Jýrnalister kúni qarsańynda qalam qýatyn halyq igiligine arnaǵan, professor, jýrnalist Aldan Aiymbetovtiń (1931-2006) bir maqalasyn oqyrman nazaryna usynýdy jón kórdik. Qazaq jýrnalistikasynyń qara nary Aldan Aiymbetovtiń ushan-teńiz eńbegi el jadynan umytylmaq emes. Bul maqala 1999 jyly «Jas Alash» gazetinde jaryq kórgen eken. Marhabat!
Bizge namys jetpei tur
Sovet zamanynda júreginde oty bar azamattar únsiz, kún kórýshilik jolynda buǵyp keldik emes pe? Meniń biografiiam da, geografiiam da ósýge sai emes edi. Onyń ústine jaǵympazdyqty qalamaityn, týrashyl minezim de bóget bolsa kerek, jai filosofiianyń dotsenti, keiinirek professor bolyp keldim, 60-qa taianǵanda ǵana kafedra meńgerýshisi boldym.
Qoǵamǵa degen teris pikir sonaý stýdenttik shaqtan-aq qalyptasa bastaǵan edi. KPSS-tiń eń ozbyr partiia ekenine erte kózim jetti. Leninniń ilimin de, ásirese, onyń ult saiasatynyń kózboiaý, jalǵan saiasat ekenin de tez túsindim. Kún kórý úshin oryssha saýatty bolýǵa tyrystym, orystyń ózin úiretetin (evreilershe) dárejege umtyldym. Sonyń arqasynda, ólsheýli nanymdy adal taýyp keldim. Eshkimnen para alǵan emespin, para bergen de emespin. Jetisýdyń Bekbolat batyry da paiǵambar jasyna kelgende naiza ustady emes pe? Men 60-qa taianǵanda qazaqqa el bolýdyń aqtyq múmkindigi týdy, munymen qabat sol múmkindikten aiyrylyp qalar qaýpi de paida boldy. Munyń sebebi, qazaqtyń qamyn oilap, tolǵanyp otyrǵan basshylar joqtyń qasy. Árkim óz qamynyń quly bolyp túrǵan zar-zaman. Buǵan qosymsha bilim de saiaz, aqyl da tapshylaý bolsa kerek, tek til men jaqqa, kúshke súienýshilik.
Sońǵy Konstitýtsiiany qabyldaǵanda ulttyq ideia degendi óz erkimizben alastap, qazaq halqynyń tóbesine «Qazaqstan halqy» degendi otyrǵyzdyq emes pe?.. Al, endi, ekonomikanyń tóte joly týraly áńgimege kelsek, men aldymen joǵaltyp alǵan ekonomika jolyna túsý máselesin alǵa qoiar edim. Sonan keiin ǵana, sonyń tóte jolyn karastyrýǵa bolar edi. Qazaqstan «Á» degennen-aq ekonomikaǵa eshbir qatysy joq jabaiy da, turpaiy kún kórý jolyna túsip, eseńgirep tursa kerek. Bul rette biik minberlerden jii estilip turǵan jartylai ǵylymi, jartylai «syrǵai» áńgimeler – bos sóz. Eń úlken qateligimiz - sharýashylyqty uiymdastyrý mindetinen bas tartýymyz. Kapitalizm osylai eken deitin jalǵan túsinýshilik. Bul - keshirilmeitin nadandyq. Qaisybir memleket bolmasyn, qai zamannyń memleketi bolmasyn, ol árine, saiasi uiym desek te, eń aldymen saiasi-ekonomikalyq kúsh. Osy jaǵdaidy túsingen elbasshyǵa osyny túsindiretin shyn máninde bilimdi maman bolmaǵany ókinishti-aq.
Qysqasy, «asyq oinap» azyp, «dop oinap» tozyp turmyz. Halyq menshigine jatatyn eldiń bar bailyǵyn at tóbelindei «atqaminerler men dókeiler», olardyń týys-jekjattary, tamyr-tanystary, jora-joldastary ákesinen qalǵan dúniedei bólisip, máz-máiram bolyp turǵan jaǵdai. Buǵan qosymsha zavodtar men basqa da óndiris oryndary, jer asty, sý asty, aita bersek, aspanymyzdy da satyp bitirdik. Al, sonda odan túsken túsim qaida, kimniń qaltasyna tústi degen zańdy suraq týyp tur. Eger, zeinetkerlerdiń zeinetaqysyn, qyzmetkerlerdiń jumys aqysyn tóleýge úkimettiń qaýqary jetpei tursa, qalai seziktenbeske? Aý, qyrýar bailyqty satqanda qyryq tesiktiń bireýine de tyǵyn bolmady degenge qalai senersiń! Mundai suraqty basshylarymyz unatpaidy, qansha qaitala, jumǵan aýzyn ashpaq emes. Joq, ne deseń o de, bul naryqtyq ekonomika emes, kapitalizm mundai bolmaidy, muny «quldyq» zaman desek shyndyqtan alys ketpespiz.
