جاياۋ ەدٸ. جاياۋ بولعان سوڭ دامۋى دا باياۋ ەدٸ. سٶيتٸپ, اتتى ٷيرەتتٸ. مٸندٸ. شاپتى. قۇستاي ۇشتى. مٸنە, وسى جىلدامدىقپەن ۇلى دالادا ەڭ العاشقى ٶركەنيەت باستالدى. العاش بولىپ اتقا مٸنگەن سوڭ العاشقى قۋاتتى ەسكەر دە وسى دالالىقتاردا بولدى. اتتى ادامدى كٶرگەندە جاياۋلاردىڭ زەرە قۇتى قالماي قاشتى. ولاردى گرەكتەر كەنتاۆر دەپ اتادى.
ەجەلگٸ گرەك اڭىزدارىندا جارتىلاي ادام, جارتىلاي جىلقى تەرٸزدٸ بەينەلەنەتٸن ميفولوگييالىق كەيٸپكەر كەنتاۆرلار العاشىندا فەسسالييانىڭ تاۋلى ٶڭٸرلەرٸن جايلاعان. زەرتتەۋشٸلەر كەنتاۆرلار بەينەسٸنٸڭ ەجەلگٸ گرەك ميفولوگيياسىندا پايدا بولۋىن ساقتاردىڭ الدىڭعى ازيياعا جورىعىمەن بايلانىستىرادى. كٷنٸ بويى ات ٷستٸنەن تٷسپەيتٸن ساق ساربازدارىن ەجەلگٸ گرەكتەر اتپەن بٸرگە جاراتىلعان دەپ سەنٸپ, ولار تۋرالى سان تٷرلٸ اڭىزدار تاراتقان. اڭىزعا جاسىرىنعان اقيقاتقا سٷيەنسەك, گرەك اڭىزىنداعى باسى ادام, دەنەسٸ جىلقى بولىپ بەينەلەتٸن, مەديتسينانى كەرەمەت مەڭگەرگەن ەمشٸ, عاجاپ مۋزىكانت, ەسكەري ٶنەر مەن اڭشىلىقتا ەشكٸم تەڭ كەلمەيتٸن كەنتاۆر حيرون دا وسى ۇلى دالانىڭ ۇرپاعى بولۋى ەبدەن مٷمكٸن.
جىلقى - دالا حالقىنىڭ جان سەرٸگٸ. مٸنسە - كٶلٸگٸ, قارنى اشسا - اس بولدى, شٶلدەسە - سۋسىن بولدى, توڭسا - كيٸم بولدى. جىلقى مەن قازاقتىڭ جانى بٸر. و دٷنيەدە دە جانى بٸرگە بولادى. اجىرامايدى. ۇلى دالا ۇرپاقتارى دا سولاي ويلاعان. سوندىقتان مٸنگەن اتىن بٸرگە جەرلەگەن. وعان بەرەل قورىمىندا قايتىس بولعان ادامنىڭ قورىمىنان تٸزەرلەتٸپ جەرلەنگەن 6-13 اتتىڭ سٷيەكتەرٸ تابىلۋى ايعاق. «اتىڭ باردا ەل تانى جەلٸپ جٷرٸپ» دەپ ەندەتكەن ۇلى دالا ۇرپاقتارى ساق بولىپ, اتتيلا بولىپ جاڭا ايتقان گرەكيياعا, سوناۋ ەۋروپاعا دەيٸن ات باسىن تٸرەدٸ. ول كەزدەگٸ اتتى ٷيرەتۋ - بٷگٸنگٸ عارىشتى مەڭگەرگەنٸمٸز, كومپيۋتەر ارقىلى عالامدى باسقارعانىمىز سيياقتى عاجايىپ يننوۆاتسييا بولاتىن. سٶيتٸپ, بابالارىمىزدىڭ ارقاسىندا ەلەم ٶز دامۋىندا العاشقى سەكٸرٸسٸن جاسادى. ال, بابالارىمىز بارلىق كٶلٸك بٸتكەننٸڭ تٷپ اتاسى - اربانى ويلاپ تاپقاندا ەلەمدٸك ٶركەنيەت ەكٸنشٸ سەكٸرٸس جاسادى.
...قىزىق, سول اتتى كٸم ٷيرەتتٸ ەكەن? قازاقى تٷسٸنٸككە سالساق, «جىلقىنى العاش باعىپتى قامبار اتا» دەگەن ەجەلدەن كەلە جاتقان وي ساق ەتە قالادى. جىلقىنىڭ پٸرٸ قامبار اتا دەيمٸز. راسىندا جىلقىنى ەڭ العان ٷيرەتكەن ادامنىڭ اتى قامبار شىعار? مٸنە, ەگەر جىلقىنىڭ باعزى زاماندا قالاي ٷيرەتٸلگەنٸ تۋرالى كينو تٷسٸرەر بولساق, باستى كەيٸپكەر وسى قامبار بولسىن. ول قازاقتىڭ ەسٸمٸ. ەر اۋىلدا كەمٸ ونشاقتى قامبار بار. سوندا بٷكٸل ەلەم ٷشٸن «جىلقى-قامبار-قازاق» دەگەن ۇعىم بٸتە قايناسىپ كەتەدٸ. جىلقى كٶرسە, ويلارىنا قازاق تٷسەدٸ, قازاق كٶرسە-جىلقى تٷسەدٸ. وعان تولىق مورالدٸك قۇقىمىز بار. نەگە? ايتايىن.
