جاس عالىم دەۋلەت ەگەمبەرديەۆ ٶزٸ ويلاپ تاپقان جاڭالىقتى ەلەمدٸك دەڭگەيدە تانىتسام دەيدٸ. ول ويلاپ تاپقان ەرەكشە تىڭايتقىش توپىراعى توزعان ەگٸستٸك القاپتارى مەن سورى شىققان جەرلەردٸ قالپىنا كەلتٸرۋگە سەپتٸگٸن تيگٸزەدٸ. دەۋلەتتٸڭ بۇل جوباسى NURINTECH يننوۆاتسييالىق جوبالار جارىسىنان, ٶزگە دە عىلىمي بايقاۋلاردان ٷزدٸك شىعىپ, فينلياندييادا 1-ورىندى جەڭٸپ العان.
“بۇل سالادا زەرتتەۋ جٷرگٸزٸپ كەلە جاتقانىما 12 جىلدان استى. العاشىندا مۇناي جەنە گازدى ٶڭدەۋ سالاسىندا بٸلٸم الدىم. سول سالادا بٸراز زەرتتەۋ جاساپ, جوبالار دايىنداپ, ٶندٸرٸسكە ەنگٸزۋگە ات سالىستىم. بٸراق ۋاقىت ٶتە كەلە جان قالاۋىم مەليوراتسييا ەكەنٸن تٷسٸندٸم. جەردٸ تىڭايتۋ, توزعان جەردٸ قالپىنا كەلتٸرۋ, ٶسٸمدٸكتٸ قورعاۋ, جەر استى سۋلارىمەن, جالپى تابيعاتپەن جۇمىس جاساۋ ٶزٸمە ٶتە جاقىن. وسى جولدا ٷلكەن نەتيجەلەرگە دە جەتتٸم. ورتا ازييا ماگيسترانتتارى اراسىندا ٶتكەن حالىقارالىق بايقاۋدان باس جٷلدە الدىم. سول كەزدە حالىقارالىق قوردىڭ دەمەۋشٸلٸگٸمەن جوبانى باستاپ كەتتٸك. يزرايلدان, فرانتسييادان كەلگەن ەلەمدٸك دەڭگەيدەگٸ ٷلكەن عالىمداردىڭ جەتەكشٸلٸگٸمەن كٶپ دٷنيە ٷيرەندٸم. يزرايلدىڭ شٶلدٸ دالاسىندا تەجٸريبيە جٷرگٸزدٸك”, - دەيدٸ جاس عالىم.
دەۋلەتتٸڭ ايتۋىنشا, جەردٸ تىڭايتۋ مەن قالپىنا كەلتٸرۋ, ەگٸننەن جاقسى ٶنٸم الۋعا دەگەن قىزىعۋشىلىعى باسىم. ٶزٸ تۋىپ ٶسكەن ايماقتا پيياز, سەبٸز ەگەتٸن شارۋالارمەن بٸرلەسە جۇمىس ٸستەپ, تٷرلٸ دەرۋمەندەر, تىڭايتقىش قوسپالار قوسىپ, ٶنٸمنٸڭ مول بولۋىنا سەپتەسٸپ جٷرگەن.
“مەنٸڭ وسى سالاعا كەلۋٸمە تٷرلٸ سەبەپتەر بولدى دەپ ويلايمىن. سونىڭ بٸرٸ تاراز قالاسىنداعى نەمٸس قاۋىمداستىعىندا وقىعانىم. ول جەردەن نەمٸس تٸلٸن, دەستٷرٸن, مەدەنيەتٸن ٷيرەنۋمەن قاتار تٷرلٸ عىلىمدى مەڭگەرۋٸمە مول مٷمكٸندٸك بولدى. شەتەلدەن كەلگەن ماماندارعا اۋدارماشى بولا جٷرٸپ ەر سالاداعى عىلىمي جوبالارمەن, قۇجاتتارمەن جۇمىس جاساۋدى ٷيرەندٸم. ەلەمنٸڭ ەرتٷرلٸ ەلٸنەن كەلگەن مىقتى ينجەنەر عالىمداردى كٷتٸپ الىپ, شىعارىپ سالىپ جٷرٸپ ٶز بٸلگەندەرٸن ماعان ٷيرەتۋلەرٸن سۇرايتىنمىن. سونىڭ بارلىعى ماعان تەجٸريبە بولدى. كەيٸن ستۋدەنت كەزٸمدە دە ەلٸمٸزگە شاقىرۋىمەن كەلگەن شەتەلدٸك عالىمداردىڭ قاسىنان قالماي, تىعىز بايلانىس ورناتىپ جٷردٸم. ستۋدەنت كەزٸمدەگٸ كٷندەلٸكتٸ جۇمىس جوسپارىم ٶتە تىعىز بولاتىن. ساباقتان شىققاننان كەيٸنگٸ ەر ساعاتىم, ەر مينۋتىم ەسەپتەۋلٸ بولدى”, - دەيدٸ دەۋلەت ەگەمبەرديەۆ.
