ەلەۋمەتتٸك تەڭسٸزدٸك ەفساناسى حاقىندا
جوعارىدا ايتىلعاندارعا بايلانىستى قازاق ەلٸندە باي-كەدەي جٸكتەرٸنٸڭ بولماعانىن ايتامىز. قازاق تۇرمىسىندا ورىن العان جٸك – باي-قاراشا.
بٸرٸنشٸدەن, تاقىرىپتىڭ مەن-جايىن اشۋ ٷشٸن جارلى مەن جالشى سٶزدەرٸنە تٷسٸنٸك بەرٸپ الايىق. ٶكٸنٸشكە قاراي, «قازاقشا ەتيمولوگييالىق سٶزدٸكتە» ەكٸ سٶز دە كەزدەسپەيدٸ. الايدا, و. سٷلەيمەنوۆتىڭ «اتامزامانعى تٷرٸكتەر» كٸتابىنداعى «كوششەي سٶزٸنٸڭ قىرعىزدىڭ كوشچى – «سەرٸكتەس», «جالشى», «ەرٸپ جٷرۋشٸ» جەنە تٸپتٸ «باتراك» سٶزٸنەن شىققان دەگەن بولجام ايتادى» سٶيلەمٸ - «جالشى» – سەرٸكتەس, ەرٸپ جٷرۋشٸ دەگەن مەنگە ەكەنٸن كٶرسەتەدٸ. دەمەك, جالشى دەپ جورىقتان جەڭٸمپاز باتىرعا ەرٸپ كەلگەن قۇلدى ايتامىز. «جارلى» سٶزٸن «جارتى», ياعني «قۇقىعى جوق» دەگەن بالامادا دەپ الساق, ونىڭ دا ماعىناسى تٷسٸنٸكتٸ بولماق.
دەموكراتيياشىل قوعامدا ٶمٸر سٷرگەن قازاقتا («ٶتكەن عاسىردا, ودان بۇرىنعى عاسىرلاردا قازاق دالاسىندا, قازاق ساحاراسىندا بولعان زاڭدار (حالىقتىڭ ٶز مٷددەسٸ تۋدىرعان زاڭدار), تەرتٸپتەر, ەدٸل بيلٸكتەر تۋرالى اڭىز-ەڭگٸمەلەر سەريياسىن جازۋعا ەبدەن بولادى. مۇنداي اڭىز-ەڭگٸمە, كٶپشٸلٸككە ۇناۋى ٶز الدىنا, سول زاماننىڭ دەموكراتييالىق بولمىسىن تانىتسا كەرەك» (اقسەلەۋ سەيدٸمبەكتٸڭ كٷندەلٸگٸنەن)) جارلى اتاۋى تەكتەن-تەككە بەرٸلگەن بولماس. سەبەبٸن انىقتاۋ ٷشٸن قازاق جۇرتىنىڭ ەكونوميكالىق جەنە ەكٸمشٸلٸك-بٶلٸنٸستٸك جاعدايىنا مەن بەرەيٸك. «كٶپشٸلٸك ويلاعانداي قازاق ٶوعامىندا جەكەمەنشٸك بولعان جوق. ٶيتكەنٸ قازاق ٷشٸن ەكونوميكانىڭ نەگٸزٸ, قۇراۋشىسى – مال, جايىلىم, سۋ كٶزٸ بولسا, وسى ٷشەۋٸ رۋدىڭ مەنشٸگٸندە بولدى.
رۋ – قانداس تۋىستاردان تۇرعانىمەن ەكونوميكالىق قاجەتتٸلٸكتەرگە باعىنىشتى بولدى. مال باعۋ ٷشٸن بەلگٸلٸ كٶلەمدە (شٶبٸنٸڭ قۇنارلىلىعى مەن جەتكٸلٸكتٸلٸگٸنە ساي) جايىلىم كەرەك. سول جايىلىمداعى مال مەن رۋ مٷشەلەرٸن اسىراۋ ٷشٸن ادام سانى دا شەكتەۋلٸ بولۋى تيٸس. دەستٷرلٸ قازاق اۋىلى نەگٸزٸنەن 20-50 جانۇيادان تۇردى. ودان ارتا باستاعاندا ەلگٸ رۋ كٸشٸ رۋعا بٶلٸنۋٸ كەرەك, ياعني قازاق تٸلٸمەن ايتساق, بالالار ەنشٸ الىپ, باسقا جەردەن جايىلىم الىپ, جاڭا اۋىل قۇرۋى تيٸس [الىپ قاشقان قىزدىڭ ايىبىن جالعىز اقان ەمەس, ونىڭ ەكەسٸ مەن باۋىرلارى تٶلەگەندٸكتەن اقان اۋىلى دەپ ايتقانىما مەن بەرٸڭٸز-اۆت]. ال رۋدىڭ ٸشكٸ قۇرىلىمى دا بٸرتەكتٸ ەمەس. رۋدىڭ ٸشٸندە بايى, بيٸ, باتىرى, «قارالارى» بولادى» (س. قوندىباي, رۋ سىرىڭا ٷڭٸلسەك).
