جۋرناليستەر كٷنٸ قارساڭىندا قالام قۋاتىن حالىق يگٸلٸگٸنە ارناعان, پروفەسسور, جۋرناليست الدان ايىمبەتوۆتٸڭ (1931-2006) بٸر ماقالاسىن وقىرمان نازارىنا ۇسىنۋدى جٶن كٶردٸك. قازاق جۋرناليستيكاسىنىڭ قارا نارى الدان ايىمبەتوۆتٸڭ ۇشان-تەڭٸز ەڭبەگٸ ەل جادىنان ۇمىتىلماق ەمەس. بۇل ماقالا 1999 جىلى «جاس الاش» گازەتٸندە جارىق كٶرگەن ەكەن. مارحابات!
بٸزگە نامىس جەتپەي تۇر
سوۆەت زامانىندا جٷرەگٸندە وتى بار ازاماتتار ٷنسٸز, كٷن كٶرۋشٸلٸك جولىندا بۇعىپ كەلدٸك ەمەس پە? مەنٸڭ بيوگرافييام دا, گەوگرافييام دا ٶسۋگە ساي ەمەس ەدٸ. ونىڭ ٷستٸنە جاعىمپازدىقتى قالامايتىن, تۋراشىل مٸنەزٸم دە بٶگەت بولسا كەرەك, جاي فيلوسوفييانىڭ دوتسەنتٸ, كەيٸنٸرەك پروفەسسور بولىپ كەلدٸم, 60-قا تايانعاندا عانا كافەدرا مەڭگەرۋشٸسٸ بولدىم.
قوعامعا دەگەن تەرٸس پٸكٸر سوناۋ ستۋدەنتتٸك شاقتان-اق قالىپتاسا باستاعان ەدٸ. كپسس-تٸڭ ەڭ وزبىر پارتييا ەكەنٸنە ەرتە كٶزٸم جەتتٸ. لەنيننٸڭ ٸلٸمٸن دە, ەسٸرەسە, ونىڭ ۇلت ساياساتىنىڭ كٶزبوياۋ, جالعان ساياسات ەكەنٸن دە تەز تٷسٸندٸم. كٷن كٶرۋ ٷشٸن ورىسشا ساۋاتتى بولۋعا تىرىستىم, ورىستىڭ ٶزٸن ٷيرەتەتٸن (ەۆرەيلەرشە) دەرەجەگە ۇمتىلدىم. سونىڭ ارقاسىندا, ٶلشەۋلٸ نانىمدى ادال تاۋىپ كەلدٸم. ەشكٸمنەن پارا العان ەمەسپٸن, پارا بەرگەن دە ەمەسپٸن. جەتٸسۋدىڭ بەكبولات باتىرى دا پايعامبار جاسىنا كەلگەندە نايزا ۇستادى ەمەس پە? مەن 60-قا تايانعاندا قازاققا ەل بولۋدىڭ اقتىق مٷمكٸندٸگٸ تۋدى, مۇنىمەن قابات سول مٷمكٸندٸكتەن ايىرىلىپ قالار قاۋپٸ دە پايدا بولدى. مۇنىڭ سەبەبٸ, قازاقتىڭ قامىن ويلاپ, تولعانىپ وتىرعان باسشىلار جوقتىڭ قاسى. ەركٸم ٶز قامىنىڭ قۇلى بولىپ تٷرعان زار-زامان. بۇعان قوسىمشا بٸلٸم دە ساياز, اقىل دا تاپشىلاۋ بولسا كەرەك, تەك تٸل مەن جاققا, كٷشكە سٷيەنۋشٸلٸك.
سوڭعى كونستيتۋتسييانى قابىلداعاندا ۇلتتىق يدەيا دەگەندٸ ٶز ەركٸمٸزبەن الاستاپ, قازاق حالقىنىڭ تٶبەسٸنە «قازاقستان حالقى» دەگەندٸ وتىرعىزدىق ەمەس پە?.. ال, ەندٸ, ەكونوميكانىڭ تٶتە جولى تۋرالى ەڭگٸمەگە كەلسەك, مەن الدىمەن جوعالتىپ العان ەكونوميكا جولىنا تٷسۋ مەسەلەسٸن العا قويار ەدٸم. سونان كەيٸن عانا, سونىڭ تٶتە جولىن كاراستىرۋعا بولار ەدٸ. قازاقستان «ە» دەگەننەن-اق ەكونوميكاعا ەشبٸر قاتىسى جوق جابايى دا, تۇرپايى كٷن كٶرۋ جولىنا تٷسٸپ, ەسەڭگٸرەپ تۇرسا كەرەك. بۇل رەتتە بيٸك مٸنبەرلەردەن جيٸ ەستٸلٸپ تۇرعان جارتىلاي عىلىمي, جارتىلاي «سىرعاي» ەڭگٸمەلەر – بوس سٶز. ەڭ ٷلكەن قاتەلٸگٸمٸز - شارۋاشىلىقتى ۇيىمداستىرۋ مٸندەتٸنەن باس تارتۋىمىز. كاپيتاليزم وسىلاي ەكەن دەيتٸن جالعان تٷسٸنۋشٸلٸك. بۇل - كەشٸرٸلمەيتٸن ناداندىق. قايسىبٸر مەملەكەت بولماسىن, قاي زاماننىڭ مەملەكەتٸ بولماسىن, ول ەرينە, ساياسي ۇيىم دەسەك تە, ەڭ الدىمەن ساياسي-ەكونوميكالىق كٷش. وسى جاعدايدى تٷسٸنگەن ەلباسشىعا وسىنى تٷسٸندٸرەتٸن شىن مەنٸندە بٸلٸمدٸ مامان بولماعانى ٶكٸنٸشتٸ-اق.
