Foto: «Alataý» teatry baspasóz qyzmetinen
Qazaq halqynyń rýhani bolmysy men dúnietanymyn aiqyndaityn eń asyl qazynalarynyń biri – dástúrli án óneri. Bul óner – ulttyń júrek soǵysy, ótken men búgindi jalǵaǵan altyn kópir. Ǵasyrlar boiy urpaqtan-urpaqqa jetken án murasy óziniń tereń mazmunymen, áýezdi iirimderimen ár qazaqtyń jan dúniesine jol tabady. Qazaq úshin án – tek áýen emes, ol – tarih, taǵdyr, shejire. Sondyqtan da «qazaq ánmen egiz jaratylǵan» degen sóz beker aitylmaǵan.
Osy asyl murany kózdiń qarashyǵyndai saqtap, ony búgingi urpaqqa saf qalpynda jetkizip júrgen óner ordalarynyń biri – «Alataý» dástúrli óner teatry. Alataýdyń baýraiynda ornalasqan bul teatr – ulttyq ónerdiń shynaiy sheberhanasy, dástúrdiń altyn dińgegi. Munda sahnaǵa shyqqan árbir ónerpaz – tek oryndaýshy ǵana emes, ulttyń rýhani júgin arqalaǵan tulǵa.
Sol teatrdyń shoqtyǵy biik ujymdarynyń biri – «Úshqońyr» triosy. Tabiǵattyń kórkem bir mekeni sanalatyn Úshqońyrdai, bul top ta óner áleminde ózindik ásem órnegimen erekshelenedi. Trio quramyndaǵy Nariman Abdrahmanov, Aisáýle Qaiyrǵazina jáne Erǵali Aǵaidarov – dástúrli ánniń úsh birdei qazyǵy ispetti.
Dástúrli ánniń dara úni
Qazaqtyń keń dalasynda qalyqtaǵan árbir án – ulttyń júrek úni, tarihtyń jańǵyryǵy. Sol asyl murany búgingi kúnge aman jetkizip, tyńdarman júregine qaita qondyryp júrgen óner ieleriniń biri – Abdrahmanov Nariman Qajymuratuly. Onyń óner joly – tek jeke shyǵarmashylyqtyń emes, tutas bir dástúrdiń jalǵasy.
Nariman 1990 jyldyń 6 naýryzynda Tarbaǵatai aýyly topyraǵynda dúniege keldi. Bul óńir – án men jyrdyń, óner men órnektiń ordasy. Osyndai kieli mekende týyp-ósken bala boiyna ónerge degen súiispenshilikti erte sińirdi. Qazaqy orta, ulttyq tárbie, aýyldyń tabiǵi áýeni – bári qosylyp, onyń júreginde ánge degen qushtarlyqty oiatty.
Ónerge degen ynta ony kásibi bilim jolyna alyp keldi. 2009-2012 jyldary J.Elebekov atyndaǵy estrada jáne tsirk kolledji qabyrǵasynda «Dástúrli án» mamandyǵy boiynsha bilim alyp, belgili ustaz Nurjan Janpeiisovten dáris aldy. Bul kezeń – Narimannyń ónerge alǵashqy nyq qadamy, daýys tabiǵatyn tanyp, oryndaýshylyq sheberligin qalyptastyrǵan mańyzdy ýaqyt boldy.
Bilimin odan ári jetildirý maqsatynda 2012-2016 jyldary Qurmanǵazy atyndaǵy Qazaq ulttyq konservatoriiasyna túsip, «Halyq áni» mamandyǵy boiynsha tálim aldy. Munda ol qazaq dástúrli án óneriniń kórnekti ókilderi Erkin Shúkimanov pen Ramazan Stamǵazievtiń shákirti boldy. Ustazdarynyń taǵylymy, sahnalyq tájiribe, túrli kontsertter men baiqaýlarǵa belsene qatysý – onyń shyǵarmashylyq bolmysyn qalyptastyrdy.
Narimannyń ónerge bet burýynda erekshe ról atqarǵan tulǵa – onyń týǵan naǵashysy, qazaqtyń belgili ánshi-sazgeri Tursynǵazy Rahimov. Qazaqy dástúrmen batasyn berip, óner jolyna baǵyttaǵan aǵasynyń yqpaly Nariman úshin úlken mektep boldy. Búginde ol ustazynyń ánderin naqyshyna keltirip oryndap, olardyń keńinen nasihattalýyna ólsheýsiz úles qosyp keledi. Bul – tek týystyq emes, rýhani sabaqtastyqtyń jarqyn kórinisi.