Kapitalizmniń eń basty printsipi – jekemenshik saltanaty. Dál osy máselege kelgende halyq buqarasyna symbyldyń siraǵy da buiyrmady.
Jekeshelendirý degenimiz, jeke jymqyrý bolyp shyqty, aýyl turǵyndary (olardyń basym kópshiligi ózimiz) kózboiaýshylyqtyń qurbany bolyp qala berdi. Meniń aitpaǵym: Jalpyǵa birdei múmkindik ber. Qazaq kún kórý úshin daladan shubyryp qalaǵa keldi. Úkimet tarabynan kómeksiz ne bitirmek? Bar bilgeni kóterme bazardan zat alyp, satý. Biraq, bul da ońaiǵa túsip turǵan joq. Militsiia qaǵyp ketedi bir, reket tonaidy eki, aýdandyq ákimniń alarman-shabarmandary qorqaýdai tiedi úsh. Qysqasy, qaida barsa da, aldynan shyǵatyny -- «Qorqyttyń kóri». Munyń saldary belgili: maskúnemdik, nashaqorlyq, jezókshelik, sot, abaqty. Joq, bul «qurt-qumyrsqa», «qońyz» kúnkóris órkeniettikke emes, «Aqtaban shubyryndynyń» jańa variantyna tóte jol.
Qudai kepil, men antisemit emespin, meni antisemit etip júrgender sýjúrek, ózgege jaǵympaz ózimizdiń qandastarymyz.
Qazaq ólmes jolǵa túspeiinshe taqyrybym ózgermeidi. Ras, jekebatyrlyq ońaiǵa túsip turǵan joq. Qazaq uiqyda, saiasi jezókshelikke túsip ketkender de az emes. Kómek joq, tipti qolyn da korqa-qorqa beredi. Gazetimdi basqa memleketke baryp bastyratynym da osydan. Ózara aitsaq, bizge namys jetpei tur, qanymyz suiylyp, aǵaryp barady.
Bas redaktorlyqqa orys qaýymy shaqyrdy. Tashkenttikter de jyly isharat bildirdi. Qazaqtan múldem kúder úzsem, shetelge ketýim múmkin. Syrym batyr da Hiýaǵa ketýge májbúr boldy emes pe? Onyń ústine absoliýtti táýelsiz gazet bolýy múmkin emes, onyń paidasynan ziiany kóbirek bolar.
Ultaralyq tatýlyqqa ne jetsin, biraq, qazaqtyń tiline, dinine, el bolýyna qarsy halyqpen aýyz jalasa almaimyn. Bul elge shapqan jaýmen birdei emes pe, onymen kalai ainalyspaqpyn?
Ishki saiasat týraly biraz sóz aityldy ǵoi, syrtqy saiasatqa kelsek, ol da qily-qily kezeńnen ótti-aý. Alǵashqyda Reseige jaltaqtaýshylyq, tipti tabynýshylyq ta bolmady emes.
Qazaq tiliniń taǵdyryna keletin bolsaq, onyń birden-bir amaly sanamyzdyń ósýine tireler. Eger, qazaq san jaǵynan basym bolsa, eshqandai aitys-tartyssyz-aq tilimiz jeńiske jetpek. Biraq, muny oilap turǵan jan bar ma, kerisinshe, Qazaqstandy «toǵyz rýdyń» toraby boldyrǵysy keletindei. Buǵan álsiz kóshi-qon, azamattyq zańdary aiǵaq.
Orys tildi gazetterdiń myqty demeýshileri bar – memleket nemese bai orystar. Ol gazetterdiń 15-25-30 qyzmetkerleri bar, dúrildeitini osydan. Men bolsam bastan-aiaq bir ózim, jazýshy da, kompiýterde terýshi de, verstka jasaýshy da, sýretshi de, fotograf ta, shofer-mehanik te, kerek deseńiz, gazet býmalaryn tasýshy ári taratýshy da ózim. Al, aqshany qaidan taýyp júrgenimdi bilesiz be? Eger, álemde menen basqa 66 jastaǵy jáne bir adam meniń halimde halqy úshin azapqa batyp, gazet shyǵaryp turǵanyn dáleldese, men sol sátte toqtaimyn. Qazaq halqyn ańqaýlyqty qoiýǵa, saiasi deńgeiin kóterýge, aq pen qarany ajyrata bilýge, ultjandy bolýǵa, halqy úshin tozaqqa da ketýge daiyn bolýǵa, alashtyń týy men islam dininiń tóńireginde birigýge shaqyramyn.
Aldan AIYMBETOV,
professor, jýrnalist
.jpg)