قىسقاسى, «اسىق ويناپ» ازىپ, «دوپ ويناپ» توزىپ تۇرمىز. حالىق مەنشٸگٸنە جاتاتىن ەلدٸڭ بار بايلىعىن ات تٶبەلٸندەي «اتقامٸنەرلەر مەن دٶكەيلەر», ولاردىڭ تۋىس-جەكجاتتارى, تامىر-تانىستارى, جورا-جولداستارى ەكەسٸنەن قالعان دٷنيەدەي بٶلٸسٸپ, مەز-مەيرام بولىپ تۇرعان جاعداي. بۇعان قوسىمشا زاۆودتار مەن باسقا دا ٶندٸرٸس ورىندارى, جەر استى, سۋ استى, ايتا بەرسەك, اسپانىمىزدى دا ساتىپ بٸتٸردٸك. ال, سوندا ودان تٷسكەن تٷسٸم قايدا, كٸمنٸڭ قالتاسىنا تٷستٸ دەگەن زاڭدى سۇراق تۋىپ تۇر. ەگەر, زەينەتكەرلەردٸڭ زەينەتاقىسىن, قىزمەتكەرلەردٸڭ جۇمىس اقىسىن تٶلەۋگە ٷكٸمەتتٸڭ قاۋقارى جەتپەي تۇرسا, قالاي سەزٸكتەنبەسكە? اۋ, قىرۋار بايلىقتى ساتقاندا قىرىق تەسٸكتٸڭ بٸرەۋٸنە دە تىعىن بولمادى دەگەنگە قالاي سەنەرسٸڭ! مۇنداي سۇراقتى باسشىلارىمىز ۇناتپايدى, قانشا قايتالا, جۇمعان اۋزىن اشپاق ەمەس. جوق, نە دەسەڭ و دە, بۇل نارىقتىق ەكونوميكا ەمەس, كاپيتاليزم مۇنداي بولمايدى, مۇنى «قۇلدىق» زامان دەسەك شىندىقتان الىس كەتپەسپٸز.
كاپيتاليزمنٸڭ ەڭ باستى پرينتسيپٸ – جەكەمەنشٸك سالتاناتى. دەل وسى مەسەلەگە كەلگەندە حالىق بۇقاراسىنا سىمبىلدىڭ سيراعى دا بۇيىرمادى.
جەكەشەلەندٸرۋ دەگەنٸمٸز, جەكە جىمقىرۋ بولىپ شىقتى, اۋىل تۇرعىندارى (ولاردىڭ باسىم كٶپشٸلٸگٸ ٶزٸمٸز) كٶزبوياۋشىلىقتىڭ قۇربانى بولىپ قالا بەردٸ. مەنٸڭ ايتپاعىم: جالپىعا بٸردەي مٷمكٸندٸك بەر. قازاق كٷن كٶرۋ ٷشٸن دالادان شۇبىرىپ قالاعا كەلدٸ. ٷكٸمەت تارابىنان كٶمەكسٸز نە بٸتٸرمەك? بار بٸلگەنٸ كٶتەرمە بازاردان زات الىپ, ساتۋ. بٸراق, بۇل دا وڭايعا تٷسٸپ تۇرعان جوق. ميليتسييا قاعىپ كەتەدٸ بٸر, رەكەت تونايدى ەكٸ, اۋداندىق ەكٸمنٸڭ الارمان-شابارماندارى قورقاۋداي تيەدٸ ٷش. قىسقاسى, قايدا بارسا دا, الدىنان شىعاتىنى -- «قورقىتتىڭ كٶرٸ». مۇنىڭ سالدارى بەلگٸلٸ: ماسكٷنەمدٸك, ناشاقورلىق, جەزٶكشەلٸك, سوت, اباقتى. جوق, بۇل «قۇرت-قۇمىرسقا», «قوڭىز» كٷنكٶرٸس ٶركەنيەتتٸككە ەمەس, «اقتابان شۇبىرىندىنىڭ» جاڭا ۆاريانتىنا تٶتە جول.