Eńbek jolyn 2016 jyly Almaty oblysy Qarasai aýdanyndaǵy “Úshqońyr” folklorlyq-etnografiialyq ansamblinde ánshi retinde bastap, 2022 jylǵa deiin sol ujymda qyzmet etti. Al 2017 jyldyń aqpan aiynan bastap Alataý dástúrli óner teatry sahnasynda ártis-ánshi retinde kórermenge óner usynyp keledi. Bul teatr – dástúrli ónerdiń ordasy, al Nariman – sol ordanyń jarqyn ókilderiniń biri.
Onyń jetistikteri – ónerdegi tabandylyq pen talpynystyń aiqyn dáleli. Ár jyl saiyn túrli deńgeidegi baiqaýlarda top jaryp, júldeli oryndarǵa ie bolýy – onyń kásibi sheberligin kórsetedi. 2009 jyly Qaraǵandy qalasynda ótken respýblikalyq baiqaýda diplomant atansa, 2010 jyly Almatyda «Halqymnyń ánderi – boitumarym» konkýrsynda Bas júlde ielendi. 2011 jyly pándik olimpiadada Gran-pri jeńip alsa, 2012 jyly Semeide ótken «Injý-marjan» baiqaýynda taǵy da Bas júldeni qanjyǵasyna bailady.
Odan keiingi jyldary da onyń jetistikteri jalǵasyn tapty: oblystyq, respýblikalyq, halyqaralyq deńgeidegi baiqaýlarda únemi aldyńǵy qatardan kórindi. Ásirese, 2017 jyly ótken «Sábi bolǵym keledi» halyqaralyq baiqaýynda Bas júlde alýy – onyń ónerdegi úlken belesi boldy. Keiingi jyldary da «Jyrlaidy júrek», «Aimaqty ánmen terbetip» siiaqty baiqaýlarda top jaryp, úzdik ekenin dáleldedi.
2023-2024 jyldary da ol biikten kórinip, qazaqtyń birtýar ánshileri Manarbek Erjanov, Estai Berkimbaev jáne Ámire Qashaýbaev atyndaǵy baiqaýlarda júldeli oryndarǵa ie boldy. Bul – dástúrli án ónerindegi sabaqtastyqtyń, rýhani jalǵastyqtyń aiqyn kórinisi.
Nariman Abdrahmanov – tek ánshi emes, ol – ulttyq ónerdiń janashyry. Onyń oryndaýyndaǵy árbir ánde tarihtyń izi, halyqtyń muńy men qýanyshy, dalanyń keń tynysy seziledi. Ol ándi oryndamaidy – ol ánmen birge ómir súredi.
Búgingi tańda Nariman – qazaq dástúrli án óneriniń laiyqty ókili, sahnada ózindik qoltańbasy qalyptasqan ónerpaz. Onyń úni – ótkenniń jańǵyryǵy, búginniń tynysy, bolashaqtyń amanaty.
Názik ún, tereń bolmys
Qazaqtyń dástúrli án óneri – tek daýys emes, ol – jannyń syry, júrektiń úni. Sol úndi náziktikpen, shynaiylyqpen jetkize alatyn ónerpazdar sirek. Osyndai tabiǵi bolmysymen erekshelenetin óner ieleriniń biri – Qaiyrǵazina Aisáýle Ádilbekqyzy.
Aisáýle 1989 jyldyń 28 qarashasynda Aqtóbe oblysynda dúniege keldi. Ónerge jaqyn orta, ulttyq qundylyqtardy qadirleitin tárbie onyń bolashaq jolyn aiqyndap bergendei edi. Ánge degen yqylasy erte oianyp, sol qyzyǵýshylyq ony kásibi bilim jolyna jeteledi.
2006-2010 jyldary Aqtóbe memlekettik pedagogikalyq institýtynda «Mýzykalyq bilim» mamandyǵy boiynsha bilim alyp, ónerdiń teoriialyq negizin meńgerdi. Bul kezeń onyń mýzykaǵa degen kózqarasyn tereńdetip, pedagogikalyq qyryn qalyptastyrdy.
