Áleýmettik teńsizdik áfsanasy haqynda
Joǵaryda aitylǵandarǵa bailanysty qazaq elinde bai-kedei jikteriniń bolmaǵanyn aitamyz. Qazaq turmysynda oryn alǵan jik – bai-qarasha.
Birinshiden, taqyryptyń mán-jaiyn ashý úshin jarly men jalshy sózderine túsinik berip alaiyq. Ókinishke qarai, «Qazaqsha etimologiialyq sózdikte» eki sóz de kezdespeidi. Alaida, O. Súleimenovtyń «Atamzamanǵy túrikter» kitabyndaǵy «koshei sóziniń qyrǵyzdyń koshchy – «seriktes», «jalshy», «erip júrýshi» jáne tipti «batrak» sózinen shyqqan degen boljam aitady» sóilemi - «jalshy» – seriktes, erip júrýshi degen mánge ekenin kórsetedi. Demek, jalshy dep joryqtan jeńimpaz batyrǵa erip kelgen quldy aitamyz. «Jarly» sózin «jarty», iaǵni «quqyǵy joq» degen balamada dep alsaq, onyń da maǵynasy túsinikti bolmaq.
Demokratiiashyl qoǵamda ómir súrgen qazaqta («Ótken ǵasyrda, odan burynǵy ǵasyrlarda Qazaq dalasynda, Qazaq saharasynda bolǵan zańdar (halyqtyń óz múddesi týdyrǵan zańdar), tártipter, ádil bilikter týraly ańyz-áńgimeler seriiasyn jazýǵa ábden bolady. Mundai ańyz-áńgime, kópshilikke unaýy óz aldyna, sol zamannyń demokratiialyq bolmysyn tanytsa kerek» (Aqseleý Seidimbektiń kúndeliginen)) jarly ataýy tekten-tekke berilgen bolmas. Sebebin anyqtaý úshin qazaq jurtynyń ekonomikalyq jáne ákimshilik-bólinistik jaǵdaiyna mán bereiik. «Kópshilik oilaǵandai qazaq óoǵamynda jekemenshik bolǵan joq. Óitkeni qazaq úshin ekonomikanyń negizi, quraýshysy – mal, jaiylym, sý kózi bolsa, osy úsheýi rýdyń menshiginde boldy.
Rý – qandas týystardan turǵanymen ekonomikalyq qajettilikterge baǵynyshty boldy. Mal baǵý úshin belgili kólemde (shóbiniń qunarlylyǵy men jetkiliktiligine sai) jaiylym kerek. Sol jaiylymdaǵy mal men rý múshelerin asyraý úshin adam sany da shekteýli bolýy tiis. Dástúrli qazaq aýyly negizinen 20-50 januiadan turdy. Odan arta bastaǵanda álgi rý kishi rýǵa bólinýi kerek, iaǵni qazaq tilimen aitsaq, balalar enshi alyp, basqa jerden jaiylym alyp, jańa aýyl qurýy tiis [Alyp qashqan qyzdyń aiybyn jalǵyz Aqan emes, onyń ákesi men baýyrlary tólegendikten Aqan aýyly dep aitqanyma mán berińiz-avt]. Al rýdyń ishki qurylymy da birtekti emes. Rýdyń ishinde baiy, bii, batyry, «qaralary» bolady» (S. Qondybai, Rý syryńa úńilsek).
Serikbol aǵanyń aitqanynan baiqaitynymyz: birinshiden, rý qaýymdastyǵy – jer men mal ortaq menshiktegi jaqyn týystas aǵaiyndar, tórt-bes atadan aspaidy, iaǵni jarlylar sirek kezdesedi, ekinshiden «qarany» anyqtaý úshin týystas aǵaiyndardyń ishinen shyqqan «bailarǵa» mán berý kerek. «Sapaqqa jiyrma myń jylqy bitken eken. El aýzyndaǵy keibir derekke súiensek, otyz-qyryq myńǵa jýyq jylqysy bolǵan desedi», «... altai rýynan shyqqan Seidaly degen jigitke 40 myń jylqy bitipti degen sóz bar», «naiman ishinde qyzai eliniń Erkinbek Jaiyrbekuly degen kisiniń 15 myń jylqysy bolypty. Bul – 1930-ǵa deiin bolǵan kisiler» (Q. Begmanov, Etnografpen áńgime) derekteri ras bolsa, onda bai-qara dep bólgenimiz durys. Sonda «Qarasha» maldyń sany myńdap esepteletin dáýlettilermen saiǵandaǵy salystyrmaly túrdegi ataýy. Sonda bai men kedei qaidan shyqty? Jaýaby: 1640 jyly Gýrev, 1716 jyly Omby, Jámish bekinisteri salyna bastaǵan kezden bastap qazaq «kedeilene» bastady. Maly – janynyń sadaǵasy qazaqtyń jaiylymynyń tarylýy, jerinen aiyrylýy – qazaqty kedeilendirdi.
«Ketpeiin dese, jeri tar,
Keteiin dese, aldy-artyn
Qorshap bir alǵan keýir bar,
Uilyqqan qoidai qamalyp,
Búiirinen shanshý qadalyp,
Sorly bir qazaq qaldy, oila!»
