قازٸر «قاسٸرەت» دەپ اتالاتىن كەشەننٸڭ قاسيەتٸن ۇقپايتىندار دا بار. شىمكەنت قالاسىنداعى «قاسٸرەت» مەموريالدىق ەسكەرتكٸشتەر كەشەنٸ ورنالاسقان جەر بۇرىن «الباستى ساي» اتالىپ كەلگەن بولاتىن. قاراپايىم حالىق ەلٸ دە سولاي اتايدى. اتىنان ادام شوشيتىن وسى بٸر سٶزدٸڭ استارىندا تالاي قۇپييانىڭ جاتقانى انىق.
تاريحشىلار «الباستى ساي» اتاۋى ساياسي قۋعىن-سٷرگٸن جىلدارىنا دەيٸن دە بولعانىن ايتادى. قامىس باسقان, باتپاقتى القاپتا قوقان حاندىعى كەزٸندە قارسىلىق كٶرسەتكەن قازاقتاردى وسى «الباستى سايدا» ٶلتٸرۋ جٷزەگە اسقان ەكەن. كەيٸننەن نكۆد-نىڭ باستىعى ن.ي.ەجوۆتىڭ ەيگٸلٸ №00447 «وپەراتيۆتٸ» بۇيرىعى نەگٸزٸندە جازالانعانداردىڭ دا قانى وسى سايدا تٶگٸلگەن. دەرەكتەرگە قاراعاندا, ستاليننٸڭ 1932 جىلعى شٸلدەدەگٸ بۇيرىعى بويىنشا, نكۆد انتيكەڭەستٸك ازاماتتاردىڭ كٶزٸن تٶرت ايدىڭ ٸشٸندە تولىق جويىپ بٸتۋٸ كەرەك بولعان. وسى بۇيرىقتىڭ نەگٸزٸندە وڭتٷستٸكتە ٸ-كەزەڭدە – 1 711 ادام, ٸٸ-كەزەڭدە 1 311 ادام اتىلعان. 12 مىڭعا تاياۋى سەگٸز جىلدان 12 جىلعا دەيٸن سوتتالدى. اتۋ جازاسىنا كەسٸلگەندەردٸڭ بارلىعى دا بۇرىنعى «الباستى ساي», قازٸرگٸ «قاسٸرەتتە» جاتىر. «قاسٸرەت» مەموريالىنداعى اباقتىنى اڭعارتاتىن تٶرت بۇرىشتى تەمٸر مەن تور اتۋ جازاسىنا كەسٸلگەن كٷيەۋٸنٸڭ ارتىندا سەبيٸن قۇشاقتاپ قالا بەرگەن ەيەلدٸ بەينەلەيتٸن ەسكەرتكٸش تە ەلدٸ تەرەڭ ويعا جەتەلەيتٸنٸ تٷسٸنٸكتٸ.