Alaida Aisáýleniń shynaiy óner joly dástúrli ánmen astasyp jatty. Osy maqsatta ol 2010 jyly Qurmanǵazy atyndaǵy Qazaq ulttyq konservatoriiasyna túsip, «Dástúrli án» mamandyǵy boiynsha daiyndyq kýrsyn támamdaidy. Bul jerde ol tájiribeli ustaz Yrysty Súleimenovadan tálim alady. Keiin 2012-2016 jyldary osy mamandyqtyń negizgi kýrsyn jalǵastyryp, Aigúl Qosanovanyń shákirti bolady. Ustazdarynyń baǵyt-baǵdary, sahnalyq tájiribe, úzdiksiz izdenis – onyń kásibi tulǵa retinde qalyptasýyna úlken áser etti.
Konservatoriia qabyrǵasynda júrgen jyldary Aisáýle túrli kontsertter men mádeni sharalarǵa belsene qatysyp, ónerdegi tájiribesin arttyrdy. Onyń sahnadaǵy bolmysy – tabiǵi, oryndaý máneri – shynaiy. Ár ándi júrekpen sezinip, tyńdarmanǵa jetkize bilý – onyń basty ereksheligi.
2015-2017 jyldary Hazar etno-fiýjn toby quramynda solist ánshi retinde óner kórsetip, dástúrli jáne zamanaýi baǵyttyń toǵysynda ózin synap kórdi. Bul kezeń onyń shyǵarmashylyq kókjiegin keńeitip, sahnalyq tájiribesin baiytty.
2016 jyldyń shilde aiynan bastap Almaty oblysy Qarasai aýdandyq mádeniet úiindegi «Úshqońyr» folklorlyq ansamblinde ánshi bolyp qyzmet atqaryp, 2022 jylǵa deiin osy ujymnyń beldi múshesi boldy. Al 2017 jyldan bastap Alataý dástúrli óner teatry sahnasynda ártis-ánshi retinde eńbek etip keledi. Bul – dástúrli ónerdiń qainaǵan ortasy, al Aisáýle – sol ortanyń názik úni.
Ol tek sahnamen shektelip qalmai, ustazdyq joldy da qatar alyp júr. Jekemenshik mektepterde dombyramen án aitý ónerin úiretip, jas býynǵa ulttyq ónerdiń qadirin sińirip keledi. Bul – onyń ónerge degen adaldyǵynyń, jaýapkershiliginiń aiǵaǵy.
Aisáýleniń jetistikteri – onyń tabandylyǵy men talantynyń jemisi. 2012-2013 jyldary respýblikalyq pándik olimpiadalarda júldeli oryndarǵa ie bolyp, bilim men ónerdi qatar alyp júrgenin dáleldedi. 2014 jyly Ǵ.Qurmanǵaliev atyndaǵy dástúrli ánshiler baiqaýynda I oryn alyp, kásibi deńgeiin kórsetti.
2014-2016 jyldary QR Tuńǵysh Prezidenti qorynyń shákirtaqysyn ielenýi – onyń ónerdegi áleýetine berilgen joǵary baǵa. 2015 jyly Mekes Tóreshov atyndaǵy respýblikalyq baiqaýda júldeli oryn alyp, dástúrli án ónerindegi ornyn nyǵaitty.
Odan bólek, kóptegen mádeni keshterde, ádebi-mýzykalyq sharalarda óner kórsetip, túrli alǵys hattarmen marapattaldy. 2016 jyly Ahmet Jubanovqa arnalǵan kontsertte óner kórsetip, mýzei basshylyǵynyń alǵysyna ie boldy. Sol jyly «Kúmis kómei, jeztańdai» baiqaýynda top quramynda júldeli oryn aldy.
2017 jyldan bastap onyń jetistikteri jańa deńgeige kóterildi. Patriottyq ánder baiqaýynda I oryn alyp, túrli shyǵarmashylyq keshterde óner kórsetkeni úshin marapattarǵa ie boldy. 2018 jyly mádeniettiń damýyna qosqan úlesi úshin oblys ákimdigi tarapynan alǵys hatpen marapattaldy.
Keiingi jyldary da onyń eńbegi elenip keledi. 2021 jyly «Alataý juldyzy» medalimen, 2022 jyly teatr basshylyǵynyń alǵys hatymen marapattaldy. Sondai-aq, Ázirbaijan Mámbetovtiń 90 jyldyǵyna arnalǵan halyqaralyq teatr festivaliniń medalin ielenýi – onyń tek ánshi emes, sahna ártisi retindegi qyryn da aiqyndaidy.
