باي بالاسى مەن جارلى بالاسى
نەمەسە ەلەۋمەتتٸك تەڭسٸزدٸك ەفساناسى حاقىندا
نادان ساراڭ ارام باي وبرازى مەن ەڭبەكقور ادال ادامگەرشٸلٸگٸ مول كەدەي وبرازى قازاق ەدەبيەتٸنە ٶتكەن عاسىردا عانا كەلگەن بولاتىن. اسان قايعىدان باستاپ, جىراۋلار پوەزيياسىن قامتيتىن ماحامبەتكە دەيٸنگٸ ەدەبيەتتە جارلى, جالشى وبرازدارى پوزيتيۆتٸ, ال بايلاردىڭ اسا نەگاتيۆتٸ بەينەلەرٸ بولعان جوق. بايلاردىڭ نەگاتيۆتٸ وبرازدارى قازاق اراسىنداٸشٸنارا ارازدىلىقتى تۋىنداتۋدىڭ ٷلكەن امالى بولدى. «تاريحتى جەڭٸمپازدار جازعاندىقتان» كەي ورىنسىز تاعىلعان ەفسانالاردى (لەگەندا) دەلەلدەگەن جٶن. سونداي ەفسانالاردىڭ بٸرٸ - قازاقتا ورىن الدى دەگەن ەلەۋمەتتٸك تەڭسٸزدٸك يدەياسى.
قازاق مەدەنيەتٸ زاتتاي ەمەس, سٶزٸندە جەنە تۇرمىستىق سيپاتىندا (سالت-دەستٷر, ەدەت-عۇرىپ, ىرىم) ساقتالعاندىقتان, ەفسانالاردى بۇزۋ كٷردەلٸلٸرەك. الايدا ەلەۋمەتتٸك تەڭسٸزدٸك ەفساناسى قازاق دەستٷرلەرٸ مىسالىندا لوگيكالىق تٸزبەكتە تٷبەگەيلٸ سىنادى.
قازاق سالت-دەستٷرلەرٸ - ۇلتىمىزدىڭ ەلەۋمەتتٸك جاعدايىنىڭ جوعارى دەڭگەيدە بولعاندىعىنىڭ ايقىن دەلەلٸ. مىسالى, قالىڭمالدى قاراستىرىپ كٶرەلٸك. «قالىڭمالدىڭ «قىرىق جەتٸ», «وتىز جەتٸنٸڭ بٷتٸنٸ» «وتىز جەتٸ», «وتىز جەتٸنٸڭ جارتىسى», «جاقسىلى وتىز جەتٸ», «جيىرما جەتٸ», «ون جەتٸ», «دومالاق قالىڭمال», «دومالاق باتا» سيياقتى تٷرلەرٸ بولعان. مۇنىڭ سىرتىندا تويمال, سٷتاقى, كٷيەۋ اپاراتىن ٸلۋ, ٶلٸ-تٸرٸگە اپاراتىن, تاعى باسقا كٶپتەگەن باعالى كەدە-جورالار دا بولادى. «ونىڭ ٷستٸنە قالىڭمالمەن قابات بەس جاقسى تۋرالى دا كەلٸسٸلەدٸ» (ى.التىنسارين). ««بەس جاقسىعا» مىنالار جاتادى: قارا نار, جٷيرٸك ات, قالى كٸلەم, الماس قىلىش, بۇلعىن ٸشەك. قۇدالار اراسىندا مۇنىڭ بٸرٸ ۇزاتىلعان قىزدىڭ سەۋكەلە باستاعان اسىل تاعىمدارىمەن الماستىرىلادى. «بەس جاقسىنىڭ» بٸر تٷرٸنٸڭ ٶزٸ 4-5 جىلقىعا باعالاعان. كٷيەۋ كەدەلەرٸ مەن ىرىمدار تاعى بار. ولار مىناداي: ۇرىن كەلۋ, ەسٸكاشار, ەنتٸكپە, بالدىز كٶرٸمدٸك, كٷيەۋ تاباق, سٷتاقى, جٸگٸت-تٷيە, ات بايلار, بوساعا اتتار, سەۋكەلە بايعازى, جەڭگەتاي, شىمىلدىق بايلار, وتاۋ جابار, كەرەگە كٶتەرەر, ۋىق شانشار, تٷندٸك جابار, ٷزٸك جابار, مويىن تاستاۋ, ٸلۋ, قىز قاشار, شاشۋ, قىز كٶتەرەر, ارقا جاتار, قالىڭدىق ويناۋ, قول ۇستاتار, شاش سيپاتار, كٶرپە قيمىلداتار, يت ىرىلداتار, «كەمپٸر ٶلدٸ», باقان سالار, كٷيەۋ اتتاندىرار ت.ب. شٸركٸن-اي دەسەڭشٸ! سول شٸركٸننٸڭ ٸشٸندە قانشا دٷنيە (زاتتاي) جاتىر دەسەڭشٸ!
