Jas ǵalym Dáýlet Egemberdiev ózi oilap tapqan jańalyqty álemdik deńgeide tanytsam deidi. Ol oilap tapqan erekshe tyńaitqysh topyraǵy tozǵan egistik alqaptary men sory shyqqan jerlerdi qalpyna keltirýge septigin tigizedi. Dáýlettiń bul jobasy NURINTECH innovatsiialyq jobalar jarysynan, ózge de ǵylymi baiqaýlardan úzdik shyǵyp, Finliandiiada 1-oryndy jeńip alǵan.
“Bul salada zertteý júrgizip kele jatqanyma 12 jyldan asty. Alǵashynda munai jáne gazdy óńdeý salasynda bilim aldym. Sol salada biraz zertteý jasap, jobalar daiyndap, óndiriske engizýge at salystym. Biraq ýaqyt óte kele jan qalaýym melioratsiia ekenin túsindim. Jerdi tyńaitý, tozǵan jerdi qalpyna keltirý, ósimdikti qorǵaý, jer asty sýlarymen, jalpy tabiǵatpen jumys jasaý ózime óte jaqyn. Osy jolda úlken nátijelerge de jettim. Orta Aziia magistranttary arasynda ótken halyqaralyq baiqaýdan bas júlde aldym. Sol kezde halyqaralyq qordyń demeýshiligimen jobany bastap kettik. Izraildan, Frantsiiadan kelgen álemdik deńgeidegi úlken ǵalymdardyń jetekshiligimen kóp dúnie úirendim. Izraildyń shóldi dalasynda tájiribie júrgizdik”, - deidi jas ǵalym.
Dáýlettiń aitýynsha, jerdi tyńaitý men qalpyna keltirý, eginnen jaqsy ónim alýǵa degen qyzyǵýshylyǵy basym. Ózi týyp ósken aimaqta piiaz, sábiz egetin sharýalarmen birlese jumys istep, túrli dárýmender, tyńaitqysh qospalar qosyp, ónimniń mol bolýyna septesip júrgen.
“Meniń osy salaǵa kelýime túrli sebepter boldy dep oilaimyn. Sonyń biri Taraz qalasyndaǵy nemis qaýymdastyǵynda oqyǵanym. Ol jerden nemis tilin, dástúrin, mádenietin úirenýmen qatar túrli ǵylymdy meńgerýime mol múmkindik boldy. Shetelden kelgen mamandarǵa aýdarmashy bola júrip ár saladaǵy ǵylymi jobalarmen, qujattarmen jumys jasaýdy úirendim. Álemniń ártúrli elinen kelgen myqty injener ǵalymdardy kútip alyp, shyǵaryp salyp júrip óz bilgenderin maǵan úiretýlerin suraitynmyn. Sonyń barlyǵy maǵan tájiribe boldy. Keiin stýdent kezimde de elimizge shaqyrýymen kelgen sheteldik ǵalymdardyń qasynan qalmai, tyǵyz bailanys ornatyp júrdim. Stýdent kezimdegi kúndelikti jumys josparym óte tyǵyz bolatyn. Sabaqtan shyqqannan keiingi ár saǵatym, ár minýtym esepteýli boldy”, - deidi Dáýlet Egemberdiev.
Qazir álemde tabiǵatty qorǵap qalý máselesi óte ózekti bolyp tur. Sebebi tehnologiia damyǵan saiyn ekologiia lastanyp barady. Bul másele aýylsharýashylyǵanda da bar. Aitalyq, Qyzylorda oblysy negizinen kúrish egýmen ainalysady. Alaida jeri sor, kúni ystyq. Onyń ústine qoldanylatyn túrli tyńaitqyshtar men himiialyk ósimdik qorǵaý preparattary meili ol mineraldy selitra, ammofos bolsyn durys paidalanbaǵandyqtan ekosistemaǵa keri áser etedi, jer asty sýynyń mineralizatsiialanýyna, ónimniń sapasyna, eń bastysy adam densaýlyǵyna ziiany zor bolady. Al Dáýlet oilap tapqan Biomeliorant tabiǵi taza bolǵandyqtan, qorshaǵan ortaǵa, adam densaýlyǵyna tek paidasyn tigizedi. Jaramsyz jerdi qunarlandyrady. Qazir jas ǵalym osyndai tyńaitqyshtardyń 40-tan astam túrin shyǵarýdy qolǵa alǵan. Keibiri tozǵan egistik alqaptary men sory shyqqan jerlerdi qaita qalpyna keltirýge arnalsa, keibiri gúldemei turǵan aǵashtarǵa arnalǵan. Qatty jelden gúli ushyp ketpeýge kómektesedi. Barlyǵy da – innovatsiialyq ónimder.