2023 jyly akterlik sheberlik kýrsynan ótip, óz múmkindigin odan ári keńeitti. Sol jyly Almaty qalasynyń mádeniet basqarmasy tarapynan Halyqaralyq teatr kúnine orai alǵys hatqa ie boldy.
Aisáýle Qaiyrǵazina – dástúrli án ónerindegi náziktik pen tereńdiktiń úilesimi. Onyń daýysy – jumsaq, biraq áserli; oryndaýy – qarapaiym, biraq júrekke jeterlik. Ol ándi jai oryndamaidy, ony sezinedi, sonysymen tyńdarmandy baýraidy.
Búginde ol – qazaq óneriniń sahnasynda ózindik orny bar, kórermen júreginen jol tapqan ónerpaz. Onyń shyǵarmashylyq joly – úzdiksiz izdenis pen adal eńbektiń aiqyn kórinisi.
Rýhty daýys iesi
Qazaqtyń dástúrli án óneri – ulttyń jadyn saqtap, rýhyn asqaqtatatyn kieli mura. Sol murany júregimen sezinip, tyńdarmanǵa shynaiy jetkize alatyn jas býyn ókilderiniń biri – Aǵaidarov Erǵali Janáliuly. Onyń shyǵarmashylyq joly – talpynys pen tabandylyqtyń, tabiǵi talant pen eńbekqorlyqtyń úilesiminen týǵan taǵylymdy jol.
Erǵali 1993 jyly Tashkent oblysynda dúniege kelgen. Balalyq shaǵy shekara syrtynda bastalǵanymen, taǵdyr ony tarihi Otany – Qazaqstanǵa jeteledi. 2002 jyly elge qonys aýdaryp, Qazyǵurt aýdanynda bilim alyp, Zańǵar orta mektebin támamdaidy. Bul kezeń – onyń tulǵa retinde qalyptasyp, ulttyq rýhty boiyna sińirgen ýaqyty boldy.
Ónerge degen qyzyǵýshylyǵy ony kásibi bilim jolyna alyp keldi. Ol Ońtústik Qazaqstan saz kolledjinde «Halyq áni» mamandyǵy boiynsha bilim alyp, tájiribeli ustaz Álimjan Serikbaievten tálim aldy. Dástúrli ánniń qyr-syryn meńgerip, daýys múmkindigin shyńdaǵan bul kezeń onyń ónerge nyq qadam basýyna negiz boldy.
Bilimin odan ári tereńdetý maqsatynda Qurmanǵazy atyndaǵy Qazaq ulttyq konservatoriiasyna túsip, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qairatkeri Erkin Shúkimanovtyń shákirti boldy. 2018 jyly oqýyn támamdap, kásibi sahnaǵa tolyqqandy daiyn ónerpaz retinde shyqty.
Búginde Erǵali Alataý dástúrli óner teatrynda eńbek etip, ulttyq ónerdiń órkendeýine óz úlesin qosyp keledi. Onyń sahnadaǵy bolmysy – jigerli, shynaiy, rýhty. Oryndaǵan ár áninde keń dalanyń tynysy, halyqtyń úni sezilip turady.
Erǵali – túrli baiqaýlarda top jarǵan daryndy ánshi. «Kúmis kómei, jeztańdai» baiqaýynda I oryn alyp, Kenen Ázirbaev atyndaǵy baiqaýda júldeli III oryndy ielendi. Sondai-aq Halyqaralyq Delfii oiyndarynda III oryn alyp, halyqaralyq deńgeide de ózin tanytty. Respýblikalyq dástúrli ánshiler olimpiadasynda I oryn alýy – onyń kásibi sheberliginiń aiqyn dáleli.
2016 jyldyń tamyz aiynan bastap ol «Úshqońyr» tobynyń quramynda óner kórsetip keledi. Bul toppen birge elimizdiń túkpir-túkpirinde ótken mádeni sharalarda, memlekettik merekelerde, kontsertterde belsendi óner kórsetti. Ásirese Táýelsizdik kúnine arnalǵan saltanatty keshter men el kólemindegi mádeni kúnderde onyń óneri kópshilik kóńilinen shyqty.
