پاۆلودار قالاسى كونفەسسيياارالىق قارىم-قاتىناستاردى تالداۋ جەنە دامىتۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى گ.م. رازدىقوۆانىڭ سۇحباتىنىڭ سۇحباتىن نازارلارىڭىزعا ۇسىنامىز.
- ەرينە, دٸنگە سەنۋ مەسەلەلەرٸندە ٷزٸلدٸ-كەسٸلدٸ شەشٸم جاساۋعا بولمايدى. بٸز ورامال تاعۋدى دەستٷرلٸ يسلامنىڭ ٶكٸلدەرٸ دە قولدايتىنىن جوققا شىعارمايمىز. الايدا, ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەردەگٸ تالاستاردىڭ باستى رۋحتاندىرۋشىلارى بولىپ تابىلاتىن جەنە مۇسىلمانداردىڭ قۇقىقتارىن جان-تەنٸمەن قورعايتىن يدەولوگتارعا قاراڭىزشى. وسىنداي تالاستاردىڭ «يدەولوگتارى» ٶزدەرٸنٸڭ تٷسٸنٸكتەمەلەرٸندە شاتاسىپ جاتادى. ولار بٸرەسە ۋاقىتى كەلگەننەن كەيٸن ەيەلدەر ناماز وقۋعا مەجبٷر بولدى, بٸرەسە مەكتەپتەردە ورمالا تاعۋعا سالىنعان تىيىمعا كٶرسەتٸلگەن قارسىلىق دەگەندٸ ايتادى. ەيەلدەر بٸرەۋدٸڭ ٷلكەن ويىنىندا قۇرال بولىپ وتىرعاندىقتارىن, قاۋٸپتٸ اداسۋشىلىقتىڭ قۇربانى بولىپ وتىرعاندىقتارىن تٷسٸنبەيدٸ. ەيەلدەردٸڭ ٶز يدەولوگتارىنا كٶزسٸز سەنۋٸنٸڭباستى سەبەپتەرٸنٸڭ بٸرٸ -قاراڭعىلىق.
ورامالدارعا قاتىستى ايتساق, يدەولوگتار بٸزدٸڭ قوعامىمىزدىڭ اراسىندا ٸرٸتكٸ سالىپ,ەيەلدەردٸڭ فاناتيزمٸن پايدالانىپ وتىر دەگەن پٸكٸردەمٸن. داۋ-تالاستاردى ٶرشٸتە وتىرىپ, ولار ەيەلدەردٸ مەملەكەت تارابىنان قاتال ساياساتتىڭ قۇربانى بولىپ وتىرعان باتىرلار رەتٸندە كٶرسەتەدٸ.
- بۇل قانداي ماقساتپەن جاسالادى? دەسترۋكتيۆتٸ اعىمداردىڭ يدەولوگتارى نەنٸ كٶزدەيدٸ?