ساياسي قۋعىن-سٷرگٸن 1928 جىلدىڭ ورتاسىنان, الاش قوزعالىسىنا قاتىسقان قايراتكەرلەردٸ تۇتقىنداۋدان باستالعانى مەلٸم. ولارعا «بۋرجۋازيياشىل», «ۇلتشىل» دەگەن ايىپ تاعىلدى. ەرتٷرلٸ مەرزٸمگە تٷرمەگە قامالدى, اتۋ جازاسىنا كەسٸلدٸ, جەر اۋدارىلدى. ال 1937 جىلى «حالىق جاۋلارى» جازالاندى. مٸنە, بيىل سول قاندى دا قاسٸرەتتٸ زۇلماتقا 80 جىل بولعالى وتىر. 1997 جىلى 14 مامىرداعى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جارلىعىمەن 31 مامىر – «ساياسي قۋعىن-سٷرگٸن قۇرباندارىن ەسكە الۋ كٷنٸ» رەتٸندە اتالىپ ٶتٸپ كەلەدٸ. وسى كٷننٸڭ قادٸرٸن, قاسيەتٸن جۇرتشىلىق قانشالىقتى بٸلەدٸ? «الباستى سايداعى» جانتٷرشٸگەرلٸك وقيعالاردى ەستٸپ ٶسكەن الدىڭعى بۋىن اتالاردىڭ قاتارى سيرەگەن. ماڭىنان ٶتكەن سايىن ايات وقىپ, بەت سيپايتىن اعا بۋىن دا سايدىڭ سىرىن كەيٸنگٸ ۇرپاعىنا ايتىپ وتىراتىنى انىق. سول الدىڭعى بۋىننىڭ ەڭگٸمەلەرٸ مەن تاريحي دەرەكتەرگە قاراعاندا, «الباستى سايدا» 1937-1938 جىلدارى رەپرەسسييانىڭ قاندى شەڭگەلٸنە ٸلٸنگەن بوزداقتاردى اتىپ, بٸر شۇڭقىرعا كٶمگەن. اراسىندا كٶمۋسٸز قالىپ, يت-قۇسقا جەم بولعانى دا از ەمەس. جەندەتتٸڭ وعىنان اۋىر جارالانىپ, شالاجانسار كٷيٸندە ٶمٸر مەن ٶلٸمنٸڭ اراسىندا قالعانداردىڭ داۋىستارىن ەستٸگەندەردٸڭ شاراسىزدىقتىڭ كٷيٸن كەشكەنٸ مەلٸم.
كٶنەكٶز قارييالاردىڭ ايتۋىنشا, تەرەڭ سايدى جاعالاي كيٸز ٷي تٸگٸپ, قونىستانعان شاعىن اۋىل تۇرعىندارى وتىن-سۋى, ازىق-تٷلٸگٸ, قۇرال-سايمانىن, مالىن ۇستاۋ ٷشٸن تەرەڭ سايدىڭ ٸشٸنەن سۋ اعاتىن ارىقتىڭ جان-جاعىنان جەر تام سوعىپ الىپتى. سايدىڭ ٷستٸڭگٸ ەكٸ جاعىنداعى كيٸز ٷيلەردە دە تۇراقتاعان.
بەرتٸنٸرەكتە ارتەل قۇرىلعان كەزەڭنەن باستاپ تۇرعىندار «قايتپاس» ەلدٸ مەكەنٸنە كٶشە باستاپتى. ال تەرەڭ ساي مال جايىلاتىن جايىلىمعا اينالعان. قىز-كەلٸنشەكتەر سول سايعا وتىن جيناۋعا بارىپ, تەزەك تەرگەن. اتالارىنان وسى ساي جاسىرىن جازالاۋ ورنى بولعانىن ەستٸگەن جاستار «الباستى كٶردٸك, شايتان كٶردٸك» دەپ, ٷيلەرٸنە ٷرەيلەنٸپ كەلەدٸ ەكەن. سول كەزدەگٸ ميليتسييالار اۋىل تۇرعىندارىنا «سەندەر تٷندە اتىلعان مىلتىق داۋىسىن ەستٸگەن جوقسىڭدار» دەپ قاتاڭ ەسكەرتٸپ وتىراتىنىن, راسىندا تٷندە مىلتىق, كەيدە تاپانشانىڭ داۋىسى ەستٸلەتٸنٸن اتالارىنان ەستٸگەندەر بار.