Qazir qoradan shyqqan maldyń kóńin organikalyq tyńaitqysh retinde qoldanyp júrgender bar. Biraq bul óte qaýipti. Sebebi malǵa túrli dáriler, antibiotikter, garmondyq dárýmender salynady. Onyń bári qimen bire ósimdikke de áserin tigizedi. Al ol jemister adam aǵzasyna ziian. Sondyqtan ony taza biologiialyq dep aitýǵa kelmeidi. Biraq bizdegiler ony áli de durys túsinbei jatyr. Bul másele eýropa elderinde qatty kóterilip, maldyń kóńin tyńaitqysh retinde paidalanýǵa túrli qarsylyqtar bolǵan. Qazir bizde úlken egin sharýashylyǵymen ainalysatyn korporatsiialar jaqsy ónim alý úshin túrli himiialar qoldanyp júr. Sonyń saldarynan jyl ótken saiyn jer tozyp barady. Biraq bir ókinishtisi sol korporatsiialar tozǵan jerdi qalpyna keltirýge umtylmaidy, - deidi ol.
Dáýlet Egemberdievtyń bul jańalyǵyn elimizdiń ekologiia, aýylsharýashylyǵy, tabiǵatty qorǵaý sekildi birneshe salasynda keńinen paidalaýǵa bolady. Jáne onyń oń nátije kórsetetinin álemniń birneshe memleketinde qorǵap ta, dálemdep te kelgen. Endi tek sony ózimiz qoldaýymyz kerek. Úkimetten, ministrlikten, áleýmettik qorlardan qoldaý qajet. Bar ýaqytyn ǵylymǵa arnaǵan Dáýlettiń ár keńsege, ár mekemege baryp qujat jinap júrýge ýaqyty da tapshy sekildi. «Osy jobańdy memlekettik granttarǵa usynyp kórdiń be?», degen suraǵymyzǵa bergen jaýabynan osyny ańǵardyq.
Birneshe márte umtylyp kórgem. Biraq qaǵazbastylyq pen onyń nátijesin kútetin ýaqyty tym uzaqtaý eken. Sosyn bul jerde de úlken monopoliia bar ekenin baiqadym. Meniki sekildi úlken jobalardy usynatyn, memleketten arnaiy grant utyp alatyn úlken ǵylymi institýttar, toptar bar sekildi kórindi. Al men iiaqty jas ǵalymǵa ol ortaǵa kirý óte qiynǵa soqty. Sondyqtan negizgi maqsatym aqsha tabý emes, elge paidamdy tigizsem degen arman bolǵandyqtan, óz kúshimizben óndirip jatyrmyz. Sóz arasynda aitqanymdai tyńaitqyshtardyń 40-tan astam túrin shyǵaramyz. Biraq bir tyńaitqysh barlyq jemiske paidaly degendi bildirmeidi, - deidi ǵalym.
Olar ósimdiktiń ártúrli kezeńine arnalǵan. Eń basynda tuqymdy ekpei turyp ony zalalsyzdandyryp alý kerek. Sebebi álsiz tuqymnan jaqsy ónim shyqpaidy. Al ónip shyqqan kezde, gúldegen kezde, jemis bere bastaǵan kezde kezeń kezeńimen tyńaitqyshtar berip turý kerek. Máselen, qazir kóp jerde qurǵaqshylyq bolyp jatyr, jyl saiyn bir jerdi jyrtyp egin ege bergennen keiin de jer tozyp, tómengi qabaty taptalyp qalady, egetin tuqymnyń barlyǵy da joǵaǵy surypty emes.
Biz shyǵaryp jatqan bastaý dep atalatyn ónim osylardyń barlyǵynyń aldyn alyp, júz paiyz paidasyn tigizedi. Sondai-aq «Biomeliorant gúlmira» degen túri bar. Ol gúldeýdiń aldynda, gúldep turǵan kezde tamyryna quiyp ta, japyraǵyna shashyp ta qoldanýǵa bolady. Eger gúldemei turǵan jemis bolsa gúldeidi jáne gúli jelge ushpaidy. Taǵy bir mysal keltire keteiin, ońtústikte qarbyz, qaýyn ekken dihandardyń birazy keshegi salqynda eginin úsik shalǵanyn aityp jatyr. Biraq bizdiń ónimdi qoldanǵan dihandarda ondai másele bolǵan joq. Endi sol úsigen alqapty qalpyna keltirý úshin de tyńaitqyshtar berip jatyrmyz. Ózge tyńaitqyshtarmen salystyrǵanda aiyrmashylyǵy jermen kóktei dep aitýǵa bolady. Biraq nasihat jáne qoldaý jaǵy sál azdaý bolyp tur. Ázirge áleýmettik jeliler arqyly jáne tutynýshylardiń bir-birine aitqan jarnamasy arqyly ǵana jumys jasap jatyrmyz, - deidi Dáýlet.