كەڭەس ٶكٸمەتٸ كەزٸندە قىزدى مالعا ساتۋ قارا كٷيە جاعىلىپ كەلدٸ ال شىندىعىندا قىزدىڭ جاساۋى قالىڭمال كٶلەمٸنەن كەم بولماعان. دەمەك, بۇرىنعى دالا زاڭىندا بۇل ەسكەرٸلگەن سيياقتى» (سەيٸت كەنجەاحمەت, قالىڭ مال).
قىز جاساۋىنىڭ كٶرنەكٸ مىسالى - كەلٸنشەكتاۋ تاۋىنىڭ اڭىزى. اڭىز بويىنشا ۇزاتىلىپ بارا جاتقان قىزعا جاساۋىنداعى يت تاباعىنىڭ التىن ەمەستٸگٸ ۇناماعان. قىزىنىڭ «ەركەلٸگٸنە» ىزالانعان ەكەسٸ «جٷرەگٸڭ تاس ەكەن, تاسقا اينالىپ كەت» دەپ قارعىس اتقان. كەي ٶڭٸرلەردە قالىڭ مال ساقتالماعانىن, ساقتالسا دا «ەكٸ جىلقى» قالىڭ مالى بۇرىنعىمەن سالىستىرۋعا كەلمەيتٸنٸن مويىنداۋ كەرەك, دەگەنمەن دە قىزدىڭ جاساۋى – ەلٸ كٷنگە دەيٸن بٸرشاما شىعىندى تالاپ ەتەتٸن جورالعى. بەس جاقسىعا تەڭ بٸر سەۋكەلەنٸڭ ٶزٸن كٶرەلٸك - «قىز جاساۋىنىڭ ٸشٸندەگٸ ەڭ قىمبات باس كيٸم – سەۋكەلە. وندا اسىل تاستار, مارجان, مەرۋەرت, التىن-كٷمٸس, تٷرلٸ تەڭگەلەر, وقا-سىلدىرماقتار, تازا جٸبەك, كەمشات جۇرىن, قارقارا تٷكتٸ ٷكٸلەر بار. ٶزٸم ەستٸگەن دەرەكتەرٸمدە جٷز جىلقىعا, جٷز تٷيەگە تٷسكەنٸ, جٷز جامبىعا, ەلۋ جامبىعا تٷسكەن سەۋكەلەلەر بولعان» (ق. بەگمانوۆ, ەتنوگرافپەن ەڭگٸمە). تۇرمىسى ناشار دەگەن ٶزٸندەگٸ ەكٸ جۇرت اراسىنداعى قالىڭ مال - «توعىز». «قازاقتىڭ مىناداي-مىنادايى بار, ۇمىتتىق» دەپ ەمەس, جاسالاتىن بارلىق جورالعىلاردىڭ قۇنى ورتا عاسىرلاردا ەربٸر ۇلتتىڭ قولىنان كەلە بەرمەگەندٸگٸن ايتۋ كەرەك! مٷمكٸن, دۆوريانداردىڭ قولىنان كەلەر, بٸراق بارلىق ۇلتقا تەن وسىنشاما «شىعىندى» دەستٷرلەر تەك باي-اۋقاتتى تۇرعان ۇلتتىڭ ەنشٸسٸ! سوندا قازاقتىڭ دەستٷرلەرٸ, كەدەلەرٸ, سىيلارى, اتالماعان كيٸتٸ مەن ٶلتٸرٸسٸ – قازاق تۇرمىسىنىڭ جاقسى (جاي ايتقاندا) جاعدايىن كٶرسەتەدٸ. قازاق دەستٷرٸ باي-كەدەي دەپ بٶلٸنبەگەن بار قازاققا ورتاق, قالىڭمالدىڭ ەسەبٸ ەرەكشەلەنگەنٸمەن سىي-كەدە مەن ىرىمداردىڭ ٶزٸ «كەدەيدٸڭ» دە باي بولعانىن تٸلەيدٸ.
