سيرييا. اللەپو. شەيح-ماقسۇت اۋدانىنداعى كٷرد ساربازى
سيريياداعى ازامات سوعىسىنىڭ مەن-ماعىناسىن تٷسٸنۋ مٷمكٸن ەمەس. مۇنداعى بەي-بەرەكەت قاقتىعىستاردىڭ بۇلىڭعىر جايتتارى كٶپ, بٸراق بۇل سوعىستا ادام قانى سۋشا تٶگٸلٸپ, زورلىق-زومبىلىقتىڭ شەكتەن شىققانى انىق.
تارازىنىڭ بٸر باسىندا يران مەن رەسەي, «حيزباللا» مەن يراكتان شىققان شييتتٸك جاساقتار, سيرييالىق ارمييانىڭ قالدىعى جەنە بٶلٸنٸپ قالعان كٷرد توپتارى قولدايتىن قاتەگٸز بيلەۋشٸ باشار ەل-اساد تۇر. وعان قارسى جاقتا «يسلام مەملەكەتٸ» (يم – قازاقستاندى تىيىم سالىنعان) ەكسترەميستٸك ۇيىمى, «ەل-قايدانى» بٷلٸكشٸلەرٸنٸڭ بٸرنەشە توبى مەن كٶپتەگەن كٶتەرٸلٸسشٸ جاساقتار بار.
قازٸر بۇل سوعىستى سىرتتان باقىلاعان ادامدار قاقتىعىستىڭ ماقساتىن بىلاي قويعاندا, بولىپ جاتقان وقيعالاردىڭ مەنٸن اجىراتا الماي قالدى. بٸراق بٸر نەرسە انىق: قازٸر الەپپو قالاسىنىڭ شىعىسىندا مەملەكەتشٸل كٷشتەر كٶتەرٸلٸسشٸلەردٸ قورشاۋعا الىپ تۇر, وسى شايقاستىڭ نەتيجەسٸ بٷكٸل سوعىستىڭ باعىتىن ٶزگەرتۋٸ عاجاپ ەمەس.
رەسەي مەن يران جاقتاعان اساد رەجيمٸ
دەمالىس كٷندەرٸ الەپپو قالاسىنىڭ ورتالىعى مەن قالانىڭ باتىس بٶلٸگٸندە جاتقان كٶتەرٸلٸسشٸلەر راموۋسەح (Ramouseh) اۋدانىندا قارسىلاستارىنا قاتتى سوققى بەرٸپ, مايدان شەبٸن قالپىنا كەلتٸرۋگە تىرىستى. بٸراق ەدەتتەگٸدەي, رەجيم جاقتاستارى وعان تٶتەپ بەردٸ. كٶتەرٸلٸسشٸلەر شابۋىلىنا قارسى تۇرۋ ٷشٸن رەسەي اۆياسوققىلارىنا دا سٷيەندٸ.
سيريياداعى سوعىس قازٸر يتجىعىس جاعدايدا تۇرعانى انىق. ازاتتىق راديوسىنا ەلەكتروندىق پوچتامەن سۇحبات بەرگەن گەنري دجەكسون قوعامىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرٸ كايل ورتون الەپپونىڭ سيريياداعى نەگٸزگٸ قارۋلى قاقتىعىس بولىپ جاتقان ٸرٸ قالاسى ەكەنٸن ايتادى. ونىڭ بولجامىنشا, كٶتەرٸلٸسشٸلەر الەپپونى اسادشىل كٷشتەرگە بەرمەي, ساقتاپ قالۋعا تيٸس.
رەسەي مەن يران كٶمەگٸنە سٷيەنگەن رەجيم ٶز تاراپىنان كٶتەرٸلٸسشٸلەردەن كەلەتٸن ستراتەگييالىق قاۋٸپتٸ ايتارلىقتاي ازايتتى. ەندٸ ولار ٷشٸن الەپپونى قايتارىپ الۋ كٶتەرٸلٸسشٸلەردٸ جەڭۋمەن تەڭ. ورتون بۇل تۋرالى «قىسقاسى, تۇتاس سوعىستىڭ تاعدىرى الەپپوداعى ايقاسقا تٸرەلٸپ تۇر» دەيدٸ.