- ەرينە ولار قوعامنىڭ اراسىندا الاۋىزدىق تۋعىزۋدى كٶكسەيدٸ. بۇل تٸپتٸ دە دٸني قۇبىلىس ەمەس. دٸندٸ بٷركەمەلەنٸپ, بەلگٸلٸ توپتاردىڭ يدەولوگتارى ادامداردىڭ مەملەكەتكە, ٷكٸمەتكە سەنٸمدەرٸن جويۋ ماقساتىندا ولاردى ٶز ماڭىنا جينايدى. بٸز زايىرلى, ٶركەنيەتتٸ ەلدە ٶمٸر سٷرٸپ وتىرعانىمىزبەن, ولار قوعامدا قابىلدانعان مٸنەز-قۇلىق نورمالارىن مويىندامايدى. ٶزدەرٸنٸڭ شارتتارىن ورىنداتۋ ماقساتىندا ولار ەرەكەتتەرٸن توقتاتپايدى.ەگەر ولار بۇرىنىراق يمامدار تۋرالى ٶسەكتەر تاراتسا, قازٸر مينيسترلٸكتەر مەن ٷكٸمەت تۋرالى قاتاڭ سىن ايتۋعا كٶشتٸ. بۇل ورايدا قارا كيٸم كيگەن ەيەلدەر مىڭ جىل بۇرىن قالىپتاسقان ارابتاردىڭ كيٸم كييۋ دەستٷرلەرٸن جاڭعىرتۋعا تىرىسادى. تٸپتٸ ەلباسىمىز ن.ە. نازارباەۆتىڭ قارا كيٸمگە قاتىستى تىيىم سالۋىن نازارعا المايدى. سٶز سىرتقى اتريبۋتتاردىڭ بولۋىندا ەمەس. ەڭ باستىسى, وسىنداي يدەولوگيياعا تارتىلعان ادامداردىڭ قوعامعا قاۋٸپ تٶندٸرۋٸندە. تۇراقتى كٶڭٸل تولماۋشىلىق, ادامدار اراسىندا ٸرٸتكٸ سالۋ – دەسترۋكتيۆتٸ اعىمداردىڭ بەلگٸسٸ بولىپ تابىلادى. ولار ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەردٸ «كٶمەكتەسٸڭٸزدەر, مۇسىلمانداردىڭ قۇقىقتارى اياق استى بولىپ جاتىر, ناماز وقۋعا تىيىم سالىندى» دەپ بايبالام سالۋدا. ٶكٸنٸشكە وراي, يسلام جولىنا جاڭا عانا تٷسكەن ادامدار ولارعا سەنەدٸ دە, ولارعا اياۋشىلىق تانىتىپ, تٸپتٸ جاقتاۋشىلارى بولىپ شىعادى.
- وسىنداي وقيعالارعا قاتىسىپ وتىرعانمەكتەپ وقۋشىلارى - قىز بالالاردىڭ پسيحيكاسى ٷشٸن بۇل قاۋٸپتٸ ەمەس پە?
- ەرينە, بۇل بالانىڭ پسيحيكاسى ٷشٸن ٶتە قاۋٸپتٸ. ٶكٸنٸشكە وراي, اتا-انالار بالالاردى داۋلى ورتاعا يتەرمەلەگەندە, بالالار وسىنداي جاعدايدىڭ قۇرباندارى بولادى. تارتىس-تالاستار مەكتەپ قابىرعاسىندا اياقتالمايدى, ٶيتكەنٸ اتا-انالار بۇل جاعدايدى وتباسىندا دا تالقىلاپ, ٶرشٸتە تٷسەدٸ, سوندىقتان دا بالالار پسيحولگييالىق جاراقات الادى. جەنە دە تەجٸريبە كٶرسەتكەندەي, اتا-اناسىنىڭ دٸنشٸلدٸگٸنە «تويعان» بالالار ٶسە كەلە ەكە-شەشەلەرٸنەن الشاق كەتەدٸ. قوعامنىڭ ەلەۋمەتتەندٸرۋدەگٸ رٶلٸن ەشكٸ جوققا شىعارا المايدى. بالالار اتا-انالارىنان گٶرٸ ٶز زامانىنا كٶبٸرەك ۇقسايدى» دەگەن جاقسى بٸر دانا پٸكٸر بار. بۇل دەگەنٸمٸز – مٸنەز-قۇلىقتىڭ گەنەتيكالىق ەرەكشەلٸكتەرٸنەن گٶرٸ ەلەۋمەتتەندٸرۋتۇلعانىڭ قالىپتاسۋىنا باسىمىراق ىقپال ەتەدٸ دەگەن سٶز.
بٸز شاريعاتتىڭ ەيەلدەر بەتٸ مەن قولدارىنان باسقا دەنەسٸن قىمتاپ جٷرۋ كەرەك دەگەن كانوندارىن جوققا شىعارمايمىز. بۇل جٶنٸندە قازاقستان مۇسىلماندارى دٸني باسقارماسىنىڭ نۇسقاۋلارى بار. قمدب نۇسقاۋلارى قازاقستاننىڭ بارشا مۇسىلمان قاۋىمى ٷشٸن قوعامدىق جەنە دٸني باعدار بولۋى تيٸس.