دەستٷردەن تايمايمىن دەپ كەدەيلەنگەن حح عاسىردىڭ قازاعى الىپ قاشۋ دەستٷرٸن دامىتسا, ححٸ عاسىردىڭ قازاعى بار سالت-دەستٷردٸ ۇستانامىن دەپ «نەسيەلەنٸپ» جٷر. بۇل جەردە «الىپ قاشۋ» دەستٷرٸن ٶتكەن عاسىردىڭ تۋىندىسى دەپ بٸلۋ قاجەت. سەكەن جٷنٸسوۆتىڭ «اقان سەرٸسٸن» الايىق: قۇلاگەردٸڭ شاباندوزى – ون التى جاسار جاس جٸگٸت. جارىستان سوڭ, تٷسكەن ولجاعا قالىڭ مالىن بەرٸپ, سٷيگەنٸنە قوسىلماق. سوندا كەدەيلەنگەن (كەدەيلەنۋ تەوريياسى كەيٸنٸرەك باياندالادى) جاس جٸگٸت «سٷيگەنٸن نەگە الىپ قاشپايدى» دەگەن سۇراق تۋىندايدى. الىپ قاشىپ, بار سىي-كەدە, جورالعىدان اينالىپ ٶتپەي مە?! وعان سول روماندا باياندالعان اقان سەرٸنٸڭ قىز الىپ قاشقان ۋاقيعاسىن تەپە-تەڭٸستٸرەيٸك. باسقاعا اتاستىرىلىپ قويعان قالىڭدىقتى ۇرلاعان اقان قىز اقىسىن ودان بٸرنەشە مەرتە ارتىق تٶلەپ, باي اقان اۋىلى جارلى كەدەي اۋىلىنا اينالدى. نە بولماسا قالقامان-مامىردى الايىق – جەتٸ اتاعا دەيٸن باس قوسۋعا بولمايتىن تالاپتى ورىنداماي قاشقان قوس عاشىق. قىزدى الىپ قاشۋ مىسالدارى ەدەبيەت پەن تاريحتا بايقاعانىمىز مىناعان سايادى: كٶشپەلٸلەردە قىزدى الىپ قاشۋ – ونىڭ الدىندا ورىن العان جورالعىنى بۇزۋ (يا اتاستىرىلعان قىزدى ۇرلاۋ, يا دەستٷرگە ساي كەلمەگەندە) نەمەسە كەك الۋ (شىڭعىسحاننىڭ مىسالىندا). جات جۇرتتىق دەپ تەربيەلەنگەن قىزدى قۇتتى ورنىنا قوندىرۋ – اتا-انانىڭ ۇلكەن پارىزى, ال قۇدا – قۇدايىنداي سىيلايتىن, بارلىق «نازىن» كٶتەرەتٸن جاماعات. ەربٸر قازاق قىزىنىڭ, قارىنداسىنىڭ بار سىي-جورالعىمەن ٷيدەن ۇزاتىلعانىن قالاعان.
