Siriia. Allepo. Sheih-Maqsut aýdanyndaǵy kúrd sarbazy
Siriiadaǵy azamat soǵysynyń mán-maǵynasyn túsiný múmkin emes. Mundaǵy bei-bereket qaqtyǵystardyń bulyńǵyr jaittary kóp, biraq bul soǵysta adam qany sýsha tógilip, zorlyq-zombylyqtyń shekten shyqqany anyq.
Tarazynyń bir basynda Iran men Resei, «Hizballa» men Iraktan shyqqan shiittik jasaqtar, siriialyq armiianyń qaldyǵy jáne bólinip qalǵan kúrd toptary qoldaityn qategiz bileýshi Bashar ál-Asad tur. Oǵan qarsy jaqta «Islam memleketi» (IM – Qazaqstandy tyiym salynǵan) ekstremistik uiymy, «Ál-Qaidany» búlikshileriniń birneshe toby men kóptegen kóterilisshi jasaqtar bar.
Qazir bul soǵysty syrttan baqylaǵan adamdar qaqtyǵystyń maqsatyn bylai qoiǵanda, bolyp jatqan oqiǵalardyń mánin ajyrata almai qaldy. Biraq bir nárse anyq: qazir Aleppo qalasynyń shyǵysynda memleketshil kúshter kóterilisshilerdi qorshaýǵa alyp tur, osy shaiqastyń nátijesi búkil soǵystyń baǵytyn ózgertýi ǵajap emes.
RESEI MEN IRAN JAQTAǴAN ASAD REJIMI
Demalys kúnderi Aleppo qalasynyń ortalyǵy men qalanyń batys bóliginde jatqan kóterilisshiler Ramoýseh (Ramouseh) aýdanynda qarsylastaryna qatty soqqy berip, maidan shebin qalpyna keltirýge tyrysty. Biraq ádettegidei, rejim jaqtastary oǵan tótep berdi. Kóterilisshiler shabýylyna qarsy turý úshin Resei aviasoqqylaryna da súiendi.
Siriiadaǵy soǵys qazir itjyǵys jaǵdaida turǵany anyq. Azattyq radiosyna elektrondyq pochtamen suhbat bergen Genri Djekson qoǵamynyń ǵylymi qyzmetkeri Kail Orton Alepponyń Siriiadaǵy negizgi qarýly qaqtyǵys bolyp jatqan iri qalasy ekenin aitady. Onyń boljamynsha, kóterilisshiler Aleppony Asadshyl kúshterge bermei, saqtap qalýǵa tiis.
Resei men Iran kómegine súiengen rejim óz tarapynan kóterilisshilerden keletin strategiialyq qaýipti aitarlyqtai azaitty. Endi olar úshin Aleppony qaitaryp alý kóterilisshilerdi jeńýmen teń. Orton bul týraly «Qysqasy, tutas soǵystyń taǵdyry Aleppodaǵy aiqasqa tirelip tur» deidi.
Eger kóterilisshiler qorshaýdy buzsa, bilik koalitsiiasyna strategiialyq soqqy beriledi. Ortonnyń pikirine qaraǵanda, «Asadshyl kúshterdi Siriianyń soltústik-batys óńirinde, sonyń ishinde Hama jáne Alepponyń ońtústik bóliginde kóp el qoldamaidy». Eger Idlib provintsiiasy men Alepponyń ońtústik-batysynda kóterilisshiler kóbeiip, olar Aleppoda da shoǵyrlanatyn bolsa, Asadtyń negizgi áskerine eleýli qaýip tónedi, onymen birge Asadtyń kóterilisshilerge qarsy kúirete soqqy berý múmkindigi de talqandalady.
KÓTERILISShILERGE «KÓMEKTESÝShI» TOPTAR
Siriia máselesinde taǵy bir kúmándi ári kúrdeli túiin bar. Shabýyldaǵy negizgi kóterilis toptary – «Jabhat Fatah ál-Sham» (buryn «Ál-Kaidaǵa» qatysy bolǵan «ál-Nýsra maidany» uiymy), «Ahrar ál-Sham» jáne Siriiany azat etý armiiasy. Siriiadaǵy «Ál-Kaida» ózin «Fatah ál-Sham» – resmi túrde «Kóterilisshiler birligi» dep atady – bul kópshilik aldynda bet-beinesin jaqsy etip kórsetýdiń bir ádisi.
Alepponyń qiraǵan tustarynyń biri. 2 tamyz 2016 jyl.