- بٸراق سوڭعى كەزدە كەي ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەردٸڭ بلوگەرلەرٸ «كيمەشەك», «اقجاۋلىقتىانالار» دەگەن سٶزدەردٸ قولدانىپ جٷر. بۇل ولار راديكالسىزداندىرىلىپ جاتىر دەگەندٸ بٸلدٸرە مە?
- سەنگٸم-اق كەلەدٸ, بٸراق مەكتەپتە ورامال تاعۋعا جەنە كٶشەدە ناماز وقۋعا قاتىستى داۋلارعاقاتىستى مەسەلەلەردٸ نازاردان تىس قالدىرا المايمىز. باسقا وبلىستارعا قاراعاندا ادەپتٸلەرٸنٸڭ سانى باسىم بولىپ وتىرعان باتىس قازاقستان وبلىسىندا ەرٸپتەستەرٸمنٸڭ, تەولوگتاردىڭ, يمامداردىڭ, قوعامدىق جەنە ٷكٸمەتتٸك ەمەس ۇيىمداردىڭ ٶتكٸزگەن جۇمىستارىنىڭ ارقاسىندا قازٸر ول جاقتا دٸني جاعداي ساۋىقتىرىلىپ, وڭ ٶزگەرٸستەر بولۋدا.
يە, سوڭعى كەزدە راديكالدار ٶزدەرٸن ازدى-كٶپتٸپاتريوتتارمىز دەپ تانىتۋعا تىرىسۋدا. ولار«تاكييانى» جارييالادى. بۇل جايىندا بۇرىنىراق ايتقان بولاتىنمىن. ياعني, يدەولوگييالارىن ساقتاپ قالۋ ٷشٸن ٶزدەرٸنٸڭ ۇستانعان دٸني سەنٸمدەرٸن بٷركەمەلەيدٸ. بٸراق سوندا دا ولاردى تانۋعا بولادى. مىسالى, ەگەر ول بٸزدٸڭ يمامداردى ساۋاتى تٶمەن, زايىرلى ادامداردى, بيلٸك ٶكٸلدەرٸن كەپٸرلەر, كەرتارتپالار, ناداندار دەپ اتاپ, ولارعا دەگەن جاعىمسىز كٶزقاراستى ناسيحاتتاپ, دۇشپاندىققاٷگٸتتەيدٸ. بۇل ولاردىڭ بالاعاتتاپ, قارسى شابۋىل جاساۋ تاكتيكاسى. مەن ولار «ەڭ جاقسى قورعانىس - شابۋىل جاساۋ» دەگەن قاعيدانى باسشىلىققا الادى دەپ ويلايمىن. بٸراق جاعدايدىڭ بارلىق پارادوكسى مىنادا: ولارعا ەشكٸم شابۋىل جاساپ جاتقان جوق. ولار سٸز بەن بٸز سيياقتى ەلٸمٸزدٸڭ ازاماتتارى. بٸز كٶتەرٸپ وتىرعان قوعامنىڭ پروبلەمالارى ولار ٷشٸن دە ٶزەكتٸ. سوندىقتان دا جاساندى وقشاۋلانۋ بولماۋى قاجەت. سوندىقتان دا مەملەكەتٸمٸز,ەسٸرەسە دٸن ساياساتىندا, شەشٸم قابىلداۋ بارىسىندا, بٸرٸنشٸ كەزەكتە بٷكٸل قوعامنىڭ مٷددەسٸن ەسكەرەدٸ. سول سەبەپتەن بٸز «دەندٸ ارامشٶپتەن» اجىراتا بٸلۋٸمٸز كەرەك.