تويدان بٶلەك, قازاقتاعى «ەلەۋمەتتٸك» مەدەنيەت ٷلگٸسٸندەگٸ ەلەۋمەتتٸك تەڭدٸكتٸڭ مىسالدارىنىڭ ٷلكەنٸ قۇن تٶلەۋدەن باستالىپ, كٸشٸسٸ «سٷيٸنشٸمەن» اياقتالادى. ورتادا مال اتاۋ, جيەنقۇرىق, قوناعىنا ات جابۋ دەستٷرلەرٸ بار. (قازاقتىڭ ۇناعان, سٷيسٸنگەن ادامىنا «مال اتاۋىنىڭ» ٶزٸ بٸر عانيبەت ەمەس پە?! قاي ۇلتتا بار ونداي? كەدەي تۇرعان ۇلتتا بولا قويماس). دٷنيە ەسٸگٸن اشقاننان باستاپ دٷنەدەن ٶتەرگە دەيٸنگٸ قازاقتىڭ تويى بٸتپەگەن. «وتىز كٷندٸك وينى, قىرىق كٷندٸك تويىنىڭ» الامانى بار, بەيگەسٸ بار, جارىسى بار, كٷرەسٸ بار, جەڭٸمپازدارعا تيەتٸن سىيلىعى بار – بۇل دٷنيەگە قوناق بولىپ كەلگەن قازاق تويلاۋدىڭ دا, بەرۋدٸڭ دە قاسيەتٸن كەرەمەت ۇققان-دى.
«مەدەنيەتتٸلٸك ٷدەرٸسٸ تۋرالى» ەڭبەگٸندە ن. ەلياس ەتيكەت جايلى كەرەمەت پٸكٸرٸن بٸلدٸرەدٸ. ونىڭ ايتۋىنشا, ەتيكەت – ادامداردىڭ اسا مەدەنيەتتٸ, ياعني ماتەريالدىق جاعىنان جوعارى تۇرعانىن كٶرسەتۋدٸڭ امالى. سول سەبەپتٸ ەۋروپادا باي ادامداردىڭ داستارحانىنان مايلىق (سالفەتكي) عانا ەمەس, ٷش-تٶرت شاڭىشقى, ەكٸ پىشاق, ٷش ستاقان سىندى ىدىستاردى كٶرۋگە بولادى (شىنتۋايتىنا كەلگەندە ەربٸر اسٷي اسپابىنىڭ بٸر داناسى جەتكٸلٸكتٸ). بٸر سٶزبەن ايتقاندا ول كەدەي ادام بايدىڭ ٷيٸندە نەنٸ قالاي پايدالانۋ كەرەكتٸگٸن بٸلمەيدٸ, ياعني ەتيكەت نورمالارى كەدەيگە ٶز ورنىن كٶرسەتۋ ٷشٸن ويلاپ تابىلعان (تيتانيك فيلمٸندەگٸ كەي ەپيزودتاردى ەسكە تٷسٸرٸڭٸز). ال ەربٸر قازاق ەن-تاڭباسىز تٶرت تٷلٸكتٸ (بايلىقتىڭ باستى فورماسى) تٷر-تٷسٸمەن, جاسىمەن, مٸنەزٸمەن ايىرا بٸلگەن. ەربٸر! وسى كەزدەگٸ قارت-قارييالار, نە بولماسا اۋىل تۇرعىندارى سول قاسيەتٸن ساقتاپ كەلسە – بۇل ايعاق قوي! ەگەر بۇل تٶرت تٷلٸك «تاڭداۋلى» بايلاردا بولسا, وندا ول مايلىق پەن ٷش-تٶرت شاڭىشقىنىڭ كەيپٸندەگٸ ەرەكشەلٸك بولماي ما? (مىسال رەتٸندە, جىلقىنىڭ از ەسەپتٸ اتتى ەسكەر مەن جاياۋ ەسكەردٸڭ بولۋى).
