Qazir «Qasiret» dep atalatyn keshenniń qasietin uqpaityndar da bar. Shymkent qalasyndaǵy «Qasiret» memorialdyq eskertkishter kesheni ornalasqan jer buryn «Albasty sai» atalyp kelgen bolatyn. Qarapaiym halyq áli de solai ataidy. Atynan adam shoshityn osy bir sózdiń astarynda talai qupiianyń jatqany anyq.
Tarihshylar «Albasty sai» ataýy Saiasi qýǵyn-súrgin jyldaryna deiin de bolǵanyn aitady. Qamys basqan, batpaqty alqapta Qoqan handyǵy kezinde qarsylyq kórsetken qazaqtardy osy «Albasty saida» óltirý júzege asqan eken. Keiinnen NKVD-nyń bastyǵy N.I.Ejovtyń áigili №00447 «operativti» buiryǵy negizinde jazalanǵandardyń da qany osy saida tógilgen. Derekterge qaraǵanda, Stalinniń 1932 jylǵy shildedegi buiryǵy boiynsha, NKVD antikeńestik azamattardyń kózin tórt aidyń ishinde tolyq joiyp bitýi kerek bolǵan. Osy buiryqtyń negizinde ońtústikte I-kezeńde – 1 711 adam, II-kezeńde 1 311 adam atylǵan. 12 myńǵa taiaýy segiz jyldan 12 jylǵa deiin sottaldy. Atý jazasyna kesilgenderdiń barlyǵy da burynǵy «Albasty sai», qazirgi «Qasirette» jatyr. «Qasiret» memorialyndaǵy abaqtyny ańǵartatyn tórt buryshty temir men tor atý jazasyna kesilgen kúieýiniń artynda sábiin qushaqtap qala bergen áieldi beineleitin eskertkish te eldi tereń oiǵa jeteleitini túsinikti.
Saiasi qýǵyn-súrgin 1928 jyldyń ortasynan, Alash qozǵalysyna qatysqan qairatkerlerdi tutqyndaýdan bastalǵany málim. Olarǵa «býrjýaziiashyl», «ultshyl» degen aiyp taǵyldy. Ártúrli merzimge túrmege qamaldy, atý jazasyna kesildi, jer aýdaryldy. Al 1937 jyly «halyq jaýlary» jazalandy. Mine, biyl sol qandy da qasiretti zulmatqa 80 jyl bolǵaly otyr. 1997 jyly 14 mamyrdaǵy Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń Jarlyǵymen 31 mamyr – «Saiasi qýǵyn-súrgin qurbandaryn eske alý kúni» retinde atalyp ótip keledi. Osy kúnniń qadirin, qasietin jurtshylyq qanshalyqty biledi? «Albasty saidaǵy» jantúrshigerlik oqiǵalardy estip ósken aldyńǵy býyn atalardyń qatary siregen. Mańynan ótken saiyn aiat oqyp, bet sipaityn aǵa býyn da saidyń syryn keiingi urpaǵyna aityp otyratyny anyq. Sol aldyńǵy býynnyń áńgimeleri men tarihi derekterge qaraǵanda, «Albasty saida» 1937-1938 jyldary repressiianyń qandy sheńgeline ilingen bozdaqtardy atyp, bir shuńqyrǵa kómgen. Arasynda kómýsiz qalyp, it-qusqa jem bolǵany da az emes. Jendettiń oǵynan aýyr jaralanyp, shalajansar kúiinde ómir men ólimniń arasynda qalǵandardyń daýystaryn estigenderdiń sharasyzdyqtyń kúiin keshkeni málim.
Kónekóz qariialardyń aitýynsha, tereń saidy jaǵalai kiiz úi tigip, qonystanǵan shaǵyn aýyl turǵyndary otyn-sýy, azyq-túligi, qural-saimanyn, malyn ustaý úshin tereń saidyń ishinen sý aǵatyn aryqtyń jan-jaǵynan jer tam soǵyp alypty. Saidyń ústińgi eki jaǵyndaǵy kiiz úilerde de turaqtaǵan.
