Pavlodar qalasy Konfessiiaaralyq qarym-qatynastardy taldaý jáne damytý ortalyǵynyń direktory G.M. Razdyqovanyń suhbatynyń suhbatyn nazarlaryńyzǵa usynamyz.
- Árine, dinge sený máselelerinde úzildi-kesildi sheshim jasaýǵa bolmaidy. Biz oramal taǵýdy dástúrli islamnyń ókilderi de qoldaitynyn joqqa shyǵarmaimyz. Alaida, áleýmettik jelilerdegi talastardyń basty rýhtandyrýshylary bolyp tabylatyn jáne musylmandardyń quqyqtaryn jan-tánimen qorǵaityn ideologtarǵa qarańyzshy. Osyndai talastardyń «ideologtary» ózderiniń túsiniktemelerinde shatasyp jatady. Olar birese ýaqyty kelgennen keiin áielder namaz oqýǵa májbúr boldy, birese mektepterde ormala taǵýǵa salynǵan tyiymǵa kórsetilgen qarsylyq degendi aitady. Áielder bireýdiń úlken oiynynda qural bolyp otyrǵandyqtaryn, qaýipti adasýshylyqtyń qurbany bolyp otyrǵandyqtaryn túsinbeidi. Áielderdiń óz ideologtaryna kózsiz senýinińbasty sebepteriniń biri -qarańǵylyq.
Oramaldarǵa qatysty aitsaq, ideologtar bizdiń qoǵamymyzdyń arasynda iritki salyp,áielderdiń fanatizmin paidalanyp otyr degen pikirdemin. Daý-talastardy órshite otyryp, olar áielderdi memleket tarabynan qatal saiasattyń qurbany bolyp otyrǵan batyrlar retinde kórsetedi.
- Bul qandai maqsatpen jasalady? Destrýktivti aǵymdardyń ideologtary neni kózdeidi?
- Árine olar qoǵamnyń arasynda alaýyzdyq týǵyzýdy kókseidi. Bul tipti de dini qubylys emes. Dindi búrkemelenip, belgili toptardyń ideologtary adamdardyń memleketke, úkimetke senimderin joiý maqsatynda olardy óz mańyna jinaidy. Biz zaiyrly, órkenietti elde ómir súrip otyrǵanymyzben, olar qoǵamda qabyldanǵan minez-qulyq normalaryn moiyndamaidy. Ózderiniń sharttaryn oryndatý maqsatynda olar áreketterin toqtatpaidy.Eger olar burynyraq imamdar týraly ósekter taratsa, qazir ministrlikter men úkimet týraly qatań syn aitýǵa kóshti. Bul oraida qara kiim kigen áielder myń jyl buryn qalyptasqan arabtardyń kiim kiiý dástúrlerin jańǵyrtýǵa tyrysady. Tipti Elbasymyz N.Á. Nazarbaevtyń qara kiimge qatysty tyiym salýyn nazarǵa almaidy. Sóz syrtqy atribýttardyń bolýynda emes. Eń bastysy, osyndai ideologiiaǵa tartylǵan adamdardyń qoǵamǵa qaýip tóndirýinde. Turaqty kóńil tolmaýshylyq, adamdar arasynda iritki salý – destrýktivti aǵymdardyń belgisi bolyp tabylady. Olar áleýmettik jelilerdi «Kómektesińizder, musylmandardyń quqyqtary aiaq asty bolyp jatyr, namaz oqýǵa tyiym salyndy» dep baibalam salýda. Ókinishke orai, islam jolyna jańa ǵana túsken adamdar olarǵa senedi de, olarǵa aiaýshylyq tanytyp, tipti jaqtaýshylary bolyp shyǵady.
- Osyndai oqiǵalarǵa qatysyp otyrǵanmektep oqýshylary - qyz balalardyń psihikasy úshin bul qaýipti emes pe?