Erǵali úlken sahnalarda da ózin erkin ustaityn ónerpaz. Ol qazaqtyń tanymal ánshileri men óner maitalmandarynyń shyǵarmashylyq keshterinde óner kórsetip, tájiribe jinaqtady. Atap aitqanda, Mádina Eralievany eske alý keshinde, «Saǵyndyrǵan ánder-ai» kontsertterinde, Maqpal Júnisova, Ramazan Stamǵaziev, Rinat Zaiytov syndy óner ieleriniń keshterinde óner kórsetti.
Foto: «Úshqońyr» toby/«Alataý» teatry baspasóz qyzmetinen
Sonymen qatar ol tek kontserttik sahnalarda ǵana emes, iri qoǵamdyq sharalarda da belsendi. «Qazaq barysy» men «Álem barysy» siiaqty aýqymdy sporttyq dodalarda án shyrqap, balýandardyń rýhyn kóterdi. Bul – onyń óneriniń halyqpen etene bailanysynyń belgisi.
2018 jyly Erǵali «Úshqońyrǵa kel» atty jeke shyǵarmashylyq keshin ótkizip, tyńdarmanmen etene júzdesti. Bul kesh – onyń shyǵarmashylyq belesiniń bir kórinisi boldy. Sonymen qatar, túrli televiziialyq jobalarǵa qatysyp, keń aýditoriiaǵa tanyldy.
2023 jyly teatr ishinde «Jyl úzdigi» statýetkasymen marapattalýy – onyń eńbegine berilgen laiyqty baǵa. Bul – tek marapat emes, óner jolyndaǵy jaýapkershilikti arttyratyn senim.
Erǵali Aǵaidarov – dástúrli ánniń jańa býyn ókili. Onyń daýysy – qýatty, oryndaýy – shynaiy, bolmysy – tabiǵi. Ol án arqyly halyqtyń rýhyn jetkizip, ulttyq ónerdiń ómirsheńdigin dáleldep keledi.
Búginde ol «Úshqońyr» tobynyń beldi múshesi retinde qazaq án óneriniń kókjiegin keńeitip, tyńdarman júreginen oryn alyp júr. Onyń óner joly – alda áli talai asýlardy baǵyndyratyn, úmit pen senimge toly jol.
Bizge jetken halqymyzdyń án murasy óziniń erekshe iirimderimen jan dúniemizdi baýrap alady. Ásirese, bizdiń qazaqtyń ánge degen qushtarlyǵy, ánge etene jaqyndyǵy tipti ala-bóten ǵoi. Solai bolatyn jóni de bar. Óitkeni qazaq ánmen egiz jaratylǵan.
«Úshqońyr» triosynyń repertýary da keń aýqymdy qamtyǵan. Ǵasyrlardan tamyr tartqan, ulttyń bolmysyn aiqyndaityn halyq ánderi men halyq kompozitorlary Aqan seri, Birjan sal, Muhit, Úkili Ybrai syndy dástúrli án óneriniń negizi bolǵan Arqa, Jetisý, Batys mektebin qamtidy. Sonymen qosa HH ǵasyrdyń ekinshi jartysynda qazaq án ónerin jańasha túrlendirgen ánder «Úshqońyrdyń» oryndaýynda keremet naqyshqa ie bolyp, tyńdarmannyń júregine jol taýyp keledi. Nurǵisa Tilendiev, Temirjan Bazarbaev, Shámshi Qaldaiaqov, Áset Beiseýov, Mansur Saǵatov syndy teńdesiz kompozitorlardyń shyǵarmalary toptyń negizgi repertýarynda.
Dáýir ótip ýaqyt ozǵan saiyn, biz bolashaqqa kósh túzegen qazaq án kerýenimen birge sapar shegip kelemiz. Bul kúnde «Alataý» dástúrli óner teatrynda kórermenderine qaltyqsyz qyzmet etip júrgen Nariman, Aisáýle, Erǵali da án aityp qoimai ózderiniń akterlik qyrlarymen de tanylyp keledi. Daryndy ul-qyzdaryńyz teatr sahnasynda ózindik orny men qoltańbasy bar artister bolyp qalyptasty.
Halqyn ásem ánmen sýsyndatqan dúl-dúl ánshiler án kerýeniniń sándi saltanaty. Oryndaýshysyn tapqan án tyńdaýshynyń júregine jeteri anyq. Al ándi naqyshyna keltire bilgen ánshi qashanda halqynyń ystyq yqylasy men qurmet-qoshemetine bólengen. «Úshqońyr» triosy 2025 jyly «Alataý» dástúrli óner teatrynda «Úshqońyr» tobynyń «Uly elim» atty shyǵarmashylyq keshi ótti.
