Foto: depositphotos.com
2025 jyldan beta (ß) urpaq ómirge kelmek. Al onyń aldyndaǵy urpaq qandai edi? X, Y jáne Z urpaqtarynyń arasynda mádeni, áleýmettik, psihologiialyq aiyrmashylyqtar bar. Osy aiyrmashylyqtar qoǵamda qalai áser etedi? Búgin Ult.kz tilshisi osy taqyrypty tarqatyp kórdi.
2025 jyldan bastap dúniege keletin Beta-balalar (Generation Beta) tsifrly qoǵamda jasandy intellektimen bite qainasyp ósedi. Olardyń kópshiligi HHII ǵasyrǵa aiaq basyp, ol zamannyń da kýágeri bolady. Bul býyn 2039 jylǵa deiingi jalǵasady.
Urpaqtar sabaqtastyǵy
Alfa býyn – 2010 jyldan 2024 jylǵa deiin týǵandar.
Z býyn 1996-2010 jyldar aralyǵynda ómirge qadam basty.
Al Y urpaǵy millienialdar – 1981-1996 jyl aralyǵynda týdy.
H-urpaqqa 1965-1980 jyldary týǵandar jatady. (Generation X).
Bebi-býmerler — 1946–1964 týǵan býyn.
Únsiz urpaq – 1928–1945 jylǵylar.
Uly urpaq – 1901–1927 jyly týǵandar.
Urpaqtar teoriiasyna súiensek, qazir mektepterde z, α urpaqtary otyr. Olardyń basqa urpaq ókilderinen aiyrmashylyǵy, gadjettermen birge ósýinde jatyr jáne olar shapshań, sezimtal, saýatty bolyp keledi. Mundai balalardy tárbieleýde olar elestete de almaityn ótken ǵasyrdaǵy ádetterdi, kózderimen kórmegen qarym-qatynasty, ózimiz balalyq shaqta qyzyǵa tyńdaǵan ertegilerdi uzaq áńgimelep berýdiń tiimdiligi tómen. Búgin mektepterde x, y urpaqtyń ókilderi z jáne αα urpaq ókilderine bilim berip jatyr.
«Búginde yǵysyp, Beta urpaqqa jol berip otyrǵan alfa býyn 2010 jyldan keiin týǵan. Olar tehnologiiany erte jastan meńgerýge beiim, jańasha oilaidy, innovatsiialarǵa ashyq, shyǵarmashylyq qabileti joǵary, qorshaǵan orta men áleýmettik máselelerge nazar aýdarady, ekologiialyq sana men áleýmettik ádilettilikke qyzyǵýshylyǵy bar. Sondyqtan olarmen tiimdi, tabysty qarym-qatynas qurý úshin eresekter keiingi zaman urpaǵynyń qyzyǵýshylyǵyn eskere otyryp, bilim berý úderisinde tehnologiialardy belsendi túrde paidalanýy kerek, shyǵarmashylyq jobalar men tapsyrmalar arqyly yntalandyrý jáne olardyń pikiri men usynysyn tyńdap, qurmettep, syn-pikirin baǵalaýdy úirenýi kerek», – deidi psiholog Maira Alpysbai.
Beta-urpaq
Urpaqtar teoriiasyn alǵash ret ǵylymda majar áleýmettanýshysy Karl Manngeim 1928 jyly jaryq kórgen essesinde tujyrymdaǵan. Mangeimniń pikirinshe, adamdardyń jastyq shaǵy ótken áleýmettik-tarihi orta qoǵamǵa jáne kelesi urpaq qalyptastyrýǵa aitarlyqtai áser etedi. Sondai-aq urpaqtardy jikteý teoriiasyn Ýiliam Shtraýs pen Nil Haý sekildi ǵalymdardyń eńbekterinen tabýǵa bolady.
Búgingi Beta-balalar tolyǵymen tsifrly álemde ómir súredi, aqyldy qurylǵylar olardyń turmys-tirshiliginiń bólinbes bólshegi bolady.
Beta urpaq ózgeshe adamdar bolyp jaratylǵan joq. Al jańa tehnologiialar adam psihologiiasyn tolyǵymen ózgertpeidi, olar tek oilaýdyń jáne málimetti óńdeýdiń jańa quraldaryn usynady.
«Beta urpaq jasandy intellektini igerip, sonymen tikelei jumys isteitindikten, jeke tulǵalyq bolmysy qalai qalyptassa ony solai paidalanady. Elimizde beta balalar áleýmettik ózgerister zamanynda qalyptasady, olar H urpaqqa uqsaidy. Úlkenderdiń jasaǵan qatelikterinen sabaq alyp, syni oilaýǵa kóp mán beredi. Olar millienialdar men zýmerlerdiń balasy bolǵandyqtan, olarǵa ata-anasy kóp ýaqyt bólmegen, qaraýsyz qalǵan urpaq ekeni sózsiz. Sondyqtan óz betimen ósken balalar deýge bolady. Olarǵa otbasy mańyzdy emes. Olar jumysqa, mansapqa mán beredi. Sebebi ata-anasynan almaǵan meiirimdi basqa jerden izdeidi», – deidi psiholog Maira Alpysbai.
Millienialdar men zýmerlerdiń balasy alfa urpaqtan ózderin kem dep sanamaidy. Olarǵa eshkim de úlgi emes. Olar naqty tájiribemen ómir súredi. Olardy bireýge teńeý nemese salystyrý – bos áýreshilik der edim. Betalar tek ózderiniń jetistikterimen maqtana alady.
Áleýmettanýshy jáne fýtýrolog Mark Makkrindldiń pikirinshe, 2025-2039 jyldary týylǵan balalar «beta urpaqtyń» ókilderi bolady.
Bul urpaq «Alfa býyny», iaǵni 2010-2024 jyldary týylǵandardan keiin ómir súredi. Atap ótilgendei, «beta býynynyń» ókilderi «klimattyń ózgerýi, jahandyq demografiialyq ózgerister jáne jyldam ýrbanizatsiia» siiaqty kúrdeli synaqtarmen kúresetin álemdi mura etedi.
— Beta urpaǵy jasandy intellekt pen avtomattandyrý bilim men jumystan bastap densaýlyq saqtaý men oiyn-saýyqqa deiin kúndelikti ómirge tolyǵymen biriktirilgen dáýirde ómir súredi, — dedi Makkrindl.
Onyń boljamyna sáikes, 2035 jylǵa qarai «beta urpaq» búkil álem halqynyń 16%-yna deiingi bóligin quraidy.
Aqbota Musabekqyzy