Bertinirekte artel qurylǵan kezeńnen bastap turǵyndar «Qaitpas» eldi mekenine kóshe bastapty. Al tereń sai mal jaiylatyn jaiylymǵa ainalǵan. Qyz-kelinshekter sol saiǵa otyn jinaýǵa baryp, tezek tergen. Atalarynan osy sai jasyryn jazalaý orny bolǵanyn estigen jastar «albasty kórdik, shaitan kórdik» dep, úilerine úreilenip keledi eken. Sol kezdegi militsiialar aýyl turǵyndaryna «sender túnde atylǵan myltyq daýysyn estigen joqsyńdar» dep qatań eskertip otyratynyn, rasynda túnde myltyq, keide tapanshanyń daýysy estiletinin atalarynan estigender bar.
Qorqynyshty áńgimelerden soń jastar ol jaqqa barýǵa qorqatyn bolǵan. Iá, zulmat kezeńdegi oqiǵalarǵa búgingi «Qasiret» memorialynyń mańyndaǵy «Albasty sai» ǵana kýáger. Derekterge qaraǵanda, 3000-dai adam atylǵan. Osynshama adamnyń máńgilik mekenine ainalǵan «Albasty sai» alabyna qamqorlyq qandai deńgeide jasalýda? Iá, bul aýmaqtyń qandai tarihi oryn ekenin aishyqtaityn memorial ornatyldy. Degenmen, taiaq tastam jerge «Altyn sarai» atty záýlim toihana salyndy. Qai turǵydan qarasańyz da tipti úilespeitin qurylys. Bul nysan kezinde jurttyń narazylyǵyn týdyrǵan da bolatyn. Alaida, kópshiliktiń pikirine kásipker qulaq aspai, dál qasietti mekenniń mańynda qansha jyldan beri dúrildetip, dúrkiretip toi ótkizip júr.
Ol azdai sol mańda kópshiliktiń narazylyǵyn týdyrǵan taǵy bir daýdyń túńligi túrilgenine kóp bola qoiǵan joq. «Qaitpas» shaǵyn aýdanynyń aqsaqaldary stalindik «qyzyl qyrǵynnyń» kezinde myńdaǵan adam atylǵan orynda odan basqa da záýlim kásipkerlik nysandarynyń, saýda ortalyǵynyń salynǵaly jatqanyn aityp, buqaralyq aqparat quraldaryna shaǵymdanǵan bolatyn. Aqsaqaldardyń janaiqaiy áser etti me, álde tarihi derekterdiń mysy basty ma, Allaǵa shúkir, qala basshylyǵy raiynan qaitypty. Oń sheshimniń qabyldanýyna oblys ákimi Janseiit Túimebaevtyń de yqpaly tiipti degen aqparat bar. Qala ákimdiginiń baspasóz qyzmetindegiler: «Saiasi qýǵyn-súrgin jyldary atalǵan mańda oryn alǵan jaittarǵa qatysty qujattardyń bárin zerttep shyqqannan keiin qala ákimi qurylysty toqtatyp, ony ózge jerge aýystyrýǵa tapsyrma berdi», dep málimdedi. Osylaisha, qala basshysy qorymnyń ornyna nysan salý týraly sheshimniń kúshin joiyp otyr. Ákimdik ókilderiniń aitýynsha, mundai sheshimdi qala ákimi Ǵabidolla Ábdirahymov osydan biraz ýaqyt buryn shyǵarǵan kórinedi. Tek jergilikti aqsaqaldar men BAQ ókilderi dabyl qaǵa bastaǵannan keiin jariia etipti. Degenmen, jergilikti jurt «Qasiretke» qamqorlyqtyń áli de qajet, mán-mańyzy jastarǵa tereń túsindirilýi kerek dep esepteidi.
Ǵalymjan ELShIBAI,
«Egemen Qazaqstan» gazeti