سەرٸكبول اعانىڭ ايتقانىنان بايقايتىنىمىز: بٸرٸنشٸدەن, رۋ قاۋىمداستىعى – جەر مەن مال ورتاق مەنشٸكتەگٸ جاقىن تۋىستاس اعايىندار, تٶرت-بەس اتادان اسپايدى, ياعني جارلىلار سيرەك كەزدەسەدٸ, ەكٸنشٸدەن «قارانى» انىقتاۋ ٷشٸن تۋىستاس اعايىنداردىڭ ٸشٸنەن شىققان «بايلارعا» مەن بەرۋ كەرەك. «ساپاققا جيىرما مىڭ جىلقى بٸتكەن ەكەن. ەل اۋزىنداعى كەيبٸر دەرەككە سٷيەنسەك, وتىز-قىرىق مىڭعا جۋىق جىلقىسى بولعان دەسەدٸ», «... التاي رۋىنان شىققان سەيدالى دەگەن جٸگٸتكە 40 مىڭ جىلقى بٸتٸپتٸ دەگەن سٶز بار», «نايمان ٸشٸندە قىزاي ەلٸنٸڭ ەركٸنبەك جايىربەكۇلى دەگەن كٸسٸنٸڭ 15 مىڭ جىلقىسى بولىپتى. بۇل – 1930-عا دەيٸن بولعان كٸسٸلەر» (ق. بەگمانوۆ, ەتنوگرافپەن ەڭگٸمە) دەرەكتەرٸ راس بولسا, وندا باي-قارا دەپ بٶلگەنٸمٸز دۇرىس. سوندا «قاراشا» مالدىڭ سانى مىڭداپ ەسەپتەلەتٸن دەۋلەتتٸلەرمەن سايعانداعى سالىستىرمالى تٷردەگٸ اتاۋى. سوندا باي مەن كەدەي قايدان شىقتى? جاۋابى: 1640 جىلى گۋرەۆ, 1716 جىلى ومبى, جەمٸش بەكٸنٸستەرٸ سالىنا باستاعان كەزدەن باستاپ قازاق «كەدەيلەنە» باستادى. مالى – جانىنىڭ ساداعاسى قازاقتىڭ جايىلىمىنىڭ تارىلۋى, جەرٸنەن ايىرىلۋى – قازاقتى كەدەيلەندٸردٸ.
«كەتپەيٸن دەسە, جەرٸ تار,
كەتەيٸن دەسە, الدى-ارتىن
قورشاپ بٸر العان كەۋٸر بار,
ۇيلىققان قويداي قامالىپ,
بٷيٸرٸنەن شانشۋ قادالىپ,
سورلى بٸر قازاق قالدى, ويلا!»
بۇقار جىراۋدان ارتىق كٸم ايتار?! ون سەگٸزٸنشٸ عاسىردان باستاۋ العان رەسەي وتارشىلدىعى كەيٸنگٸ عاسىرلاردا قازاق حالقىنىڭ تۇرمىسىن باس كٶتەرمەستەي جەرگە قاداپ تٷسٸردٸ. «تٷگٸم جوق دەگەن بٸر قازاققا ۆيكتور [ساناق جٷرگٸزۋشٸ] رەەستردٸ كٶرسەتٸپ: «جازبادا 80 [مالدىڭ سانى - اۆت] دەپ كٶرسەتٸلسە, سەندە قالاي تٷك بولماعانى?» دەپ سۇراعاندا «سەن تۋماي تۇرعاندا مەندە 80 ەمەس, قالاساڭ 400 بولعان. ال بٷگٸن مەندە مىنا يت پەن سٷيەنٸپ تۇرعان تاياعىمنان باسقا ەشتەڭە جوق» دەپ كٷرسٸڭٸپ جاۋاپ بەردٸ قازاق» دەپ جازادى ٶز جازبالارىندا ادولف يانۋشكەۆيچ. پولياك عالىمىنىڭ كٷندەلٸك جەنە جازبالارىن وقي وتىرىپ, قازاقتىڭ قالاي كەدەي حالگە تٷسكەنٸن ەلەستەتۋگە بولادى: ««سان» دەپ اتالاتىن العاشقى ساناقتار تۋرالى وقيعالاردى ەستٸگەندە جٷرەگٸم قالاي اۋىردى دەسەڭٸزشٸ! پروكونسۋلداردىڭ ەرقايسىسىسى دەرلٸك ٶزٸنە بەرٸلگەن جۇمىستى تۇرمىسىن جاقسارتۋدىڭ امالى رەتٸندە كٶرگەن سىندى. كازاكتارمەن بٸرگە كەلٸپ, ەلدٸمەكەندەردٸڭ بارلىعىنا قورقىنىش تۋدىرعان. ونىڭ بۇيرىعى بويىنشا كٶشتەن 150 جەنە ودان ارتىق ۆەرست قاشىقتاعى جەرگە تابىندار مەن وتارلاردىڭ بارلىعى جينالعان. جولداردان كٷتپەگەن جورىقتىڭ ٸزدەرٸ بٸلٸنەدٸ: لاقتىرىلىپ تاستالعان بيەلەر مەن ٸرٸ قارا مال, تٷيە, قوي. بەرٸ بٸر جەرگە تىعىزدالعاندىقتان, ەرٸ ازىق پەن سۋدىڭ جەتٸسپەۋشٸلٸگٸنەن مالدىڭ سانى كٷرت ازايعان. شەنەۋنٸك مىرزا ٶلٸ مالدى تٸرٸ قىلىپ تٸركەمەۋٸ ٷشٸن تٶلەم دە سۇراعان. قازاقتاردىڭ [تٷپنۇسقادا قىرعىزداردىڭ] كٶزٸنشە باسقا دەرەك جازسا, پريكازعا كەلگەن سوڭ مٷلدەم باسقا سانداردى كٶرسەتكەن.