- Árine, bul balanyń psihikasy úshin óte qaýipti. Ókinishke orai, ata-analar balalardy daýly ortaǵa itermelegende, balalar osyndai jaǵdaidyń qurbandary bolady. Tartys-talastar mektep qabyrǵasynda aiaqtalmaidy, óitkeni ata-analar bul jaǵdaidy otbasynda da talqylap, órshite túsedi, sondyqtan da balalar psiholgiialyq jaraqat alady. Jáne de tájiribe kórsetkendei, ata-anasynyń dinshildigine «toiǵan» balalar óse kele áke-sheshelerinen alshaq ketedi. Qoǵamnyń áleýmettendirýdegi rólin eshki joqqa shyǵara almaidy. Balalar ata-analarynan góri óz zamanyna kóbirek uqsaidy» degen jaqsy bir dana pikir bar. Bul degenimiz – minez-qulyqtyń genetikalyq erekshelikterinen góri áleýmettendirýtulǵanyń qalyptasýyna basymyraq yqpal etedi degen sóz.
Biz shariǵattyń áielder beti men qoldarynan basqa denesin qymtap júrý kerek degen kanondaryn joqqa shyǵarmaimyz. Bul jóninde Qazaqstan musylmandary Dini basqarmasynyń nusqaýlary bar. QMDB nusqaýlary Qazaqstannyń barsha musylman qaýymy úshin qoǵamdyq jáne dini baǵdar bolýy tiis.
- Biraq sońǵy kezde kei áleýmettik jelilerdiń blogerleri «kimeshek», «aqjaýlyqtyanalar» degen sózderdi qoldanyp júr. Bul olar radikalsyzdandyrylyp jatyr degendi bildire me?
- Sengim-aq keledi, biraq mektepte oramal taǵýǵa jáne kóshede namaz oqýǵa qatysty daýlarǵaqatysty máselelerdi nazardan tys qaldyra almaimyz. Basqa oblystarǵa qaraǵanda adeptileriniń sany basym bolyp otyrǵan Batys Qazaqstan oblysynda áriptesterimniń, teologtardyń, imamdardyń, qoǵamdyq jáne úkimettik emes uiymdardyń ótkizgen jumystarynyń arqasynda qazir ol jaqta dini jaǵdai saýyqtyrylyp, oń ózgerister bolýda.
Iá, sońǵy kezde radikaldar ózderin azdy-kóptipatriottarmyz dep tanytýǵa tyrysýda. Olar«takiiany» jariialady. Bul jaiynda burynyraq aitqan bolatynmyn. Iaǵni, ideologiialaryn saqtap qalý úshin ózderiniń ustanǵan dini senimderin búrkemeleidi. Biraq sonda da olardy tanýǵa bolady. Mysaly, eger ol bizdiń imamdardy saýaty tómen, zaiyrly adamdardy, bilik ókilderin kápirler, kertartpalar, nadandar dep atap, olarǵa degen jaǵymsyz kózqarasty nasihattap, dushpandyqqaúgitteidi. Bul olardyń balaǵattap, qarsy shabýyl jasaý taktikasy. Men olar «eń jaqsy qorǵanys - shabýyl jasaý» degen qaǵidany basshylyqqa alady dep oilaimyn. Biraq jaǵdaidyń barlyq paradoksy mynada: olarǵa eshkim shabýyl jasap jatqan joq. Olar siz ben biz siiaqty elimizdiń azamattary. Biz kóterip otyrǵan qoǵamnyń problemalary olar úshin de ózekti. Sondyqtan da jasandy oqshaýlaný bolmaýy qajet. Sondyqtan da memleketimiz,ásirese din saiasatynda, sheshim qabyldaý barysynda, birinshi kezekte búkil qoǵamnyń múddesin eskeredi. Sol sebepten biz «dándi aramshópten» ajyrata bilýimiz kerek.