Eńbekpen órilgen ǵumyr
Ómirdiń mánin mańdai termen, adal eńbektiń qadirin qarapaiym tirshiligimen dáleldep júrgen jandar bolady. Olar sahna tórinde kózge túspese de, úlken istiń berekesin kirgizip, bútin bir ujymnyń tynys-tirshiligin qalypty ustap turatyn tirekke ainalady. Sondai jandardyń biri – «Alataý» dástúrli óner teatrynyń qarapaiym da qadirli qyzmetkeri Bekteleýov Alǵabas Qojahmetuly.
Foto: Bekteleýov Alǵabas Qojahmetuly/«Alataý» teatry baspasóz qyzmetinen
Alǵabas Qojahmetuly 1959 jyldyń 16 qańtarynda Abai oblysy, Shubartaý aýdanyna qarasty Malgeldi aýylynda dúniege kelgen. Qazaqy aýyldyń qarapaiym tirshiligi men eńbekke baýlityn tárbiesi onyń boiyna jastaiynan jaýapkershilik pen tózimdilikti sińirdi. Balalyq shaǵy tabiǵatpen etene, tirshiliktiń qainaǵan ortasynda ótti.
Segiz synypty támamdaǵan soń, bilimin jalǵastyrý maqsatynda Almaty oblysynyń Shamalǵan aýylyndaǵy GPTÝ-ǵa túsip, 1974-1977 jyldary kásiptik bilim aldy. Bul jyldar onyń ómirge degen kózqarasyn qalyptastyryp, naqty mamandyq iesi bolýyna jol ashty.
1977-1979 jyldary Otan aldyndaǵy azamattyq boryshyn ótep, ásker qatarynda shyńdaldy. Áskerden keiin týǵan jerine oralyp, Saryqamys aýylynda eńbek jolyn bastaidy. Qarapaiym eńbek adamy retinde alǵashqy qadamdaryn osy aýylda jasap, ómirdiń túrli synaqtarynan ótip, tájiribe jinaqtaidy.
1980-1985 jyldary Almaty qalasyndaǵy Kirov atyndaǵy aýyr mashina jasaý zaýytynda jumys istep, óndiristiń qyr-syryn meńgeredi. Bul kezeń onyń eńbekqorlyǵyn shyńdap, tózimdilik pen kásibi jaýapkershiligin arttyrǵan mańyzdy jyldar boldy.
1985 jyldan bastap Saryqamys sovhozynda túrli qyzmetter atqardy. Direktordyń orynbasary, esep mamany, saýda meńgerýshisi sekildi jaýapty qyzmetterdi abyroimen atqaryp, aýyl sharýashylyǵy salasynda da ózin kórsete bildi. 1992 jylǵa deiin osy salada tabandy eńbek etip, el igiligi úshin qyzmet etti.
Keiingi jyldary da eńbek joly toqtaǵan joq. 1993 jyly Aiagóz qalasyndaǵy temir jol deposynda, al 1995-1997 jyldary «Semei ormany» mekemesinde qyzmet etip, ár salada tájiribe jinaqtady. Qai jerde júrse de, óz isine adaldyq tanytyp, senimge selkeý túsirmeitin maman retinde tanyldy.
1998 jyldan bastap Astana qalasynda santehnik bolyp jumys istep, osy salada uzaq jyldar boiy eńbek etti. Bul – kózge kórine bermeitin, biraq asa jaýapty, kúndelikti tirshiliktiń qalypty júrýine tikelei áser etetin qyzmet. Osy salada jiyrma jylǵa jýyq ýaqyt eńbek etý – úlken tózim men sheberliktiń belgisi.
2019 jyldan beri Alǵabas Qojahmetuly «Alataý» dástúrli óner teatrynda santehnik bolyp qyzmet atqaryp keledi. Teatr – ónerdiń ordasy bolǵanymen, onyń ishki júiesiniń durys jumys isteýi de úlken mańyzǵa ie. Sol júieniń úzdiksiz qyzmet etýine Alǵabas aǵamyzdyń qosyp otyrǵan úlesi orasan.
Qoly sheber, isine uqypty, jaýapkershiligi joǵary maman retinde ol teatr ujymynyń syily múshesine ainaldy. Áriptesteri arasynda sabyrly minezimen, adamgershiligimen, qarapaiym bolmysymen erekshelenedi. Qai kezde de kómekke daiyn turatyn, aqylyn aityp, qol ushyn sozatyn jan retinde qurmetke ie.
