فوتو: depositphotos.com
2025 جىلدان بەتا (ß) ۇرپاق ٶمٸرگە كەلمەك. ال ونىڭ الدىنداعى ۇرپاق قانداي ەدٸ? X, Y جەنە Z ۇرپاقتارىنىڭ اراسىندا مەدەني, ەلەۋمەتتٸك, پسيحولوگييالىق ايىرماشىلىقتار بار. وسى ايىرماشىلىقتار قوعامدا قالاي ەسەر ەتەدٸ? بٷگٸن Ult.kz تٸلشٸسٸ وسى تاقىرىپتى تارقاتىپ كٶردٸ.
2025 جىلدان باستاپ دٷنيەگە كەلەتٸن بەتا-بالالار (Generation Beta) تسيفرلى قوعامدا جاساندى ينتەللەكتٸمەن بٸتە قايناسىپ ٶسەدٸ. ولاردىڭ كٶپشٸلٸگٸ ححٸٸ عاسىرعا اياق باسىپ, ول زاماننىڭ دا كۋەگەرٸ بولادى. بۇل بۋىن 2039 جىلعا دەيٸنگٸ جالعاسادى.
ۇرپاقتار ساباقتاستىعى
الفا بۋىن – 2010 جىلدان 2024 جىلعا دەيٸن تۋعاندار.
Z بۋىن 1996-2010 جىلدار ارالىعىندا ٶمٸرگە قادام باستى.
ال Y ۇرپاعى ميلليەنيالدار – 1981-1996 جىل ارالىعىندا تۋدى.
ح-ۇرپاققا 1965-1980 جىلدارى تۋعاندار جاتادى. (Generation X).
بەبي-بۋمەرلەر — 1946–1964 تۋعان بۋىن.
ٷنسٸز ۇرپاق – 1928–1945 جىلعىلار.
ۇلى ۇرپاق – 1901–1927 جىلى تۋعاندار.
ۇرپاقتار تەوريياسىنا سٷيەنسەك, قازٸر مەكتەپتەردە z, α ۇرپاقتارى وتىر. ولاردىڭ باسقا ۇرپاق ٶكٸلدەرٸنەن ايىرماشىلىعى, گادجەتتەرمەن بٸرگە ٶسۋٸندە جاتىر جەنە ولار شاپشاڭ, سەزٸمتال, ساۋاتتى بولىپ كەلەدٸ. مۇنداي بالالاردى تەربيەلەۋدە ولار ەلەستەتە دە المايتىن ٶتكەن عاسىرداعى ەدەتتەردٸ, كٶزدەرٸمەن كٶرمەگەن قارىم-قاتىناستى, ٶزٸمٸز بالالىق شاقتا قىزىعا تىڭداعان ەرتەگٸلەردٸ ۇزاق ەڭگٸمەلەپ بەرۋدٸڭ تيٸمدٸلٸگٸ تٶمەن. بٷگٸن مەكتەپتەردە x, y ۇرپاقتىڭ ٶكٸلدەرٸ z جەنە αα ۇرپاق ٶكٸلدەرٸنە بٸلٸم بەرٸپ جاتىر.
«بٷگٸندە ىعىسىپ, بەتا ۇرپاققا جول بەرٸپ وتىرعان الفا بۋىن 2010 جىلدان كەيٸن تۋعان. ولار تەحنولوگييانى ەرتە جاستان مەڭگەرۋگە بەيٸم, جاڭاشا ويلايدى, يننوۆاتسييالارعا اشىق, شىعارماشىلىق قابٸلەتٸ جوعارى, قورشاعان ورتا مەن ەلەۋمەتتٸك مەسەلەلەرگە نازار اۋدارادى, ەكولوگييالىق سانا مەن ەلەۋمەتتٸك ەدٸلەتتٸلٸككە قىزىعۋشىلىعى بار. سوندىقتان ولارمەن تيٸمدٸ, تابىستى قارىم-قاتىناس قۇرۋ ٷشٸن ەرەسەكتەر كەيٸنگٸ زامان ۇرپاعىنىڭ قىزىعۋشىلىعىن ەسكەرە وتىرىپ, بٸلٸم بەرۋ ٷدەرٸسٸندە تەحنولوگييالاردى بەلسەندٸ تٷردە پايدالانۋى كەرەك, شىعارماشىلىق جوبالار مەن تاپسىرمالار ارقىلى ىنتالاندىرۋ جەنە ولاردىڭ پٸكٸرٸ مەن ۇسىنىسىن تىڭداپ, قۇرمەتتەپ, سىن-پٸكٸرٸن باعالاۋدى ٷيرەنۋٸ كەرەك», – دەيدٸ پسيحولوگ مايرا الپىسباي.