قازاق جەرٸ – ورتاعاسىرلىق ەۋروپا ەمەس, قازاقتىڭ ەلەۋمەتتٸك اراجٸگٸن اشاتىن نورمالارى جوق. بار بولسا, قازاق جىراۋلارى, قازاق اقىندارى دجەك لوندونداي جازار ەدٸ – شٷبەڭٸز بولماسىن! «سەنەن بۇرىن جەتٸ حاندى جەبەلەدٸم. كەشەگٸ «ەڭسەگەي بويلى ەر ەسٸم حانعا جولداس بولدىم. سەن ونىڭ بٸر تٷستٸگٸنە دە جارامايسىڭ» دەگەن بۇقار جىراۋدىڭ ٶزٸ سٶز تابار ەدٸ (م-ج كٶپەيۇلى, قازاق اۋىز ەدەبيەتٸ ٷلگٸلەرٸ, 1 كٸتاپ). كەرٸسٸنشە, قازاقتا مٷلدەم باسقا سىنمەن ٶلشەنەتٸن تەكتٸلٸكتٸ ايتۋ كەرەك! تەكتٸلٸكتٸڭ اتقارعان ٷلكەن رٶلٸ جٶنٸندەگٸ اۋىز ەدەبيەتٸ مىسالدارى ٶتە كٶپ. ول ٶلەڭدەردە «اتالىدان بي قويساڭ, اداسپاس جول مەن جوبادان. اتاسىزدان بي قويساڭ, بوسانباس اۋزى پارادان» (بۇقار جىراۋ). ول جاماننىڭ «مەن جامان - جاقسى بولسام دا ٷيٸڭٸزگە كەلگەن قوناق ەدٸم. حانداردىڭ ٸشەر اسى-جال مەن جايا اۋزىڭىزعا تٷسپەي, نان, كٶجە تٷسٸپ, مەنٸ كەلٸسٸمەن اسپازعا جٸبەردٸڭٸز. سالتىڭىزعا تارتتىڭىز. سٸزدٸڭ شونجارلى, اتاۋلى حان ەمەس ەكەنٸڭٸزدٸ سودان بايقادىم» دەپ حاننىڭ ناۋبايدىڭ بالاسى ەكەندٸگٸن تانىعان سىنىندا. ول «نەگە توي قىلدىڭ, بٸلەسٸڭ بە? ەۋەلٸ توي قىلعاندا, قارا قالماقتىڭ قىزى قاراشاش سۇلۋدى الدىم دەپ توي قىلدىڭ. سەن اقسٷيەك تٶرە ەدٸڭ, ول قارا ەدٸ, تۇقىمىڭدى ازدىردىڭ. سۇڭقاردى قارعاعا ايىرباستادىڭ, ونىڭ نەسٸنە كەلەيٸن?!» دەپ ارنايى شاقىرسا دا ەز جەنٸبەكتٸڭ ٷش تويىنا دا بارماعان اسان قايعىنىڭ ۋەجٸندە. ول قالدان سەرەننٸڭ ابىلايدىڭ تەگٸن سىنايمىن دەپ قويعان تەكسەرۋ امالدارىندا. قازاقتىڭ تەكتٸلٸگٸ دەۋلەتپەن, يا ەڭگٸمەلەرمەن ەمەس, مٸنەزبەن, ەرەكەتٸمەن ٶلشەنەدٸ. قازاقتىڭ ساتىمەن ٶلشەنگەن ەلەۋمەتتٸك جٸگٸ بولسا, وسى تەكتٸلٸك بولار. جالعاسى بار...
بالاجان مۇنار