Dál qazirgi ýaqytta Dáýlettiń jańalyǵyn óndiriske engizý de ońai sharýa emes. Ol óz jiger-qairatynyń arqasynda jáne álemniń ár túkpirindegi ǵylymi zertteýlerde jumys jasap, jobalar usynyp, solarmen bainanys ornatqandyǵynan ǵana tyńaitqyshtardyń túr-túrin óndirip otyr. Eger bir dihan ónimi durys shyqpai jatqanyn aitsa ony zerttep jańa ónim usyný kerek. Al jas ǵalymnyń ondai daiyn turǵan zerthanasy joq. Mundai jaǵdaida Dáýlet shetelderdegi áriptesterimen birlesip máseleniń sheshimin tabady. Sebebi olar da ózderine sarapshy maman retinde Dáýletti attai qalap shaqyryp turady.
Alǵashqy ónimderdi shetelden shyǵaryp, olarǵa Biomeliorant Z 7 jane Z Lux dep at qoidym. Bul tyńaitqyshtyń jańa býyny degen maǵynany bildiredi. Kezinde osy biomeliorantqa Finliandiia, Ózbekstan siiaqty shetelderden usynystar tústi. Biraq meniń bar nietim – ony «Qazaqstanda jasalǵan» ónim etip shyǵarý. Óz elimniń atyn shyǵarý – meniń basty mindetim. Maqsatym – tozǵan, sor, búlingen jerlerdi qalpyna keltirý. Qasymdaǵy áriptesterime de osyny maqsat qylýdy únemi aityp otyramyn. Máselen, Japoniia dese «Toiota», Germaniia dese «Mersedes» qatar aitylady. Bolashaqta Qazaqstan degen kezde de biz óndirgen Biomeliorant aitylý kerek. Sebebi bul tuzdanǵan jerdi qaita qalpyna keltirip, qunarlylyǵyn arttyrady. Osy sapa úshin janymyzdy salyp júrmiz, - deidi Dáýlet.
Jas ǵalymnyń aitýynsha, qara jer barlyǵyn kóteredi degenmen ol da tozady. Qunaryn joǵaltady. Bizdiń atalarymyz osy jerdi búldirmei bizge amanatqa tapsyryp ketti. Endi biz de sol amanatqa qiianat jasamai keler urpaqqa tapsyrýymyz kerek.
“Bizdiń atalarymyz mal baǵa júrip jerdiń jaiyn da jaqsy bilgen. Olar myńǵyrǵan malmen bir jerde tabjylmai otyra berse ne bolar edi. Biraq olar jyldyń tórt mezgilinde de maldyń, jerdiń jaiyn oilap, únemi kóship júrdi. Biyl jailaǵan jailaýy kelesi jazǵa deiin qalpyna kelip úlgeretin. Qazir sol kóshpendiler mádenietinen biraz qol úzip qaldyq. Aýyldaǵy aǵaiyndar et jegisi, tabiǵi sút iship, qurt, mai jegisi keledi biraq aýyldan uzap shyǵyp mal baqqysy kelmeidi. Sonyń saldarynan aýyldyq jerlerde jaiylymdyq jer jetispei jatyr. Eger biz óndirip jatqan Biomeliorant-tan shabyndyqqa, jaiylym jerlerge shashyp shyqsa jer de tyńaiyp, shóp te jaiqalyp shyǵar edi. Eger memleketten, úkimetten, jekelgen ǵylymi qorlardan qoldaý bolsa 259-dai ónim jasaýǵa múmkindigimiz bar. Aldaǵy ýaqytta ondai jaǵdaiǵa da jetemiz dep oilaimyn”, - deidi Dáýlet Egemberdiev.
P.S. Dáýlet Egemberdiev usynǵan biomeliorant tyńaitqyshynyń qorshaǵan ortaǵa esh ziiany joq ári shyǵyny az. Dástúrli ádis boiynsha qoldanylatyn 40 tonnaǵa deiingi fosfogips pen qidy 500 keli biomeliorant almastyra alady.
Oljas Sándibek