قازٸر ەلەمدە تابيعاتتى قورعاپ قالۋ مەسەلەسٸ ٶتە ٶزەكتٸ بولىپ تۇر. سەبەبٸ تەحنولوگييا دامىعان سايىن ەكولوگييا لاستانىپ بارادى. بۇل مەسەلە اۋىلشارۋاشىلىعاندا دا بار. ايتالىق, قىزىلوردا وبلىسى نەگٸزٸنەن كٷرٸش ەگۋمەن اينالىسادى. الايدا جەرٸ سور, كٷنٸ ىستىق. ونىڭ ٷستٸنە قولدانىلاتىن تٷرلٸ تىڭايتقىشتار مەن حيمييالىك ٶسiمدiك قورعاۋ پرەپاراتتارى مەيلٸ ول مينەرالدى سەليترا, امموفوس بولسىن دۇرىس پايدالانباعاندىقتان ەكوسيستەماعا كەرٸ ەسەر ەتەدٸ, جەر استى سۋىنىڭ مينەراليزاتسييالانۋىنا, ٶنٸمنٸڭ ساپاسىنا, ەڭ باستىسى ادام دەنساۋلىعىنا زييانى زور بولادى. ال دەۋلەت ويلاپ تاپقان Biomeliorant تابيعي تازا بولعاندىقتان, قورشاعان ورتاعا, ادام دەنساۋلىعىنا تەك پايداسىن تيگiزەدi. جارامسىز جەردٸ قۇنارلاندىرادى. قازٸر جاس عالىم وسىنداي تىڭايتقىشتاردىڭ 40-تان استام تٷرٸن شىعارۋدى قولعا العان. كەيبٸرٸ توزعان ەگٸستٸك القاپتارى مەن سورى شىققان جەرلەردٸ قايتا قالپىنا كەلتٸرۋگە ارنالسا, كەيبٸرٸ گٷلدەمەي تۇرعان اعاشتارعا ارنالعان. قاتتى جەلدەن گٷلٸ ۇشىپ كەتپەۋگە كٶمەكتەسەدٸ. بارلىعى دا – يننوۆاتسييالىق ٶنٸمدەر.
قازٸر قورادان شىققان مالدىڭ كٶڭٸن ورگانيكالىق تىڭايتقىش رەتٸندە قولدانىپ جٷرگەندەر بار. بٸراق بۇل ٶتە قاۋٸپتٸ. سەبەبٸ مالعا تٷرلٸ دەرٸلەر, انتيبيوتيكتەر, گارموندىق دەرۋمەندەر سالىنادى. ونىڭ بەرٸ قيمەن بٸرە ٶسٸمدٸككە دە ەسەرٸن تيگٸزەدٸ. ال ول جەمٸستەر ادام اعزاسىنا زييان. سوندىقتان ونى تازا بيولوگييالىق دەپ ايتۋعا كەلمەيدٸ. بٸراق بٸزدەگٸلەر ونى ەلٸ دە دۇرىس تٷسٸنبەي جاتىر. بۇل مەسەلە ەۋروپا ەلدەرٸندە قاتتى كٶتەرٸلٸپ, مالدىڭ كٶڭٸن تىڭايتقىش رەتٸندە پايدالانۋعا تٷرلٸ قارسىلىقتار بولعان. قازٸر بٸزدە ٷلكەن ەگٸن شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىن كورپوراتسييالار جاقسى ٶنٸم الۋ ٷشٸن تٷرلٸ حيمييالار قولدانىپ جٷر. سونىڭ سالدارىنان جىل ٶتكەن سايىن جەر توزىپ بارادى. بٸراق بٸر ٶكٸنٸشتٸسٸ سول كورپوراتسييالار توزعان جەردٸ قالپىنا كەلتٸرۋگە ۇمتىلمايدى, - دەيدٸ ول.