Iá, olar ózderin musylmandardyń qorǵaýshylarymyz dep kórsetedi. Al shyn máninde, olar - jat ideologiianyń ókilderi. Áleýmettik jeliler bul oraida óte ashyq ta móldir. Qandai jaǵdaida bolsyn, kez kelgen postylar men kommentariiler - adamnyń intellektýaldyq qyzmetiniń ónimi. Ár túrli niktarda bir adam ǵana otyryp, qoǵamdyq talqylaýdy kórsetýi múmkin.Bir zańdylyqty aitqym kelip otyr, osy adamdar áleýmettik jelilerde «ómir súredi» dep aitýǵa bolady. Iaǵni, olar kez kelgen ýaqytta ózderine jaqpaǵan kommentatordy «jep qoiýǵa» daiyn. Kei ýaqytta bul basqa jaǵymsyz kommentatorlarǵa qyrǵisha shabýyl jasaityn komandaǵa uqsaidy. Ókinishke orai, bizde áleýmettik jelilerde sonshalyqty aiqyn jumys joq, kontrnasihat materialdary men postylar jáne t.b. azdyq etýde.Qazir áleýmettik jeliler urys alańy bolyp otyrǵan kezde, biz osy jumysty durys jolǵa qoiamyz dep oilaimyn. Mysaly, olar salafit mátinderi, kitaptary men demotivatorlarǵa tolǵan«VKontakte» áleýmettik jelisinde belsendi jumys jasaidy.
Negizinen bular taǵdyry qaiǵyly Ibn Taimiia men Abd al-Vahhabtyń jolyn qýýshylar. Jáne de adamnyń mindetti túrde salafizm-vahabizmniń jolyn qýýshy bolýy mindetti emes. Atap ótken jón, kóptegen destrýktivti aǵymdardyń ókilderi Ibn Taimiianyń oqýlyqtary boiynsha oqidy. Olardyń kópshiligi bizdiń elimizde ekstremistik joldy qýǵandar dep tanylyp otyr.
Blogerlerdiń basym kópshiligi orys tildiler. Ózderiniń betterinde olar musylmandar quqyqtaryn qorǵaýshy retinde jazady. Olar bolǵan jerlerde árqashan urys-keris, jaǵymsyz jaǵdai oryn alady. Eshqandai dini bilimsiz, 2-3 kitap oqyp alyp olar imamdardyń bilimderine syn aitady. Olar din qyzmetkerleriniń bedelderine, dástúrli dinge, qazaq halqynyń salt-dástúrine nuqsan keltiretin aqparat taratady. Destrýktivti aǵymdardyń ideologtary qazaqstandyq qoǵamnyń adamgershilik salttaryn qunsyzdandyrýǵa umtylady.
- Qai ýaqytta qarasań da kóptegen destrýktivti blogerler kúni-túni jelide otyrady. Olardyń óshpendilik qyzmeti solardyń jumysy siiaqty. Múmkin olar eńbekaqy alatyn shyǵar?
- Árine, sózińizdiń jany bar. Qoǵamda iritki salýdy kásip etkender jáne osy kásibimen kúnderin kóretinder de barshylyq.Olar bir sátti paidalanyp, qasaqana dinge senýshilerdiń sezimderin ózderine baǵyndyrady. Olar dinnen alshaq, biraq ózderindinge shynaiy tereń senetinder etip kórsetedi. Sondyqtan da bizdiń dinge senýshiler olardyń arandatýyna túsip qalǵanyn qalamas edim.