يە, ولار ٶزدەرٸن مۇسىلمانداردىڭ قورعاۋشىلارىمىز دەپ كٶرسەتەدٸ. ال شىن مەنٸندە, ولار - جات يدەولوگييانىڭ ٶكٸلدەرٸ. ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەر بۇل ورايدا ٶتە اشىق تا مٶلدٸر. قانداي جاعدايدا بولسىن, كەز كەلگەن پوستىلار مەن كوممەنتارييلەر - ادامنىڭ ينتەللەكتۋالدىق قىزمەتٸنٸڭ ٶنٸمٸ. ەر تٷرلٸ نيكتاردا بٸر ادام عانا وتىرىپ, قوعامدىق تالقىلاۋدى كٶرسەتۋٸ مٷمكٸن.بٸر زاڭدىلىقتى ايتقىم كەلٸپ وتىر, وسى ادامدار ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەردە «ٶمٸر سٷرەدٸ» دەپ ايتۋعا بولادى. ياعني, ولار كەز كەلگەن ۋاقىتتا ٶزدەرٸنە جاقپاعان كوممەنتاتوردى «جەپ قويۋعا» دايىن. كەي ۋاقىتتا بۇل باسقا جاعىمسىز كوممەنتاتورلارعا قىرعيشا شابۋىل جاسايتىن كومانداعا ۇقسايدى. ٶكٸنٸشكە وراي, بٸزدە ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەردە سونشالىقتى ايقىن جۇمىس جوق, كونترناسيحات ماتەريالدارى مەن پوستىلار جەنە ت.ب. ازدىق ەتۋدە.قازٸر ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەر ۇرىس الاڭى بولىپ وتىرعان كەزدە, بٸز وسى جۇمىستى دۇرىس جولعا قويامىز دەپ ويلايمىن. مىسالى, ولار سالافيت مەتٸندەرٸ, كٸتاپتارى مەن دەموتيۆاتورلارعا تولعان«ۆكونتاكتە» ەلەۋمەتتٸك جەلٸسٸندە بەلسەندٸ جۇمىس جاسايدى.
نەگٸزٸنەن بۇلار تاعدىرى قايعىلى يبن تايمييا مەن ابد ال-ۆاححابتىڭ جولىن قۋۋشىلار. جەنە دە ادامنىڭ مٸندەتتٸ تٷردە سالافيزم-ۆاحابيزمنٸڭ جولىن قۋۋشى بولۋى مٸندەتتٸ ەمەس. اتاپ ٶتكەن جٶن, كٶپتەگەن دەسترۋكتيۆتٸ اعىمداردىڭ ٶكٸلدەرٸ يبن تايمييانىڭ وقۋلىقتارى بويىنشا وقيدى. ولاردىڭ كٶپشٸلٸگٸ بٸزدٸڭ ەلٸمٸزدە ەكسترەميستٸك جولدى قۋعاندار دەپ تانىلىپ وتىر.
بلوگەرلەردٸڭ باسىم كٶپشٸلٸگٸ ورىس تٸلدٸلەر. ٶزدەرٸنٸڭ بەتتەرٸندە ولار مۇسىلماندار قۇقىقتارىن قورعاۋشى رەتٸندە جازادى. ولار بولعان جەرلەردە ەرقاشان ۇرىس-كەرٸس, جاعىمسىز جاعداي ورىن الادى. ەشقانداي دٸني بٸلٸمسٸز, 2-3 كٸتاپ وقىپ الىپ ولار يمامداردىڭ بٸلٸمدەرٸنە سىن ايتادى. ولار دٸن قىزمەتكەرلەرٸنٸڭ بەدەلدەرٸنە, دەستٷرلٸ دٸنگە, قازاق حالقىنىڭ سالت-دەستٷرٸنە نۇقسان كەلتٸرەتٸن اقپارات تاراتادى. دەسترۋكتيۆتٸ اعىمداردىڭ يدەولوگتارى قازاقستاندىق قوعامنىڭ ادامگەرشٸلٸك سالتتارىن قۇنسىزداندىرۋعا ۇمتىلادى.