دەۋلەت ەگەمبەرديەۆتىڭ بۇل جاڭالىعىن ەلٸمٸزدٸڭ ەكولوگييا, اۋىلشارۋاشىلىعى, تابيعاتتى قورعاۋ سەكٸلدٸ بٸرنەشە سالاسىندا كەڭٸنەن پايدالاۋعا بولادى. جەنە ونىڭ وڭ نەتيجە كٶرسەتەتٸنٸن ەلەمنٸڭ بٸرنەشە مەملەكەتٸندە قورعاپ تا, دەلەمدەپ تە كەلگەن. ەندٸ تەك سونى ٶزٸمٸز قولداۋىمىز كەرەك. ٷكٸمەتتەن, مينيسترلٸكتەن, ەلەۋمەتتٸك قورلاردان قولداۋ قاجەت. بار ۋاقىتىن عىلىمعا ارناعان دەۋلەتتٸڭ ەر كەڭسەگە, ەر مەكەمەگە بارىپ قۇجات جيناپ جٷرۋگە ۋاقىتى دا تاپشى سەكٸلدٸ. «وسى جوباڭدى مەملەكەتتٸك گرانتتارعا ۇسىنىپ كٶردٸڭ بە?», دەگەن سۇراعىمىزعا بەرگەن جاۋابىنان وسىنى اڭعاردىق.
بٸرنەشە مەرتە ۇمتىلىپ كٶرگەم. بٸراق قاعازباستىلىق پەن ونىڭ نەتيجەسٸن كٷتەتٸن ۋاقىتى تىم ۇزاقتاۋ ەكەن. سوسىن بۇل جەردە دە ٷلكەن مونوپولييا بار ەكەنٸن بايقادىم. مەنٸكٸ سەكٸلدٸ ٷلكەن جوبالاردى ۇسىناتىن, مەملەكەتتەن ارنايى گرانت ۇتىپ الاتىن ٷلكەن عىلىمي ينستيتۋتتار, توپتار بار سەكٸلدٸ كٶرٸندٸ. ال مەن يياقتى جاس عالىمعا ول ورتاعا كٸرۋ ٶتە قيىنعا سوقتى. سوندىقتان نەگٸزگٸ ماقساتىم اقشا تابۋ ەمەس, ەلگە پايدامدى تيگٸزسەم دەگەن ارمان بولعاندىقتان, ٶز كٷشٸمٸزبەن ٶندٸرٸپ جاتىرمىز. سٶز اراسىندا ايتقانىمداي تىڭايتقىشتاردىڭ 40-تان استام تٷرٸن شىعارامىز. بٸراق بٸر تىڭايتقىش بارلىق جەمٸسكە پايدالى دەگەندٸ بٸلدٸرمەيدٸ, - دەيدٸ عالىم.
ولار ٶسٸمدٸكتٸڭ ەرتٷرلٸ كەزەڭٸنە ارنالعان. ەڭ باسىندا تۇقىمدى ەكپەي تۇرىپ ونى زالالسىزداندىرىپ الۋ كەرەك. سەبەبٸ ەلسٸز تۇقىمنان جاقسى ٶنٸم شىقپايدى. ال ٶنٸپ شىققان كەزدە, گٷلدەگەن كەزدە, جەمٸس بەرە باستاعان كەزدە كەزەڭ كەزەڭٸمەن تىڭايتقىشتار بەرٸپ تۇرۋ كەرەك. مەسەلەن, قازٸر كٶپ جەردە قۇرعاقشىلىق بولىپ جاتىر, جىل سايىن بٸر جەردٸ جىرتىپ ەگٸن ەگە بەرگەننەن كەيٸن دە جەر توزىپ, تٶمەنگٸ قاباتى تاپتالىپ قالادى, ەگەتٸن تۇقىمنىڭ بارلىعى دا جوعاعى سۇرىپتى ەمەس.