ەگەر كٶتەرٸلٸسشٸلەر قورشاۋدى بۇزسا, بيلٸك كواليتسيياسىنا ستراتەگييالىق سوققى بەرٸلەدٸ. ورتوننىڭ پٸكٸرٸنە قاراعاندا, «اسادشىل كٷشتەردٸ سيرييانىڭ سولتٷستٸك-باتىس ٶڭٸرٸندە, سونىڭ ٸشٸندە حاما جەنە الەپپونىڭ وڭتٷستٸك بٶلٸگٸندە كٶپ ەل قولدامايدى». ەگەر يدليب پروۆينتسيياسى مەن الەپپونىڭ وڭتٷستٸك-باتىسىندا كٶتەرٸلٸسشٸلەر كٶبەيٸپ, ولار الەپپودا دا شوعىرلاناتىن بولسا, اسادتىڭ نەگٸزگٸ ەسكەرٸنە ەلەۋلٸ قاۋٸپ تٶنەدٸ, ونىمەن بٸرگە اسادتىڭ كٶتەرٸلٸسشٸلەرگە قارسى كٷيرەتە سوققى بەرۋ مٷمكٸندٸگٸ دە تالقاندالادى.
كٶتەرٸلٸسشٸلەرگە «كٶمەكتەسۋشٸ» توپتار
سيرييا مەسەلەسٸندە تاعى بٸر كٷمەندٸ ەرٸ كٷردەلٸ تٷيٸن بار. شابۋىلداعى نەگٸزگٸ كٶتەرٸلٸس توپتارى – «جابحات فاتاح ەل-شام» (بۇرىن «ەل-كايداعا» قاتىسى بولعان «ەل-نۋسرا مايدانى» ۇيىمى), «احرار ەل-شام» جەنە سيرييانى ازات ەتۋ ارميياسى. سيريياداعى «ەل-كايدا» ٶزٸن «فاتاح ەل-شام» – رەسمي تٷردە «كٶتەرٸلٸسشٸلەر بٸرلٸگٸ» دەپ اتادى – بۇل كٶپشٸلٸك الدىندا بەت-بەينەسٸن جاقسى ەتٸپ كٶرسەتۋدٸڭ بٸر ەدٸسٸ.
الەپپونىڭ قيراعان تۇستارىنىڭ بٸرٸ. 2 تامىز 2016 جىل.
بۇل جەردە نەگٸزگٸ مەسەلەنٸ شابۋىلدىڭ قانشا ۋاقىتقا سوزىلاتىنى شەشەدٸ. تٷرلٸ بەيبٸت كەلٸسسٶزدەر كٶتەرٸلٸسشٸلەرگە ەشتەڭە ەپەرمەدٸ. تامىزدىڭ سوڭىنا جوسپارلانعان كەلٸسسٶز دە ەش نەتيجە بەرمەيتٸن سيياقتى. يران مەن رەسەي قولدايتىن رەجيمنٸڭ كٷشەيٸپ العانى سونشالىق, ىمىراعا كەلۋگە بەيٸلدٸ ەمەس.
رەسەي اسادتى تەك سوعىس شەبٸندە عانا قولداپ وتىرعان جوق. رەسەيدٸڭ ديپلوماتييالىق قاجىرى ارقاسىندا ول بيلٸكتە قالۋعا مٷمكٸندٸك الدى. سوعىستى توقتاتۋ تۋرالى كەلٸسٸمدەر نەتيجەسٸز قالىپ جاتىر (بٸتٸمدٸ ٷنەمٸ اسادشىل كٷشتەر بۇزادى), سوندىقتان «ەل-قايدا» 2015 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا «بٸتٸم تۋرالى كەلٸسٸمدەردٸ بيلٸك كٶتەرٸلٸسشٸلەرگە قارسى استىرتىن ەرەكەتتەر جاساۋعا پايدالانىپ كەلەدٸ» دەپ مەلٸمدەدٸ. عالامدىق قاۋىمداستىقتىڭ ەنجارلىعىنا نارازى تۇرعىندار «ەل-قايدانىڭ» مەلٸمدەمەسٸنە يلانۋعا دايار.
بۇدان دا سوراقىسى, سوعىستى توقتاتۋ تۋرالى كەلٸسٸمدەر بۇزىلعان سايىن «ەل-قايدا» شايقاسقا شىققان كٶتەرٸلٸسشٸلەردٸڭ نەگٸزگٸ تٸرەگٸ بولۋعا تىرىسىپ كەلەدٸ. كٶتەرٸلٸسشٸلەر وڭتٷستٸك الەپپودا دا سولاردىڭ قولداۋىمەن ايتارلىقتاي تابىسقا جەتتٸ. باسقاشا ايتقاندا, «ەل-قايدا» وپپوزيتسيياعا ورالدى.