- قاي ۋاقىتتا قاراساڭ دا كٶپتەگەن دەسترۋكتيۆتٸ بلوگەرلەر كٷنٸ-تٷنٸ جەلٸدە وتىرادى. ولاردىڭ ٶشپەندٸلٸك قىزمەتٸ سولاردىڭ جۇمىسى سيياقتى. مٷمكٸن ولار ەڭبەكاقى الاتىن شىعار?
- ەرينە, سٶزٸڭٸزدٸڭ جانى بار. قوعامدا ٸرٸتكٸ سالۋدى كەسٸپ ەتكەندەر جەنە وسى كەسٸبٸمەن كٷندەرٸن كٶرەتٸندەر دە بارشىلىق.ولار بٸر سەتتٸ پايدالانىپ, قاساقانا دٸنگە سەنۋشٸلەردٸڭ سەزٸمدەرٸن ٶزدەرٸنە باعىندىرادى. ولار دٸننەن الشاق, بٸراق ٶزدەرٸندٸنگە شىنايى تەرەڭ سەنەتٸندەر ەتٸپ كٶرسەتەدٸ. سوندىقتان دا بٸزدٸڭ دٸنگە سەنۋشٸلەر ولاردىڭ ارانداتۋىنا تٷسٸپ قالعانىن قالاماس ەدٸم.
كەز كەلگەن ادامدى الداۋعا بولادى, ەسٸرەسە, الداۋشى ٶزٸن قۇدايدان قورقاتىن پەندە ەتٸپ كٶرسەتسە. سەنٸم دەگەنٸمٸز بٸزدٸڭ سانامىزدىڭ ەموتسيونالدى بٶلٸگٸ. ادامنىڭ جايسىز ەموتسيياسىن تۋعىزساڭىز, ول ەموتسييالار سىرتقا شىعادى, سوسىن ونى باسقارا بەرۋگە بولادى. سيريياعا كەتكەن ازاماتتارىمىز وسىنداي احۋالعا دۋشار بولعاندار. ولارعا ەۋەلٸ يسلامنىڭ مەنٸ بۇرمالاپ كٶرسەتٸلگەن, كەيٸننە ەموتسيياعا جول بەرٸلگەن, بٸراق, ٶكٸنٸشكە وراي, كەش... . مۇنداي سىزبالار قاراپايىم بولعانىمەن, مٷددەلٸ توپتارعا ٶتە تيٸمدٸ. ولاردىڭ ٶمٸرٸ نەگە ۇشىراعانىن ٶزٸڭٸز جاقسى بٸلەسٸز. مەن سوتتالعان ازاماتتارىمىزعا ادامنىڭ ساناسىن باۋراۋدىڭ قاراپايىم تەتٸكتەرٸن تٷسٸندٸرگەندە, ولاردىڭ ايتاتىنى: «مۇنى بۇرىنىراق بٸلمەگەنٸمٸز قانداي ٶكٸنٸشتٸ».
تەجٸريبە كٶرسەتكەندەي, ادامدى جالداۋدىڭ باستاپقى پروتسەسٸندە دٸن تۋرالى ەڭگٸمە مٷلدەم كٶتەرٸلمەيدٸ. قارماققا تٷسٸرۋدٸڭ نەگٸزگٸ تاقىرىپتارى - ەلەۋمەتتٸك ەدٸلەتسٸزدٸك, سىبايلاس جەمقورلىق, اتى-شۋلى سوت پروتسەستەرٸ, قازٸرگٸ قىزداردىڭ مورالدىق بەينەسٸ جەنە ٶزگە دە ۇقساس پروبلەمالار. ەرينە, ەر ادامنىڭ اتالعان مەسەلەلەر بويىنشا ٶز پٸكٸرٸ بار, سوندىقتان ول پٸكٸرتالاسقا تٷسەدٸ, بٸراق وپپونەنتتٸڭ پٸكٸرٸ ەڭگٸمەلەسۋشٸنٸڭ پٸكٸرٸمەن قايشى كەلەدٸ. ەڭگٸمەلەسۋ سوڭىندا جالداۋشى قارسىلاسىنىنڭ پٸكٸرٸمەن كەلٸسەتٸن سىڭاي تانىتادى. ەڭگٸمەلەسۋلەر مەرتەبەسٸنەن ولار بٸرگە قاتىسۋشىلار مەرتەبەسٸنە اۋىسادى. وسىلايشا, جاعىمسىز, جاندى اۋىرتاتىن جاعدايدان شىعۋ جولدارىن ٸزدەي باستايدى. مىسالى, حاليفات قۇرىپ, يسلامنىڭ كانوندارى بويىنشا ٶمٸر سٷرۋ. دٸن مەسەلەلەرٸ بويىنشا بٸلٸمٸ تاياز ادامعا بارلىعى «ٷش نەگٸز» پوزيتسيياسىنان ۇسىنىلادى. ەرٸ قاراي جالداۋ پروتسەسٸ ٶرشي تٷسەدٸ.
