Bai balasy men jarly balasy
nemese Áleýmettik teńsizdik áfsanasy haqynda
Nadan sarań aram bai obrazy men eńbekqor adal adamgershiligi mol kedei obrazy qazaq ádebietine ótken ǵasyrda ǵana kelgen bolatyn. Asan qaiǵydan bastap, jyraýlar poeziiasyn qamtityn Mahambetke deiingi ádebiette jarly, jalshy obrazdary pozitivti, al bailardyń asa negativti beineleri bolǵan joq. Bailardyń negativti obrazdary qazaq arasyndaishinara arazdylyqty týyndatýdyń úlken amaly boldy. «Tarihty jeńimpazdar jazǵandyqtan» kei orynsyz taǵylǵan áfsanalardy (legenda) dáleldegen jón. Sondai áfsanalardyń biri - qazaqta oryn aldy degen áleýmettik teńsizdik ideiasy.
Qazaq mádenieti zattai emes, sózinde jáne turmystyq sipatynda (salt-dástúr, ádet-ǵuryp, yrym) saqtalǵandyqtan, áfsanalardy buzý kúrdelilirek. Alaida áleýmettik teńsizdik áfsanasy qazaq dástúrleri mysalynda logikalyq tizbekte túbegeili synady.
Qazaq salt-dástúrleri - ultymyzdyń áleýmettik jaǵdaiynyń joǵary deńgeide bolǵandyǵynyń aiqyn dáleli. Mysaly, qalyńmaldy qarastyryp kórelik. «Qalyńmaldyń «qyryq jeti», «otyz jetiniń bútini» «otyz jeti», «otyz jetiniń jartysy», «jaqsyly otyz jeti», «jiyrma jeti», «on jeti», «domalaq qalyńmal», «domalaq bata» siiaqty túrleri bolǵan. Munyń syrtynda toimal, sútaqy, kúieý aparatyn ilý, óli-tirige aparatyn, taǵy basqa kóptegen baǵaly káde-joralar da bolady. «Onyń ústine qalyńmalmen qabat bes jaqsy týraly da kelisiledi» (Y.Altynsarin). ««Bes jaqsyǵa» mynalar jatady: qara nar, júirik at, qaly kilem, almas qylysh, bulǵyn ishek. Qudalar arasynda munyń biri uzatylǵan qyzdyń sáýkele bastaǵan asyl taǵymdarymen almastyrylady. «Bes jaqsynyń» bir túriniń ózi 4-5 jylqyǵa baǵalaǵan. Kúieý kádeleri men yrymdar taǵy bar. Olar mynadai: uryn kelý, esikashar, entikpe, baldyz kórimdik, kúieý tabaq, sútaqy, jigit-túie, at bailar, bosaǵa attar, sáýkele baiǵazy, jeńgetai, shymyldyq bailar, otaý jabar, kerege kóterer, ýyq shanshar, túndik jabar, úzik jabar, moiyn tastaý, ilý, qyz qashar, shashý, qyz kóterer, arqa jatar, qalyńdyq oinaý, qol ustatar, shash sipatar, kórpe qimyldatar, it yryldatar, «kempir óldi», baqan salar, kúieý attandyrar t.b. Shirkin-ai deseńshi! Sol shirkinniń ishinde qansha dúnie (zattai) jatyr deseńshi!
Keńes ókimeti kezinde qyzdy malǵa satý qara kúie jaǵylyp keldi Al shyndyǵynda qyzdyń jasaýy qalyńmal kóleminen kem bolmaǵan. Demek, burynǵy dala zańynda bul eskerilgen siiaqty» (Seiit Kenjeahmet, Qalyń mal).