Bul jerde negizgi máseleni shabýyldyń qansha ýaqytqa sozylatyny sheshedi. Túrli beibit kelissózder kóterilisshilerge eshteńe ápermedi. Tamyzdyń sońyna josparlanǵan kelissóz de esh nátije bermeitin siiaqty. Iran men Resei qoldaityn rejimniń kúsheiip alǵany sonshalyq, ymyraǵa kelýge beiildi emes.
Resei Asadty tek soǵys shebinde ǵana qoldap otyrǵan joq. Reseidiń diplomatiialyq qajyry arqasynda ol bilikte qalýǵa múmkindik aldy. Soǵysty toqtatý týraly kelisimder nátijesiz qalyp jatyr (bitimdi únemi Asadshyl kúshter buzady), sondyqtan «Ál-Qaida» 2015 jyldyń jeltoqsanynda «bitim týraly kelisimderdi bilik kóterilisshilerge qarsy astyrtyn áreketter jasaýǵa paidalanyp keledi» dep málimdedi. Ǵalamdyq qaýymdastyqtyń enjarlyǵyna narazy turǵyndar «Ál-Qaidanyń» málimdemesine ilanýǵa daiar.
Budan da soraqysy, soǵysty toqtatý týraly kelisimder buzylǵan saiyn «Ál-Qaida» shaiqasqa shyqqan kóterilisshilerdiń negizgi tiregi bolýǵa tyrysyp keledi. Kóterilisshiler ońtústik Aleppoda da solardyń qoldaýymen aitarlyqtai tabysqa jetti. Basqasha aitqanda, «Ál-Qaida» oppozitsiiaǵa oraldy.
Endi «Jabhat Fatah ál-Sham» toby Aleppo shabýylyn kóterilisshiler aliansyna tolyq qosylýdyń múmkindigi retinde paidalanýy múmkin. Orton «Bul top kóterilisti ózine qorǵan kóredi, onyń ústine Aleppo qalasynyń qorshaýyn buzyp shyǵyp, ózin yqpaldy áskeri kúsh retinde kórsetkisi keledi. Shyn máninde bul top sol arqyly kóptegen bailanystar ornatyp, odaqtar qurady» deidi.
UTATYNDAR MEN UTYLATYNDAR
Endi taǵy bir gýmanitarlyq apattyń bolatyny anyq. BUU deregi boiynsha, qorshaýdaǵy Aleppo qalasynyń ishinde 300 myńǵa jýyq turǵyn qalǵan, olarda dári-dármek pen azyq-túlik tez taýsyla bastaǵan. Rejim Aleppony qorshaýǵa alyp, kóterilisti túbegeili basýdy josparlap otyr. Bilik kóterilisshilerdiń shabýyldaryn toitarýǵa asa asyqpaidy. Degenmen rejim búitip uzaq ańdysyp ta tura almaidy. Endi aspan men jerden alapat soqqy berilmek.
Kóterilisshiler otyrǵan aýmaqta elektr qýaty óship qalǵandyqtan, ol jaqtan aqparat alý qiyn, biraq olar qorshaýdy buzý úshin naqty qadamǵa baratyn tárizdi. Keibir derek boiynsha, tamyzdyń 1-i kúni olar Ramoýsah artilleriiasynyń áskeri-áýe bazasynan ońtústikke qarai ornalasqan ál-Mishrefah strategiialyq zonasyn basyp alǵan.
Biraq qalanyń artilleriialyq bazasyn alý úshin olar áli eki jarym kilometr jyljýy kerek, bul - Asad tobyna qorǵanys bolǵan Siriiadaǵy eń úlken baza. Bul bazany alý olardyń Aleppo jaqtaǵy sybailas kóterilisshilermen bailanysýyna múmkindik beredi. Ortonnyń aitýynsha, «úzdik-sozdyq jetken habarlar soǵystyń qarqyndy júrip jatqanyn jáne kóterilisshilerdiń birshama basym bolyp turǵanyn... Alepponyń shyǵysynda qorshaýdy buzýǵa birneshe júz metr ǵana qalǵanyn bildiredi».
Eger bul derekter ras bolsa nemese kóterilisshiler azdaǵan jetistikke jetse, tym quryǵanda teńdikti saqtap qalsa – «Jabhat Fath ál-Sham» sodyrlar tobynyń asyǵy alshasynan túsedi. Qorshaýdaǵy turǵyndardy qutqaramyz degen jeleýmen bul top ózin soltústik Siriiadaǵy qarýly oppozitsiia retinde kórsetedi. Biraq sodyrlardyń ondai stsenariinen kóterilisshiler de, soǵystan kóz ashpaǵan halyq ta utpaidy.
David Patrikarakostyń maqalasy aǵylshyn tilinen aýdaryldy.
Dinara Álimjan, "Azattyq"