Kez kelgen adamdy aldaýǵa bolady, ásirese, aldaýshy ózin qudaidan qorqatyn pende etip kórsetse. Senim degenimiz bizdiń sanamyzdyń emotsionaldy bóligi. Adamnyń jaisyz emotsiiasyn týǵyzsańyz, ol emotsiialar syrtqa shyǵady, sosyn ony basqara berýge bolady. Siriiaǵa ketken azamattarymyz osyndai ahýalǵa dýshar bolǵandar. Olarǵa áýeli islamnyń máni burmalap kórsetilgen, keiinne emotsiiaǵa jol berilgen, biraq, ókinishke orai, kesh... . Mundai syzbalar qarapaiym bolǵanymen, múddeli toptarǵa óte tiimdi. Olardyń ómiri nege ushyraǵanyn ózińiz jaqsy bilesiz. Men sottalǵan azamattarymyzǵa adamnyń sanasyn baýraýdyń qarapaiym tetikterin túsindirgende, olardyń aitatyny: «muny burynyraq bilmegenimiz qandai ókinishti».
Tájiribe kórsetkendei, adamdy jaldaýdyń bastapqy protsesinde din týraly áńgime múldem kóterilmeidi. Qarmaqqa túsirýdiń negizgi taqyryptary - áleýmettik ádiletsizdik, sybailas jemqorlyq, aty-shýly sot protsesteri, qazirgi qyzdardyń moraldyq beinesi jáne ózge de uqsas problemalar. Árine, ár adamnyń atalǵan máseleler boiynsha óz pikiri bar, sondyqtan ol pikirtalasqa túsedi, biraq opponenttiń pikiri áńgimelesýshiniń pikirimen qaishy keledi. Áńgimelesý sońynda jaldaýshy qarsylasynynń pikirimen kelisetin syńai tanytady. Áńgimelesýler mártebesinen olar birge qatysýshylar mártebesine aýysady. Osylaisha, jaǵymsyz, jandy aýyrtatyn jaǵdaidan shyǵý joldaryn izdei bastaidy. Mysaly, halifat quryp, islamnyń kanondary boiynsha ómir súrý. Din máseleleri boiynsha bilimi taiaz adamǵa barlyǵy «úsh negiz» pozitsiiasynan usynylady. Ári qarai jaldaý protsesi órshi túsedi.
- Ókinishke orai, jaldaýshylar óz mańyna adamdardy kóptep jinai túsýde. Jelide ashyq jumys jasaityn jaldaýshylarǵa qatysty shara qoldanatyn kez kelgen joq pa?
- Shynynda da, búgingi kúni adeptilerdiń tutas toptary áleýmettik jelilerde belsendi jumys jasaýda,adamdardyń sanasyn ýlap, óz qatarlaryna jańa qurbandardy tartýda. Olar psihikaǵa áser etýdiń qýatty ádisterin qoldanyp, minez-qulyqtyń: ideologiialyq, filosofiialyq, dini stereotipterin qalyptastyryp otyr. Mysaly, mektepte oramal taǵýǵa qatysty másele jelilerde úlken rezonans týǵyzdy.Adeptter áleýmettik jelilerde qyzý talqylaýǵa qol jetkizip, adamdar elimizdi qysym kórip otyrǵan musylmandardyń quqyqtaryn qorǵaý jóninde pikirler bildiredi. Mine, bul radikaldardyń adamdardyń seziminde oinai bilýiniń bir mysaly.
Jańa zań jobasynda «dini radikalizm» túsinigine «tulǵanyń ózge adamdarǵa dini uiǵarymdar men dogmalardy sózsiz oryndaýdy tańýdy úndeýlermen jáne is-árekettermen súiemeldeitin, dini kózqarastar men senim-nanymdarǵa ushqary, ymyrasyzdyqpen ustanýshylyq» degen sipattama berilgen. Keibir adeptterdiń áleýmettik jelilerdegi minez-qulqyn osylai sipattaýǵa bolady. Sol sebepten men jańa zań jobasynda áleýmettik jelilerdegi qoǵamnyń dini jáne rýhani salttaryn joqqa shyǵaratyn teris nasihatqa qarsy sharalardyń qarastyrylǵanyn qýana qabyldaimyn.
-Tatymdy áńgimeńiz úshin úlken rahmet!
Suhbatty júrgizgen Aigúl Qypshaq
.jpg)