- ٶكٸنٸشكە وراي, جالداۋشىلار ٶز ماڭىنا ادامداردى كٶپتەپ جيناي تٷسۋدە. جەلٸدە اشىق جۇمىس جاسايتىن جالداۋشىلارعا قاتىستى شارا قولداناتىن كەز كەلگەن جوق پا?
- شىنىندا دا, بٷگٸنگٸ كٷنٸ ادەپتٸلەردٸڭ تۇتاس توپتارى ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەردە بەلسەندٸ جۇمىس جاساۋدا,ادامداردىڭ ساناسىن ۋلاپ, ٶز قاتارلارىنا جاڭا قۇربانداردى تارتۋدا. ولار پسيحيكاعا ەسەر ەتۋدٸڭ قۋاتتى ەدٸستەرٸن قولدانىپ, مٸنەز-قۇلىقتىڭ: يدەولوگييالىق, فيلوسوفييالىق, دٸني ستەرەوتيپتەرٸن قالىپتاستىرىپ وتىر. مىسالى, مەكتەپتە ورامال تاعۋعا قاتىستى مەسەلە جەلٸلەردە ٷلكەن رەزونانس تۋعىزدى.ادەپتتەر ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەردە قىزۋ تالقىلاۋعا قول جەتكٸزٸپ, ادامدار ەلٸمٸزدٸ قىسىم كٶرٸپ وتىرعان مۇسىلمانداردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ جٶنٸندە پٸكٸرلەر بٸلدٸرەدٸ. مٸنە, بۇل راديكالداردىڭ ادامداردىڭ سەزٸمٸندە ويناي بٸلۋٸنٸڭ بٸر مىسالى.
جاڭا زاڭ جوباسىندا «دٸني راديكاليزم» تٷسٸنٸگٸنە «تۇلعانىڭ ٶزگە ادامدارعا دٸني ۇيعارىمدار مەن دوگمالاردى سٶزسٸز ورىنداۋدى تاڭۋدى ٷندەۋلەرمەن جەنە ٸس-ەرەكەتتەرمەن سٷيەمەلدەيتٸن, دٸني كٶزقاراستار مەن سەنٸم-نانىمدارعا ۇشقارى, ىمىراسىزدىقپەن ۇستانۋشىلىق» دەگەن سيپاتتاما بەرٸلگەن. كەيبٸر ادەپتتەردٸڭ ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەردەگٸ مٸنەز-قۇلقىن وسىلاي سيپاتتاۋعا بولادى. سول سەبەپتەن مەن جاڭا زاڭ جوباسىندا ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەردەگٸ قوعامنىڭ دٸني جەنە رۋحاني سالتتارىن جوققا شىعاراتىن تەرٸس ناسيحاتقا قارسى شارالاردىڭ قاراستىرىلعانىن قۋانا قابىلدايمىن.
-تاتىمدى ەڭگٸمەڭٸز ٷشٸن ٷلكەن راحمەت!
سۇحباتتى جٷرگٸزگەن ايگٷل قىپشاق
.jpg)