بيىل جازدا قاتون قاراعايداعى بەرەل قورعانىندا بولدىم. بەرەل قورىمى قورعانىندارى جوباسىنىڭ جەتەكشٸسٸ تاريح عىلىمىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, ە.مارعۇلان اتىنداعى ارحەولوگييا ينستيتۋتىنىڭ باس عىلىمي قىزمەتكەرٸ زەينوللا ساماشەۆپەن كەزدەسٸپ سۇحبات الدىم.
شٸلٸكتٸ مەن بەرەل قورعاندارىنداعى قازبالار بارىسىندا «سكيف-سٸبٸر اڭ ستيلٸنە» نەمەسە ساق ٶنەرٸنە (ب.ز.د. V-III عع.) جاتاتىن التىن بۇيىمدار تابىلعانى بەلگٸلٸ. بۇل ەلباسىنىڭ «ۇلى دالانىڭ جەتٸ قىرى» ماقالاسىندا ايتىلعانىنداي, جىلقىنى العاش قولعا ٷيرەتۋدەن بٶلەك, بابالارىمىزدىڭ مەتاللۋرگييانى دا العاش بولىپ مەڭگەرگەنٸنٸڭ دەلەلٸ. قورىمنان تابىلعان بۇل بۇيىمدار دالالىقتاردىڭ مەتالل ٶندٸرۋ مەن ونى قورىتۋ, ەرتٷرلٸ بۇيىمدار جاساۋدىڭ شەبەرٸ بولعانىن ەلەمگە ەيگٸلەدٸ. ودان بەرٸدە بەرەل, شٸلٸكتٸ, ابلايكيت, قىرىقٷڭگٸر قورىمدارىندا ارحەولوگييالىق زەرتتەۋ جۇمىستارى جٷرگٸزٸلٸپ, باعزى زامانداعى تاريحىمىز بەن مەدەنيەتٸمٸزدەن بەلگٸ بەرەتٸن جەدٸگەرلەر تابىلدى. بۇل جەدٸگەرلەر بٸرٸنشٸدەن, بٸزدٸڭ باعزى زاماننان كەلە جاتقان ۇلى ٶركەنيەتتٸڭ مۇراگەرلەرٸ ەكەنٸمٸزدٸ ناقتىلاي تٷسەدٸ. ەكٸنشٸدەن, بۇل - مەتالل ٶڭدەۋدٸ يگەرۋ ارقىلى ەلەمدٸك ٶركەنيەتتٸڭ دامۋىن ٷشٸنشٸ سەكٸرٸسكە دە ۇلى دالا ۇرپاقتارى جەتكٸزگەنٸنٸڭ بۇلتارتپاس ايعاعى.
بەرەل قورىمىنان تابىلعان جەدٸگەرلەر ٷلگٸسٸنٸڭ لابوراتورييالىق زەرتتەۋ جۇمىستارى قازٸر شەتەلدٸك زەرتتەۋ ورتالىقتارىندا توكيوداعى (جاپونييا) ۇلتتىق گەنەتيكا ينستيتۋتى مەن رەسەي عىلىم اكادەميياسىنىڭ ارحەولوگييا جەنە ەتنوگرافييا ينستيتۋتىنىڭ سٸبٸر بٶلٸمٸندە جەنە ٶزٸمٸزدٸڭ ە.مارعۇلان اتىنداعى ارحەولوگييا ينستيتۋتىندا, ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازييالىق ۇلتىق ۋنيۆەرسيتەتٸندە, ەل-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتٸندە جٷرگٸزٸلۋدە.
ارنايى باعدارلاما تٷزٸلٸپ, قۇرامىندا زەينوللا ساماشەۆ, كارل بايپاقوۆ, ەبدەش تٶلەۋباەۆ سىندى ارحەولوگتار بار ارنايى جۇمىس توبى قۇرىلدى جەنە زەرتتەۋ جۇمىستارىنا ۇلىبريتانييا, اقش, يتالييا, بەلگييا, ۆەنگرييا, پولشا, جاپونييا, تٷركييا, قىتاي, قىرعىزستان جەنە رەسەي مەملەكەتتەرٸنٸڭ بەلگٸلٸ عالىمدارى دا قاتىستى. سٶيتٸپ, تابىلعان ۇزىن سانى 3000-نان استام ارتەفاكتٸلەر مۇراجاي قورىنا بەرٸلگەن.
بۇل زەرتتەۋلەر ەلٸمٸزدٸڭ ەجەلگٸ, ورتاعاسىرلىق تاريحى پەن مەدەنيەتٸن بٸلۋگە ەلەمگە ٶركەنيەتتٸڭ قوزعاۋشىسى بولعان ەل رەتٸندە قازاق ەلٸن تانىتۋعا سەبٸ تيەرٸ انىق.
مەنٸڭ ايتىپ وتىرعانىم, ٶزٸم بارعان, كٶزٸم كٶرگەن, قۇلاعىممەن ەستٸگەن دٷنيەلەر عانا. وسى تەرٸزدٸ ەل تاريحىنىڭ ەجەلگٸ ٶمٸرٸنەن حابار بەرەتٸن قانشاما دٷنيەلەر ٶزٸنٸڭ اشىلۋ سەتٸن كٷتٸپ جاتىر ەدٸ. سول ۋاقىت كەلدٸ.
ەدٸلبەك قابا