Buqar jyraýdan artyq kim aitar?! On segizinshi ǵasyrdan bastaý alǵan Resei otarshyldyǵy keiingi ǵasyrlarda qazaq halqynyń turmysyn bas kótermestei jerge qadap túsirdi. «Túgim joq degen bir qazaqqa Viktor [sanaq júrgizýshi] reestrdi kórsetip: «Jazbada 80 [maldyń sany - avt] dep kórsetilse, sende qalai túk bolmaǵany?» dep suraǵanda «Sen týmai turǵanda mende 80 emes, qalasań 400 bolǵan. Al búgin mende myna it pen súienip turǵan taiaǵymnan basqa eshteńe joq» dep kúrsińip jaýap berdi qazaq» dep jazady óz jazbalarynda Adolf Ianýshkevich. Poliak ǵalymynyń kúndelik jáne jazbalaryn oqi otyryp, qazaqtyń qalai kedei halge túskenin elestetýge bolady: ««San» dep atalatyn alǵashqy sanaqtar týraly oqiǵalardy estigende júregim qalai aýyrdy deseńizshi! Prokonsýldardyń árqaisysysy derlik ózine berilgen jumysty turmysyn jaqsartýdyń amaly retinde kórgen syndy. Kazaktarmen birge kelip, eldimekenderdiń barlyǵyna qorqynysh týdyrǵan. Onyń buiryǵy boiynsha kóshten 150 jáne odan artyq verst qashyqtaǵy jerge tabyndar men otarlardyń barlyǵy jinalǵan. Joldardan kútpegen joryqtyń izderi bilinedi: laqtyrylyp tastalǵan bieler men iri qara mal, túie, qoi. Bári bir jerge tyǵyzdalǵandyqtan, ári azyq pen sýdyń jetispeýshiliginen maldyń sany kúrt azaiǵan. Sheneýnik myrza óli maldy tiri qylyp tirkemeýi úshin tólem de suraǵan. Qazaqtardyń [túpnusqada qyrǵyzdardyń] kózinshe basqa derek jazsa, Prikazǵa kelgen soń múldem basqa sandardy kórsetken.
Budan bólek, ol myrzany qurmettep-kútýdiń ózi nege turǵan deseńshi! Asúige kelgen qoilardy semizdiginen emes, terisi úshin de brakqa shyǵarǵan. Qalai bolǵanda da ultima ratio (sońǵy sheshýshi sebepti) úlken rólin qarashaǵa ǵana emes, volost basqarýshysy men starshyndarǵa da tietin qamshy oinady». «HH ǵ. bas kezinde Qazaqstandaǵy jáne basqa eldegi qazaqtardyń qolynda jiyrma millionǵa jýyq jylqysy bolǵan» (Q. Begmanov, Etnografpen áńgime) qazaq 1921 jáne 1931 jyldary eki million azamatyn alyp ketken ashtyqqa ushyraidy. KSRO-nyń «teńdik» uranynyń japsyrmasyndaǵy kedeilendirýdiń srńǵy núktesi 1928 jyly júzege asqan bailardyń maldaryn tárkileý týraly zańy bolsa kerek. Jeńimpazdar tarihty ǵana emes, tapsyryspen ádebietti de jazǵan siiaqty. Ásirese ómirbaiandaǵy «kedei otbasynan shyqqan» tirkesin jazýǵa kóp septigin tigizgen syńaily.
«Baqytsyz Jamalmen» bastalǵan áleýmettik teńsizdik áfsanasy bir ǵasyrdan soń óz aqiqatyn tapqany jón. Mirjaqyptar bastaǵan Alashshyldardy túrmeden bosatýǵa kepildik bergen «nadan» bailardyń, mektep, meshit saldyrǵan «nadan» bailardyń obrazyn kókiregi oiaý qazaq balasy ashyp alǵan jón.
Jalpy, Qazaq turmysynyń shetelmen salystyrǵandaǵy tómendigi áfsanasy – onyń tehnikalyq órkendemeýi nemese sharýashylyǵyndaǵy damýdyń, oń ózgeristerdiń bolmaýymen de bailanysty. On tórtinshi ǵasyrda mal baqqan qazaq on toǵyzynshy ǵasyrda mal baqty. Eýropotsentrizm jailaǵan álem ǵylymi ashýlardy birinen soń biri ashqanda, qazaqtyń óz parasattylyǵy men ǵylymyn dáleldeitin jazý ádebietiniń bolmaýy máseleni tipten qiyndatyp jiberdi. Al sharýashylyqtyń damymaý sebebin - «Oǵyzdarda tehnika damýynyń ideiasy oryn alǵan joq, sharýashylyǵy da shekteýli etin. Ony tabiǵatpen keremet úilesimdilik tapqany sebepti qajettiliktiń týyndamaýymen túsindiremiz» (L.N. Gýmilev, Qara áfsana). Qazaq ǵylymynyń bolmaýy da – áfsana. Ol áfsananyń parsha-parshasyn shyǵarý qiyn emes. Alaida joǵarǵy dárejedegi jalpy qoldanystaǵy qazaq ǵylymy – múlde bólek maqala.
Balajan Munar