ەندٸ «جابحات فاتاح ەل-شام» توبى الەپپو شابۋىلىن كٶتەرٸلٸسشٸلەر اليانسىنا تولىق قوسىلۋدىڭ مٷمكٸندٸگٸ رەتٸندە پايدالانۋى مٷمكٸن. ورتون «بۇل توپ كٶتەرٸلٸستٸ ٶزٸنە قورعان كٶرەدٸ, ونىڭ ٷستٸنە الەپپو قالاسىنىڭ قورشاۋىن بۇزىپ شىعىپ, ٶزٸن ىقپالدى ەسكەري كٷش رەتٸندە كٶرسەتكٸسٸ كەلەدٸ. شىن مەنٸندە بۇل توپ سول ارقىلى كٶپتەگەن بايلانىستار ورناتىپ, وداقتار قۇرادى» دەيدٸ.
ۇتاتىندار مەن ۇتىلاتىندار
ەندٸ تاعى بٸر گۋمانيتارلىق اپاتتىڭ بولاتىنى انىق. بۇۇ دەرەگٸ بويىنشا, قورشاۋداعى الەپپو قالاسىنىڭ ٸشٸندە 300 مىڭعا جۋىق تۇرعىن قالعان, ولاردا دەرٸ-دەرمەك پەن ازىق-تٷلٸك تەز تاۋسىلا باستاعان. رەجيم الەپپونى قورشاۋعا الىپ, كٶتەرٸلٸستٸ تٷبەگەيلٸ باسۋدى جوسپارلاپ وتىر. بيلٸك كٶتەرٸلٸسشٸلەردٸڭ شابۋىلدارىن تويتارۋعا اسا اسىقپايدى. دەگەنمەن رەجيم بٷيتٸپ ۇزاق اڭدىسىپ تا تۇرا المايدى. ەندٸ اسپان مەن جەردەن الاپات سوققى بەرٸلمەك.
كٶتەرٸلٸسشٸلەر وتىرعان اۋماقتا ەلەكتر قۋاتى ٶشٸپ قالعاندىقتان, ول جاقتان اقپارات الۋ قيىن, بٸراق ولار قورشاۋدى بۇزۋ ٷشٸن ناقتى قادامعا باراتىن تەرٸزدٸ. كەيبٸر دەرەك بويىنشا, تامىزدىڭ 1-ٸ كٷنٸ ولار راموۋساح ارتيللەريياسىنىڭ ەسكەري-ەۋە بازاسىنان وڭتٷستٸككە قاراي ورنالاسقان ەل-ميشرەفاح ستراتەگييالىق زوناسىن باسىپ العان.
بٸراق قالانىڭ ارتيللەرييالىق بازاسىن الۋ ٷشٸن ولار ەلٸ ەكٸ جارىم كيلومەتر جىلجۋى كەرەك, بۇل - اساد توبىنا قورعانىس بولعان سيريياداعى ەڭ ٷلكەن بازا. بۇل بازانى الۋ ولاردىڭ الەپپو جاقتاعى سىبايلاس كٶتەرٸلٸسشٸلەرمەن بايلانىسۋىنا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. ورتوننىڭ ايتۋىنشا, «ٷزدٸك-سوزدىق جەتكەن حابارلار سوعىستىڭ قارقىندى جٷرٸپ جاتقانىن جەنە كٶتەرٸلٸسشٸلەردٸڭ بٸرشاما باسىم بولىپ تۇرعانىن... الەپپونىڭ شىعىسىندا قورشاۋدى بۇزۋعا بٸرنەشە جٷز مەتر عانا قالعانىن بٸلدٸرەدٸ».
ەگەر بۇل دەرەكتەر راس بولسا نەمەسە كٶتەرٸلٸسشٸلەر ازداعان جەتٸستٸككە جەتسە, تىم قۇرىعاندا تەڭدٸكتٸ ساقتاپ قالسا – «جابحات فاتح ەل-شام» سودىرلار توبىنىڭ اسىعى الشاسىنان تٷسەدٸ. قورشاۋداعى تۇرعىنداردى قۇتقارامىز دەگەن جەلەۋمەن بۇل توپ ٶزٸن سولتٷستٸك سيريياداعى قارۋلى وپپوزيتسييا رەتٸندە كٶرسەتەدٸ. بٸراق سودىرلاردىڭ ونداي ستسەناريٸنەن كٶتەرٸلٸسشٸلەر دە, سوعىستان كٶز اشپاعان حالىق تا ۇتپايدى.
داۆيد پاتريكاراكوستىڭ ماقالاسى اعىلشىن تٸلٸنەن اۋدارىلدى.
دينارا ەلٸمجان, "ازاتتىق"