بۇدان بٶلەك, ول مىرزانى قۇرمەتتەپ-كٷتۋدٸڭ ٶزٸ نەگە تۇرعان دەسەڭشٸ! اسٷيگە كەلگەن قويلاردى سەمٸزدٸگٸنەن ەمەس, تەرٸسٸ ٷشٸن دە براكقا شىعارعان. قالاي بولعاندا دا ultima ratio (سوڭعى شەشۋشٸ سەبەپتٸ) ٷلكەن رٶلٸن قاراشاعا عانا ەمەس, ۆولوست باسقارۋشىسى مەن ستارشىندارعا دا تيەتٸن قامشى وينادى». «حح ع. باس كەزٸندە قازاقستانداعى جەنە باسقا ەلدەگٸ قازاقتاردىڭ قولىندا جيىرما ميلليونعا جۋىق جىلقىسى بولعان» (ق. بەگمانوۆ, ەتنوگرافپەن ەڭگٸمە) قازاق 1921 جەنە 1931 جىلدارى ەكٸ ميلليون ازاماتىن الىپ كەتكەن اشتىققا ۇشىرايدى. كسرو-نىڭ «تەڭدٸك» ۇرانىنىڭ جاپسىرماسىنداعى كەدەيلەندٸرۋدٸڭ سرڭعى نٷكتەسٸ 1928 جىلى جٷزەگە اسقان بايلاردىڭ مالدارىن تەركٸلەۋ تۋرالى زاڭى بولسا كەرەك. جەڭٸمپازدار تاريحتى عانا ەمەس, تاپسىرىسپەن ەدەبيەتتٸ دە جازعان سيياقتى. ەسٸرەسە ٶمٸربايانداعى «كەدەي وتباسىنان شىققان» تٸركەسٸن جازۋعا كٶپ سەپتٸگٸن تيگٸزگەن سىڭايلى.
«باقىتسىز جامالمەن» باستالعان ەلەۋمەتتٸك تەڭسٸزدٸك ەفساناسى بٸر عاسىردان سوڭ ٶز اقيقاتىن تاپقانى جٶن. مٸرجاقىپتار باستاعان الاششىلداردى تٷرمەدەن بوساتۋعا كەپٸلدٸك بەرگەن «نادان» بايلاردىڭ, مەكتەپ, مەشٸت سالدىرعان «نادان» بايلاردىڭ وبرازىن كٶكٸرەگٸ وياۋ قازاق بالاسى اشىپ العان جٶن.
جالپى, قازاق تۇرمىسىنىڭ شەتەلمەن سالىستىرعانداعى تٶمەندٸگٸ ەفساناسى – ونىڭ تەحنيكالىق ٶركەندەمەۋٸ نەمەسە شارۋاشىلىعىنداعى دامۋدىڭ, وڭ ٶزگەرٸستەردٸڭ بولماۋىمەن دە بايلانىستى. ون تٶرتٸنشٸ عاسىردا مال باققان قازاق ون توعىزىنشى عاسىردا مال باقتى. ەۋروپوتسەنتريزم جايلاعان ەلەم عىلىمي اشۋلاردى بٸرٸنەن سوڭ بٸرٸ اشقاندا, قازاقتىڭ ٶز پاراساتتىلىعى مەن عىلىمىن دەلەلدەيتٸن جازۋ ەدەبيەتٸنٸڭ بولماۋى مەسەلەنٸ تٸپتەن قيىنداتىپ جٸبەردٸ. ال شارۋاشىلىقتىڭ دامىماۋ سەبەبٸن - «وعىزداردا تەحنيكا دامۋىنىڭ يدەياسى ورىن العان جوق, شارۋاشىلىعى دا شەكتەۋلٸ ەتٸن. ونى تابيعاتپەن كەرەمەت ٷيلەسٸمدٸلٸك تاپقانى سەبەپتٸ قاجەتتٸلٸكتٸڭ تۋىنداماۋىمەن تٷسٸندٸرەمٸز» (ل.ن. گۋميلەۆ, قارا ەفسانا). قازاق عىلىمىنىڭ بولماۋى دا – ەفسانا. ول ەفسانانىڭ پارشا-پارشاسىن شىعارۋ قيىن ەمەس. الايدا جوعارعى دەرەجەدەگٸ جالپى قولدانىستاعى قازاق عىلىمى – مٷلدە بٶلەك ماقالا.
بالاجان مۇنار