بٸز شىعارىپ جاتقان باستاۋ دەپ اتالاتىن ٶنٸم وسىلاردىڭ بارلىعىنىڭ الدىن الىپ, جٷز پايىز پايداسىن تيگٸزەدٸ. سونداي-اق «Biomeliorant گٷلميرا» دەگەن تٷرٸ بار. ول گٷلدەۋدٸڭ الدىندا, گٷلدەپ تۇرعان كەزدە تامىرىنا قۇيىپ تا, جاپىراعىنا شاشىپ تا قولدانۋعا بولادى. ەگەر گٷلدەمەي تۇرعان جەمٸس بولسا گٷلدەيدٸ جەنە گٷلٸ جەلگە ۇشپايدى. تاعى بٸر مىسال كەلتٸرە كەتەيٸن, وڭتٷستٸكتە قاربىز, قاۋىن ەككەن ديحانداردىڭ بٸرازى كەشەگٸ سالقىندا ەگٸنٸن ٷسٸك شالعانىن ايتىپ جاتىر. بٸراق بٸزدٸڭ ٶنٸمدٸ قولدانعان ديحانداردا ونداي مەسەلە بولعان جوق. ەندٸ سول ٷسٸگەن القاپتى قالپىنا كەلتٸرۋ ٷشٸن دە تىڭايتقىشتار بەرٸپ جاتىرمىز. ٶزگە تىڭايتقىشتارمەن سالىستىرعاندا ايىرماشىلىعى جەرمەن كٶكتەي دەپ ايتۋعا بولادى. بٸراق ناسيحات جەنە قولداۋ جاعى سەل ازداۋ بولىپ تۇر. ەزٸرگە ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەر ارقىلى جەنە تۇتىنۋشىلاردٸڭ بٸر-بٸرٸنە ايتقان جارناماسى ارقىلى عانا جۇمىس جاساپ جاتىرمىز, - دەيدٸ دەۋلەت.
دەل قازٸرگٸ ۋاقىتتا دەۋلەتتٸڭ جاڭالىعىن ٶندٸرٸسكە ەنگٸزۋ دە وڭاي شارۋا ەمەس. ول ٶز جٸگەر-قايراتىنىڭ ارقاسىندا جەنە ەلەمنٸڭ ەر تٷكپٸرٸندەگٸ عىلىمي زەرتتەۋلەردە جۇمىس جاساپ, جوبالار ۇسىنىپ, سولارمەن باينانىس ورناتقاندىعىنان عانا تىڭايتقىشتاردىڭ تٷر-تٷرٸن ٶندٸرٸپ وتىر. ەگەر بٸر ديحان ٶنٸمٸ دۇرىس شىقپاي جاتقانىن ايتسا ونى زەرتتەپ جاڭا ٶنٸم ۇسىنۋ كەرەك. ال جاس عالىمنىڭ ونداي دايىن تۇرعان زەرتحاناسى جوق. مۇنداي جاعدايدا دەۋلەت شەتەلدەردەگٸ ەرٸپتەستەرٸمەن بٸرلەسٸپ مەسەلەنٸڭ شەشٸمٸن تابادى. سەبەبٸ ولار دا ٶزدەرٸنە ساراپشى مامان رەتٸندە دەۋلەتتٸ اتتاي قالاپ شاقىرىپ تۇرادى.