قورقىنىشتى ەڭگٸمەلەردەن سوڭ جاستار ول جاققا بارۋعا قورقاتىن بولعان. يە, زۇلمات كەزەڭدەگٸ وقيعالارعا بٷگٸنگٸ «قاسٸرەت» مەموريالىنىڭ ماڭىنداعى «الباستى ساي» عانا كۋەگەر. دەرەكتەرگە قاراعاندا, 3000-داي ادام اتىلعان. وسىنشاما ادامنىڭ مەڭگٸلٸك مەكەنٸنە اينالعان «الباستى ساي» الابىنا قامقورلىق قانداي دەڭگەيدە جاسالۋدا? يە, بۇل اۋماقتىڭ قانداي تاريحي ورىن ەكەنٸن ايشىقتايتىن مەموريال ورناتىلدى. دەگەنمەن, تاياق تاستام جەرگە «التىن ساراي» اتتى زەۋلٸم تويحانا سالىندى. قاي تۇرعىدان قاراساڭىز دا تٸپتٸ ٷيلەسپەيتٸن قۇرىلىس. بۇل نىسان كەزٸندە جۇرتتىڭ نارازىلىعىن تۋدىرعان دا بولاتىن. الايدا, كٶپشٸلٸكتٸڭ پٸكٸرٸنە كەسٸپكەر قۇلاق اسپاي, دەل قاسيەتتٸ مەكەننٸڭ ماڭىندا قانشا جىلدان بەرٸ دٷرٸلدەتٸپ, دٷركٸرەتٸپ توي ٶتكٸزٸپ جٷر.
ول ازداي سول ماڭدا كٶپشٸلٸكتٸڭ نارازىلىعىن تۋدىرعان تاعى بٸر داۋدىڭ تٷڭلٸگٸ تٷرٸلگەنٸنە كٶپ بولا قويعان جوق. «قايتپاس» شاعىن اۋدانىنىڭ اقساقالدارى ستاليندٸك «قىزىل قىرعىننىڭ» كەزٸندە مىڭداعان ادام اتىلعان ورىندا ودان باسقا دا زەۋلٸم كەسٸپكەرلٸك نىساندارىنىڭ, ساۋدا ورتالىعىنىڭ سالىنعالى جاتقانىن ايتىپ, بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنا شاعىمدانعان بولاتىن. اقساقالداردىڭ جانايقايى ەسەر ەتتٸ مە, ەلدە تاريحي دەرەكتەردٸڭ مىسى باستى ما, اللاعا شٷكٸر, قالا باسشىلىعى رايىنان قايتىپتى. وڭ شەشٸمنٸڭ قابىلدانۋىنا وبلىس ەكٸمٸ جانسەيٸت تٷيمەباەۆتىڭ دە ىقپالى تيٸپتٸ دەگەن اقپارات بار. قالا ەكٸمدٸگٸنٸڭ باسپاسٶز قىزمەتٸندەگٸلەر: «ساياسي قۋعىن-سٷرگٸن جىلدارى اتالعان ماڭدا ورىن العان جايتتارعا قاتىستى قۇجاتتاردىڭ بەرٸن زەرتتەپ شىققاننان كەيٸن قالا ەكٸمٸ قۇرىلىستى توقتاتىپ, ونى ٶزگە جەرگە اۋىستىرۋعا تاپسىرما بەردٸ», دەپ مەلٸمدەدٸ. وسىلايشا, قالا باسشىسى قورىمنىڭ ورنىنا نىسان سالۋ تۋرالى شەشٸمنٸڭ كٷشٸن جويىپ وتىر. ەكٸمدٸك ٶكٸلدەرٸنٸڭ ايتۋىنشا, مۇنداي شەشٸمدٸ قالا ەكٸمٸ عابيدوللا ەبدٸراحىموۆ وسىدان بٸراز ۋاقىت بۇرىن شىعارعان كٶرٸنەدٸ. تەك جەرگٸلٸكتٸ اقساقالدار مەن باق ٶكٸلدەرٸ دابىل قاعا باستاعاننان كەيٸن جارييا ەتٸپتٸ. دەگەنمەن, جەرگٸلٸكتٸ جۇرت «قاسٸرەتكە» قامقورلىقتىڭ ەلٸ دە قاجەت, مەن-ماڭىزى جاستارعا تەرەڭ تٷسٸندٸرٸلۋٸ كەرەك دەپ ەسەپتەيدٸ.
عالىمجان ەلشٸباي,
«ەگەمەن قازاقستان» گازەتٸ