Qyz jasaýynyń kórneki mysaly - Kelinshektaý taýynyń ańyzy. Ańyz boiynsha uzatylyp bara jatqan qyzǵa jasaýyndaǵy it tabaǵynyń altyn emestigi unamaǵan. Qyzynyń «erkeligine» yzalanǵan ákesi «Júregiń tas eken, tasqa ainalyp ket» dep qarǵys atqan. Kei óńirlerde qalyń mal saqtalmaǵanyn, saqtalsa da «eki jylqy» qalyń maly burynǵymen salystyrýǵa kelmeitinin moiyndaý kerek, degenmen de qyzdyń jasaýy – áli kúnge deiin birshama shyǵyndy talap etetin joralǵy. Bes jaqsyǵa teń bir sáýkeleniń ózin kórelik - «qyz jasaýynyń ishindegi eń qymbat bas kiim – sáýkele. Onda asyl tastar, marjan, merýert, altyn-kúmis, túrli teńgeler, oqa-syldyrmaqtar, taza jibek, kámshat juryn, qarqara túkti úkiler bar. Ózim estigen derekterimde júz jylqyǵa, júz túiege túskeni, júz jambyǵa, elý jambyǵa túsken sáýkeleler bolǵan» (Q. Begmanov, Etnografpen áńgime). Turmysy nashar degen ózindegi eki jurt arasyndaǵy qalyń mal - «toǵyz». «Qazaqtyń mynadai-mynadaiy bar, umyttyq» dep emes, jasalatyn barlyq joralǵylardyń quny orta ǵasyrlarda árbir ulttyń qolynan kele bermegendigin aitý kerek! Múmkin, dvoriandardyń qolynan keler, biraq barlyq ultqa tán osynshama «shyǵyndy» dástúrler tek bai-aýqatty turǵan ulttyń enshisi! Sonda Qazaqtyń dástúrleri, kádeleri, syilary, atalmaǵan kiiti men óltirisi – qazaq turmysynyń jaqsy (jai aitqanda) jaǵdaiyn kórsetedi. Qazaq dástúri bai-kedei dep bólinbegen bar qazaqqa ortaq, qalyńmaldyń esebi erekshelengenimen syi-káde men yrymdardyń ózi «kedeidiń» de bai bolǵanyn tileidi.
Dástúrden taimaimyn dep kedeilengen HH ǵasyrdyń qazaǵy alyp qashý dástúrin damytsa, HHI ǵasyrdyń qazaǵy bar salt-dástúrdi ustanamyn dep «nesielenip» júr. Bul jerde «alyp qashý» dástúrin ótken ǵasyrdyń týyndysy dep bilý qajet. Sáken Júnisovtyń «Aqan serisin» alaiyq: Qulagerdiń shabandozy – on alty jasar jas jigit. Jarystan soń, túsken oljaǵa qalyń malyn berip, súigenine qosylmaq. Sonda kedeilengen (kedeilený teoriiasy keiinirek baiandalady) jas jigit «súigenin nege alyp qashpaidy» degen suraq týyndaidy. Alyp qashyp, bar syi-káde, joralǵydan ainalyp ótpei me?! Oǵan sol romanda baiandalǵan Aqan seriniń qyz alyp qashqan ýaqiǵasyn tepe-teńistireiik. Basqaǵa atastyrylyp qoiǵan qalyńdyqty urlaǵan Aqan qyz aqysyn odan birneshe márte artyq tólep, bai Aqan aýyly jarly kedei aýylyna ainaldy. Ne bolmasa Qalqaman-Mamyrdy alaiyq – jeti ataǵa deiin bas qosýǵa bolmaityn talapty oryndamai qashqan qos ǵashyq. Qyzdy alyp qashý mysaldary ádebiet pen tarihta baiqaǵanymyz mynaǵan saiady: kóshpelilerde Qyzdy alyp qashý – onyń aldynda oryn alǵan joralǵyny buzý (ia atastyrylǵan qyzdy urlaý, ia dástúrge sai kelmegende) nemese kek alý (Shyńǵyshannyń mysalynda). Jat jurttyq dep tárbielengen qyzdy qutty ornyna qondyrý – ata-ananyń ulken paryzy, al quda – Qudaiyndai syilaityn, barlyq «nazyn» kóteretin jamaǵat. Árbir qazaq qyzynyń, qaryndasynyń bar syi-joralǵymen úiden uzatylǵanyn qalaǵan.
Toidan bólek, qazaqtaǵy «áleýmettik» mádeniet úlgisindegi áleýmettik teńdiktiń mysaldarynyń úlkeni qun tóleýden bastalyp, kishisi «súiinshimen» aiaqtalady. Ortada mal ataý, jienquryq, qonaǵyna at jabý dástúrleri bar. (Qazaqtyń unaǵan, súisingen adamyna «mal ataýynyń» ózi bir ǵanibet emes pe?! Qai ultta bar ondai? Kedei turǵan ultta bola qoimas). Dúnie esigin ashqannan bastap dúneden óterge deiingi qazaqtyń toiy bitpegen. «Otyz kúndik oiny, qyryq kúndik toiynyń» alamany bar, báigesi bar, jarysy bar, kúresi bar, jeńimpazdarǵa tietin syilyǵy bar – bul dúniege qonaq bolyp kelgen qazaq toilaýdyń da, berýdiń de qasietin keremet uqqan-dy.
