دا كٷشٸ جەتپەسە, الپىس جوق-جٸتٸكتٸ تاماقتاندىرۋى تيٸس. قۇراندا بۇل جايلى بىلاي دەلٸنەدٸ: «باستاعان ٸزگٸ ٸستەرٸڭدٸ بۇزباڭدار»[24]. پايعامبارىمىز بىلاي دەيدٸ: «كٸمدە-كٸم رامازاندا ورازاسىن بۇزسا, وعان زيھار جاساعان ادامعا تيٸستٸ (كەففارات) جٷكتەلەدٸ». بٸراق رامازان ورازاسىنان تىس ورازالارعا تەك قانا قازا كەرەك.

ورازا ۇستاي المايتىنداردىڭ جاعدايى 

ورازا ۇستاۋعا شاماسى كەلمەگەن جاندارعا فيدييا بەرۋ – ۋەجٸپ. بۇلار اۋرۋلارىنىڭ ايىعۋى ٷمٸت ەتٸلمەگەن جاندار مەن ورازا ۇستاۋعا شاماسى جەتپەگەن قارت كٸسٸلەر. ولار ورازانىڭ ورنىنا ەربٸر كٷن ٷشٸن بٸر كەدەيدٸ تاماقتاندىرادى. فيدييانى اقشالاي بەرۋگە دە بولادى. بٸر كەدەيدٸ وتىز كٷن  تاڭدا جەنە كەشكە تاماقتاندىرۋ نەمەسە الپىس كەدەيدٸ بٸر كٷن تاڭەرتەڭ ياكي كەشكە تاماقتاندىرۋ جەتكٸلٸكتٸ. قۇراندا اللاھ تاعالا «ورازا ۇستاۋعا شاماسى كەلمەيتٸندەر بٸر جارلىنىڭ تاماعىن تٶلەسٸن»,[25] – دەيدٸ. يبن ابباس بۇل ايات جايلى بىلاي دەيدٸ: «ايات – كەرٸ ادامدار ٷشٸن تٷسكەن. ورازانى ٶتەۋ – پارىز». دەگەنمەن, كەيبٸر قارييالار جوق-جٸتٸكتٸ تاماقتاندىرۋعا شاماسى كەلمەسە, اللاھتان كەشٸرٸم تٸلەيدٸ. «اللاھ ادامعا كٶتەرە المايتىن جٷكتٸ بەرمەيدٸ»[26].

سول سەكٸلدٸ جازىلمايتىن ناۋقاسقا دا فيدييانىڭ ۋەجٸپ بولعانى جايلى يسلام فاقيھتەرٸ اراسىندا تالاس جوق. مۇنداي ادامعا ورازا ۇستاۋ پارىز ەمەس[27]. وعان مىنا ايات دەلەل: «اللاھ سەندەرگە دٸندە قيىنشىلىق جاساعان ەمەس»[28]. 

اللا تۇتقان ورازالىرىڭىزدى قابىل ەتسٸن! 

«يسلام عىلىمحالى»
م.يساۇلى, ق.جولدىبايۇلى.

islam.kz