بەتا-ۇرپاق
ۇرپاقتار تەوريياسىن العاش رەت عىلىمدا ماجار ەلەۋمەتتانۋشىسى كارل ماننگەيم 1928 جىلى جارىق كٶرگەن ەسسەسٸندە تۇجىرىمداعان. مانگەيمنٸڭ پٸكٸرٸنشە, ادامداردىڭ جاستىق شاعى ٶتكەن ەلەۋمەتتٸك-تاريحي ورتا قوعامعا جەنە كەلەسٸ ۇرپاق قالىپتاستىرۋعا ايتارلىقتاي ەسەر ەتەدٸ. سونداي-اق ۇرپاقتاردى جٸكتەۋ تەوريياسىن ۋيليام شتراۋس پەن نيل حاۋ سەكٸلدٸ عالىمداردىڭ ەڭبەكتەرٸنەن تابۋعا بولادى.
بٷگٸنگٸ بەتا-بالالار تولىعىمەن تسيفرلى ەلەمدە ٶمٸر سٷرەدٸ, اقىلدى قۇرىلعىلار ولاردىڭ تۇرمىس-تٸرشٸلٸگٸنٸڭ بٶلٸنبەس بٶلشەگٸ بولادى.
بەتا ۇرپاق ٶزگەشە ادامدار بولىپ جاراتىلعان جوق. ال جاڭا تەحنولوگييالار ادام پسيحولوگيياسىن تولىعىمەن ٶزگەرتپەيدٸ, ولار تەك ويلاۋدىڭ جەنە مەلٸمەتتٸ ٶڭدەۋدٸڭ جاڭا قۇرالدارىن ۇسىنادى.
«بەتا ۇرپاق جاساندى ينتەللەكتٸنٸ يگەرٸپ, سونىمەن تٸكەلەي جۇمىس ٸستەيتٸندٸكتەن, جەكە تۇلعالىق بولمىسى قالاي قالىپتاسسا ونى سولاي پايدالانادى. ەلٸمٸزدە بەتا بالالار ەلەۋمەتتٸك ٶزگەرٸستەر زامانىندا قالىپتاسادى, ولار ح ۇرپاققا ۇقسايدى. ٷلكەندەردٸڭ جاساعان قاتەلٸكتەرٸنەن ساباق الىپ, سىني ويلاۋعا كٶپ مەن بەرەدٸ. ولار ميلليەنيالدار مەن زۋمەرلەردٸڭ بالاسى بولعاندىقتان, ولارعا اتا-اناسى كٶپ ۋاقىت بٶلمەگەن, قاراۋسىز قالعان ۇرپاق ەكەنٸ سٶزسٸز. سوندىقتان ٶز بەتٸمەن ٶسكەن بالالار دەۋگە بولادى. ولارعا وتباسى ماڭىزدى ەمەس. ولار جۇمىسقا, مانساپقا مەن بەرەدٸ. سەبەبٸ اتا-اناسىنان الماعان مەيٸرٸمدٸ باسقا جەردەن ٸزدەيدٸ», – دەيدٸ پسيحولوگ مايرا الپىسباي.
ميلليەنيالدار مەن زۋمەرلەردٸڭ بالاسى الفا ۇرپاقتان ٶزدەرٸن كەم دەپ سانامايدى. ولارعا ەشكٸم دە ٷلگٸ ەمەس. ولار ناقتى تەجٸريبەمەن ٶمٸر سٷرەدٸ. ولاردى بٸرەۋگە تەڭەۋ نەمەسە سالىستىرۋ – بوس ەۋرەشٸلٸك دەر ەدٸم. بەتالار تەك ٶزدەرٸنٸڭ جەتٸستٸكتەرٸمەن ماقتانا الادى.
ەلەۋمەتتانۋشى جەنە فۋتۋرولوگ مارك ماككريندلدٸڭ پٸكٸرٸنشە, 2025-2039 جىلدارى تۋىلعان بالالار «بەتا ۇرپاقتىڭ» ٶكٸلدەرٸ بولادى.
بۇل ۇرپاق «الفا بۋىنى», ياعني 2010-2024 جىلدارى تۋىلعانداردان كەيٸن ٶمٸر سٷرەدٸ. اتاپ ٶتٸلگەندەي, «بەتا بۋىنىنىڭ» ٶكٸلدەرٸ «كليماتتىڭ ٶزگەرۋٸ, جاھاندىق دەموگرافييالىق ٶزگەرٸستەر جەنە جىلدام ۋربانيزاتسييا» سيياقتى كٷردەلٸ سىناقتارمەن كٷرەسەتٸن ەلەمدٸ مۇرا ەتەدٸ.
— بەتا ۇرپاعى جاساندى ينتەللەكت پەن اۆتوماتتاندىرۋ بٸلٸم مەن جۇمىستان باستاپ دەنساۋلىق ساقتاۋ مەن ويىن-ساۋىققا دەيٸن كٷندەلٸكتٸ ٶمٸرگە تولىعىمەن بٸرٸكتٸرٸلگەن دەۋٸردە ٶمٸر سٷرەدٸ, — دەدٸ ماككريندل.
ونىڭ بولجامىنا سەيكەس, 2035 جىلعا قاراي «بەتا ۇرپاق» بٷكٸل ەلەم حالقىنىڭ 16%-ىنا دەيٸنگٸ بٶلٸگٸن قۇرايدى.
اقبوتا مۇسابەكقىزى