«Mádeniettilik úderisi týraly» eńbeginde N. Elias etiket jaily keremet pikirin bildiredi. Onyń aitýynsha, etiket – adamdardyń asa mádenietti, iaǵni materialdyq jaǵynan joǵary turǵanyn kórsetýdiń amaly. Sol sebepti Eýropada bai adamdardyń dastarhanynan mailyq (salfetki) ǵana emes, úsh-tórt shańyshqy, eki pyshaq, úsh staqan syndy ydystardy kórýge bolady (shyntýaityna kelgende árbir asúi aspabynyń bir danasy jetkilikti). Bir sózben aitqanda ol kedei adam baidyń úiinde neni qalai paidalaný kerektigin bilmeidi, iaǵni etiket normalary kedeige óz ornyn kórsetý úshin oilap tabylǵan (Titanik filmindegi kei epizodtardy eske túsirińiz). Al árbir qazaq en-tańbasyz tórt túlikti (bailyqtyń basty formasy) túr-túsimen, jasymen, minezimen aiyra bilgen. Árbir! Osy kezdegi qart-qariialar, ne bolmasa aýyl turǵyndary sol qasietin saqtap kelse – bul aiǵaq qoi! Eger bul tórt túlik «tańdaýly» bailarda bolsa, onda ol mailyq pen úsh-tórt shańyshqynyń keipindegi erekshelik bolmai ma? (mysal retinde, jylqynyń az esepti atty ásker men jaiaý áskerdiń bolýy).
Qazaq jeri – ortaǵasyrlyq Eýropa emes, qazaqtyń áleýmettik arajigin ashatyn normalary joq. Bar bolsa, qazaq jyraýlary, qazaq aqyndary Djek Londondai jazar edi – shúbáńiz bolmasyn! «Senen buryn jeti handy jebeledim. Keshegi «Eńsegei boily er Esim hanǵa joldas boldym. Sen onyń bir tústigine de jaramaisyń» degen Buqar jyraýdyń ózi sóz tabar edi (M-J Kópeiuly, Qazaq aýyz ádebieti úlgileri, 1 kitap). Kerisinshe, qazaqta múldem basqa synmen ólshenetin tektilikti aitý kerek! Tektiliktiń atqarǵan úlken róli jónindegi aýyz ádebieti mysaldary óte kóp. Ol óleńderde «Atalydan bi qoisań, Adaspas jol men jobadan. Atasyzdan bi qoisań, Bosanbas aýzy paradan» (Buqar jyraý). Ol Jamannyń «Men Jaman - jaqsy bolsam da úiińizge kelgen qonaq edim. Handardyń isher asy-jal men jaia aýzyńyzǵa túspei, nan, kóje túsip, meni kelisimen aspazǵa jiberdińiz. Saltyńyzǵa tarttyńyz. Sizdiń shonjarly, ataýly han emes ekenińizdi sodan baiqadym» dep hannyń naýbaidyń balasy ekendigin tanyǵan synynda. Ol «Nege toi qyldyń, bilesiń be? Áýeli toi qylǵanda, qara qalmaqtyń qyzy Qarashash sulýdy aldym dep toi qyldyń. Sen aqsúiek tóre ediń, ol qara edi, tuqymyńdy azdyrdyń. Suńqardy qarǵaǵa aiyrbastadyń, onyń nesine keleiin?!» dep arnaiy shaqyrsa da áz Jánibektiń úsh toiyna da barmaǵan Asan qaiǵynyń ýájinde. Ol Qaldan Serenniń Abylaidyń tegin synaimyn dep qoiǵan tekserý amaldarynda. Qazaqtyń tektiligi dáýletpen, ia áńgimelermen emes, minezben, áreketimen ólshenedi. Qazaqtyń satymen ólshengen áleýmettik jigi bolsa, osy tektilik bolar. Jalǵasy bar...
Balajan Munar
