Jaiaý edi. Jaiaý bolǵan soń damýy da baiaý edi. Sóitip, atty úiretti. Mindi. Shapty. Qustai ushty. Mine, osy jyldamdyqpen uly dalada eń alǵashqy órkeniet bastaldy. Alǵash bolyp atqa mingen soń alǵashqy qýatty ásker de osy dalalyqtarda boldy. Atty adamdy kórgende jaiaýlardyń záre quty qalmai qashty. Olardy grekter Kentavr dep atady.
Ejelgi grek ańyzdarynda jartylai adam, jartylai jylqy tárizdi beinelenetin mifologiialyq keiipker kentavrlar alǵashynda Fessaliianyń taýly óńirlerin jailaǵan. Zertteýshiler Kentavrlar beinesiniń ejelgi grek mifologiiasynda paida bolýyn saqtardyń aldyńǵy Aziiaǵa joryǵymen bailanystyrady. Kúni boiy at ústinen túspeitin saq sarbazdaryn ejelgi grekter atpen birge jaratylǵan dep senip, olar týraly san túrli ańyzdar taratqan. Ańyzǵa jasyrynǵan aqiqatqa súiensek, Grek ańyzyndaǵy basy adam, denesi jylqy bolyp beineletin, meditsinany keremet meńgergen emshi, ǵajap mýzykant, áskeri óner men ańshylyqta eshkim teń kelmeitin kentavr Hiron da osy Uly dalanyń urpaǵy bolýy ábden múmkin.
Jylqy - dala halqynyń jan serigi. Minse - kóligi, qarny ashsa - as boldy, shóldese - sýsyn boldy, tońsa - kiim boldy. Jylqy men qazaqtyń jany bir. O dúniede de jany birge bolady. Ajyramaidy. Uly dala urpaqtary da solai oilaǵan. Sondyqtan mingen atyn birge jerlegen. Oǵan Berel qorymynda qaitys bolǵan adamnyń qorymynan tizerletip jerlengen 6-13 attyń súiekteri tabylýy aiǵaq. «Atyń barda el tany jelip júrip» dep ándetken Uly dala urpaqtary saq bolyp, Attila bolyp jańa aitqan Grekiiaǵa, sonaý Eýropaǵa deiin at basyn tiredi. Ol kezdegi atty úiretý - búgingi ǵaryshty meńgergenimiz, kompiýter arqyly ǵalamdy basqarǵanymyz siiaqty ǵajaiyp innovatsiia bolatyn. Sóitip, babalarymyzdyń arqasynda álem óz damýynda alǵashqy sekirisin jasady. Al, babalarymyz barlyq kólik bitkenniń túp atasy - arbany oilap tapqanda álemdik órkeniet ekinshi sekiris jasady.
...Qyzyq, sol atty kim úiretti eken? Qazaqy túsinikke salsaq, «Jylqyny alǵash baǵypty Qambar ata» degen ejelden kele jatqan oi saq ete qalady. Jylqynyń piri Qambar ata deimiz. Rasynda jylqyny eń alǵan úiretken adamnyń aty Qambar shyǵar? Mine, eger jylqynyń baǵzy zamanda qalai úiretilgeni týraly kino túsirer bolsaq, basty keiipker osy Qambar bolsyn. Ol qazaqtyń esimi. Ár aýylda kemi onshaqty Qambar bar. Sonda búkil álem úshin «jylqy-Qambar-qazaq» degen uǵym bite qainasyp ketedi. Jylqy kórse, oilaryna qazaq túsedi, qazaq kórse-jylqy túsedi. Oǵan tolyq moraldik quqymyz bar. Nege? Aitaiyn.
Biyl jazda Qaton qaraǵaidaǵy Berel qorǵanynda boldym. Berel qorymy qorǵanyndary jobasynyń jetekshisi tarih ǵylymynyń doktory, professor, Á.Marǵulan atyndaǵy arheologiia institýtynyń bas ǵylymi qyzmetkeri Zeinolla Samashevpen kezdesip suhbat aldym.
Shilikti men Berel qorǵandaryndaǵy qazbalar barysynda «skif-sibir ań stiline» nemese saq ónerine (b.z.d. V-III ǵǵ.) jatatyn altyn buiymdar tabylǵany belgili. Bul Elbasynyń «Uly dalanyń jeti qyry» maqalasynda aitylǵanyndai, jylqyny alǵash qolǵa úiretýden bólek, babalarymyzdyń metallýrgiiany da alǵash bolyp meńgergeniniń dáleli. Qorymnan tabylǵan bul buiymdar dalalyqtardyń metall óndirý men ony qorytý, ártúrli buiymdar jasaýdyń sheberi bolǵanyn álemge áigiledi. Odan beride Berel, Shilikti, Ablaikit, Qyryqúńgir qorymdarynda arheologiialyq zertteý jumystary júrgizilip, baǵzy zamandaǵy tarihymyz ben mádenietimizden belgi beretin jádigerler tabyldy. Bul jádigerler birinshiden, bizdiń baǵzy zamannan kele jatqan uly órkeniettiń muragerleri ekenimizdi naqtylai túsedi. Ekinshiden, bul - metall óńdeýdi igerý arqyly álemdik órkeniettiń damýyn úshinshi sekiriske de Uly dala urpaqtary jetkizgeniniń bultartpas aiǵaǵy.
Berel qorymynan tabylǵan jádigerler úlgisiniń laboratoriialyq zertteý jumystary qazir sheteldik zertteý ortalyqtarynda Tokiodaǵy (Japoniia) Ulttyq genetika institýty men Resei ǵylym akademiiasynyń Arheologiia jáne etnografiia institýtynyń Sibir bóliminde jáne ózimizdiń Á.Marǵulan atyndaǵy arheologiia institýtynda, L.N.Gýmilev atyndaǵy Eýraziialyq ultyq ýniversitetinde, ál-Farabi atyndaǵy Qazaq ulttyq ýniversitetinde júrgizilýde.
Arnaiy baǵdarlama túzilip, quramynda Zeinolla Samashev, Karl Baipaqov, Ábdesh Tóleýbaev syndy arheologtar bar arnaiy jumys toby quryldy jáne zertteý jumystaryna Ulybritaniia, AQSh, Italiia, Belgiia, Vengriia, Polsha, Japoniia, Túrkiia, Qytai, Qyrǵyzstan jáne Resei memleketteriniń belgili ǵalymdary da qatysty. Sóitip, tabylǵan uzyn sany 3000-nan astam artefaktiler murajai qoryna berilgen.
Bul zertteýler elimizdiń ejelgi, ortaǵasyrlyq tarihy pen mádenietin bilýge álemge órkeniettiń qozǵaýshysy bolǵan el retinde Qazaq elin tanytýǵa sebi tieri anyq.
Meniń aityp otyrǵanym, ózim barǵan, kózim kórgen, qulaǵymmen estigen dúnieler ǵana. Osy tárizdi el tarihynyń ejelgi ómirinen habar beretin qanshama dúnieler óziniń ashylý sátin kútip jatyr edi. Sol ýaqyt keldi.
Ádilbek Qaba