قۇداي كەپٸل, مەن انتيسەميت ەمەسپٸن, مەنٸ انتيسەميت ەتٸپ جٷرگەندەر سۋجٷرەك, ٶزگەگە جاعىمپاز ٶزٸمٸزدٸڭ قانداستارىمىز.
قازاق ٶلمەس جولعا تٷسپەيٸنشە تاقىرىبىم ٶزگەرمەيدٸ. راس, جەكەباتىرلىق وڭايعا تٷسٸپ تۇرعان جوق. قازاق ۇيقىدا, ساياسي جەزٶكشەلٸككە تٷسٸپ كەتكەندەر دە از ەمەس. كٶمەك جوق, تٸپتٸ قولىن دا كورقا-قورقا بەرەدٸ. گازەتٸمدٸ باسقا مەملەكەتكە بارىپ باستىراتىنىم دا وسىدان. ٶزارا ايتساق, بٸزگە نامىس جەتپەي تۇر, قانىمىز سۇيىلىپ, اعارىپ بارادى.
باس رەداكتورلىققا ورىس قاۋىمى شاقىردى. تاشكەنتتٸكتەر دە جىلى يشارات بٸلدٸردٸ. قازاقتان مٷلدەم كٷدەر ٷزسەم, شەتەلگە كەتۋٸم مٷمكٸن. سىرىم باتىر دا حيۋاعا كەتۋگە مەجبٷر بولدى ەمەس پە? ونىڭ ٷستٸنە ابسوليۋتتٸ تەۋەلسٸز گازەت بولۋى مٷمكٸن ەمەس, ونىڭ پايداسىنان زييانى كٶبٸرەك بولار.
ۇلتارالىق تاتۋلىققا نە جەتسٸن, بٸراق, قازاقتىڭ تٸلٸنە, دٸنٸنە, ەل بولۋىنا قارسى حالىقپەن اۋىز جالاسا المايمىن. بۇل ەلگە شاپقان جاۋمەن بٸردەي ەمەس پە, ونىمەن كالاي اينالىسپاقپىن?
ٸشكٸ ساياسات تۋرالى بٸراز سٶز ايتىلدى عوي, سىرتقى ساياساتقا كەلسەك, ول دا قيلى-قيلى كەزەڭنەن ٶتتٸ-اۋ. العاشقىدا رەسەيگە جالتاقتاۋشىلىق, تٸپتٸ تابىنۋشىلىق تا بولمادى ەمەس.
قازاق تٸلٸنٸڭ تاعدىرىنا كەلەتٸن بولساق, ونىڭ بٸردەن-بٸر امالى سانامىزدىڭ ٶسۋٸنە تٸرەلەر. ەگەر, قازاق سان جاعىنان باسىم بولسا, ەشقانداي ايتىس-تارتىسسىز-اق تٸلٸمٸز جەڭٸسكە جەتپەك. بٸراق, مۇنى ويلاپ تۇرعان جان بار ما, كەرٸسٸنشە, قازاقستاندى «توعىز رۋدىڭ» تورابى بولدىرعىسى كەلەتٸندەي. بۇعان ەلسٸز كٶشٸ-قون, ازاماتتىق زاڭدارى ايعاق.
ورىس تٸلدٸ گازەتتەردٸڭ مىقتى دەمەۋشٸلەرٸ بار – مەملەكەت نەمەسە باي ورىستار. ول گازەتتەردٸڭ 15-25-30 قىزمەتكەرلەرٸ بار, دٷرٸلدەيتٸنٸ وسىدان. مەن بولسام باستان-اياق بٸر ٶزٸم, جازۋشى دا, كومپيۋتەردە تەرۋشٸ دە, ۆەرستكا جاساۋشى دا, سۋرەتشٸ دە, فوتوگراف تا, شوفەر-مەحانيك تە, كەرەك دەسەڭٸز, گازەت بۋمالارىن تاسۋشى ەرٸ تاراتۋشى دا ٶزٸم. ال, اقشانى قايدان تاۋىپ جٷرگەنٸمدٸ بٸلەسٸز بە? ەگەر, ەلەمدە مەنەن باسقا 66 جاستاعى جەنە بٸر ادام مەنٸڭ حالٸمدە حالقى ٷشٸن ازاپقا باتىپ, گازەت شىعارىپ تۇرعانىن دەلەلدەسە, مەن سول سەتتە توقتايمىن. قازاق حالقىن اڭقاۋلىقتى قويۋعا, ساياسي دەڭگەيٸن كٶتەرۋگە, اق پەن قارانى اجىراتا بٸلۋگە, ۇلتجاندى بولۋعا, حالقى ٷشٸن توزاققا دا كەتۋگە دايىن بولۋعا, الاشتىڭ تۋى مەن ٸسلام دٸنٸنٸڭ تٶڭٸرەگٸندە بٸرٸگۋگە شاقىرامىن.
الدان ايىمبەتوۆ,
پروفەسسور, جۋرناليست
.jpg)