العاشقى ٶنٸمدەردٸ شەتەلدەن شىعارىپ, ولارعا Biomeliorant Z 7 جانە Z Lux دەپ ات قويدىم. بۇل تىڭايتقىشتىڭ جاڭا بۋىنى دەگەن ماعىنانى بٸلدٸرەدٸ. كەزٸندە وسى بيومەليورانتقا فينلياندييا, ٶزبەكستان سيياقتى شەتەلدەردەن ۇسىنىستار تٷستٸ. بٸراق مەنٸڭ بار نيەتٸم – ونى «قازاقستاندا جاسالعان» ٶنٸم ەتٸپ شىعارۋ. ٶز ەلٸمنٸڭ اتىن شىعارۋ – مەنٸڭ باستى مٸندەتٸم. ماقساتىم – توزعان, سور, بٷلٸنگەن جەرلەردٸ قالپىنا كەلتٸرۋ. قاسىمداعى ەرٸپتەستەرٸمە دە وسىنى ماقسات قىلۋدى ٷنەمٸ ايتىپ وتىرامىن. مەسەلەن, جاپونييا دەسە «تويوتا», گەرمانييا دەسە «مەرسەدەس» قاتار ايتىلادى. بولاشاقتا قازاقستان دەگەن كەزدە دە بٸز ٶندٸرگەن Biomeliorant ايتىلۋ كەرەك. سەبەبٸ بۇل تۇزدانعان جەردٸ قايتا قالپىنا كەلتٸرٸپ, قۇنارلىلىعىن ارتتىرادى. وسى ساپا ٷشٸن جانىمىزدى سالىپ جٷرمٸز, - دەيدٸ دەۋلەت.
جاس عالىمنىڭ ايتۋىنشا, قارا جەر بارلىعىن كٶتەرەدٸ دەگەنمەن ول دا توزادى. قۇنارىن جوعالتادى. بٸزدٸڭ اتالارىمىز وسى جەردٸ بٷلدٸرمەي بٸزگە اماناتقا تاپسىرىپ كەتتٸ. ەندٸ بٸز دە سول اماناتقا قييانات جاساماي كەلەر ۇرپاققا تاپسىرۋىمىز كەرەك.
“بٸزدٸڭ اتالارىمىز مال باعا جٷرٸپ جەردٸڭ جايىن دا جاقسى بٸلگەن. ولار مىڭعىرعان مالمەن بٸر جەردە تابجىلماي وتىرا بەرسە نە بولار ەدٸ. بٸراق ولار جىلدىڭ تٶرت مەزگٸلٸندە دە مالدىڭ, جەردٸڭ جايىن ويلاپ, ٷنەمٸ كٶشٸپ جٷردٸ. بيىل جايلاعان جايلاۋى كەلەسٸ جازعا دەيٸن قالپىنا كەلٸپ ٷلگەرەتٸن. قازٸر سول كٶشپەندٸلەر مەدەنيەتٸنەن بٸراز قول ٷزٸپ قالدىق. اۋىلداعى اعايىندار ەت جەگٸسٸ, تابيعي سٷت ٸشٸپ, قۇرت, ماي جەگٸسٸ كەلەدٸ بٸراق اۋىلدان ۇزاپ شىعىپ مال باققىسى كەلمەيدٸ. سونىڭ سالدارىنان اۋىلدىق جەرلەردە جايىلىمدىق جەر جەتٸسپەي جاتىر. ەگەر بٸز ٶندٸرٸپ جاتقان Biomeliorant-تان شابىندىققا, جايىلىم جەرلەرگە شاشىپ شىقسا جەر دە تىڭايىپ, شٶپ تە جايقالىپ شىعار ەدٸ. ەگەر مەملەكەتتەن, ٷكٸمەتتەن, جەكەلگەن عىلىمي قورلاردان قولداۋ بولسا 259-داي ٶنٸم جاساۋعا مٷمكٸندٸگٸمٸز بار. الداعى ۋاقىتتا ونداي جاعدايعا دا جەتەمٸز دەپ ويلايمىن”, - دەيدٸ دەۋلەت ەگەمبەرديەۆ.
P.S. دەۋلەت ەگەمبەرديەۆ ۇسىنعان بيومەليورانت تىڭايتقىشىنىڭ قورشاعان ورتاعا ەش زييانى جوق ەرٸ شىعىنى از. دەستٷرلٸ ەدٸس بويىنشا قولدانىلاتىن 40 تونناعا دەيٸنگٸ فوسفوگيپس پەن قيدى 500 كەلٸ بيومەليورانت الماستىرا الادى.
ولجاس سەندٸبەك