Teatr qabyrǵasynda júrgen jyldary ol tek óz qyzmetin atqaryp qana qoimai, ujymnyń bir bólshegine ainaldy. Óner adamdarynyń eńbegin baǵalap, olardyń shyǵarmashylyqpen alańsyz ainalysýyna jaǵdai jasap júrgen osyndai jandar – mádeniet salasynyń kórinbeitin qaharmandary.
Alǵabas Qojahmetulynyń ómir joly – adal eńbek pen qarapaiymdylyqtyń, tabandylyq pen tózimdiliktiń úlgisi. Onyń ǵumyry – «eńbek etseń erinbei, toiady qarnyń tilenbei» degen halyq danalyǵynyń aiqyn kórinisi.
Osyndai eńbek adamdary barda kez kelgen ujymnyń irgesi berik, tirshiligi berekeli bolmaq. Alǵabas aǵamyz – sol berekeniń bir dińgegi.
Ónerge ainalǵan ómir
Qazaq sahnasynyń tarihyna kóz salsaq, ár dáýir óz únimen, óz boiaýymen erekshelenedi. Biraq sol boiaýdy qanyq etetin – sahnaǵa janyn arnaǵan tulǵalar. «Alataý» dástúrli óner teatrynyń qabyrǵasynda on jylǵa jýyq taban aýdarmai qyzmet etip kele jatqan akter Timýr Piiazov – sondai rýhani izdenistiń, ónerge adaldyqtyń kórinisi.
Foto: Foto: Timýr Piiazov/«Alataý» teatry baspasóz qyzmetinen
Kei adam ónerge keledi. Kei adam óner úshin týady. Timýr – ekinshi qatardan. Onyń boiyndaǵy áýez ben sezim áýeli mýzykalyq kolledj qabyrǵasynda qalyptasty. Estrada vokal mamandyǵy boiynsha bilim alyp, ol dybystyń tabiǵatyn, únniń minezin tanydy. Án arqyly adamnyń janyn jetkizýdi úirendi. Biraq bul – bastamasy ǵana edi.
Keiin ol T.Q. Júrgenov atyndaǵy Qazaq ulttyq óner akademiiasynda akterlik ónerdiń tereńine boilady. Ustazy – Esmuhan Obaev. Bul esim – qazaq teatrynyń bir mektebi. Sol mektepten tálim alǵan Timýr sahnaǵa tek oryndaýshy bolyp emes, oilaityn, izdenetin, ózin ózi tani alatyn akter bolyp shyqty. Óitkeni naǵyz óner – tek syrtqy áreket emes, ishki qozǵalys.
Onyń ónerdegi bolmysy kópqyrly. Sahnada ol – bir álem. Ekranda – basqa álem. Al daýysynda – úshinshi bir tylsym bar. «Aiman – Sholpan» telehikaiasyndaǵy shaǵyn beineden bastap, «Dostyq jármeńkesindegi» minezdi keiipkerge deiingi aralyq – izdenistiń joly. Al «Jumat Shanin» filminde Muhtar Áýezovti somdaýy – sol izdenistiń biik shyńy. Áýezovtiń beinesi – jai obraz emes, ol – tutas ulttyń oiy men muńy. Sol biikti seziný – úlken júrekke ǵana buiyrady.
Al onyń daýysy... Daýys – kózge kórinbeitin akterlik. «Zolýshkadaǵy» hanzadanyń úni nemese «Malefisentadaǵy» Diavaldyń syry – bul tek dybystaý emes, bul – jan berý. Tyńdaýshy keiipkerdi kórmei turyp, sezinse – demek akter óz missiiasyn oryndady. Timýr dál sol shekaradan óte alǵan. Ol tek akter emes. Ol – ánshi. «BAQAI» toby arqyly ol sahnanyń basqa bir tynysyn ashty. Án aitqanda – ol sózdi emes, sezimdi oryndaidy. Ár áýen – onyń ishki áleminiń jańǵyryǵy.
Biraq bul joldyń tamyry tereńde jatyr. Onyń atasy – Zeinel Piiazov, Ózbekstan men Qaraqalpaqstannyń halyq ártisi. Bul – jai ataq emes, bul – dáýirdiń moiyndaýy. Ol kezinde qazaq sahnasynyń jaryq juldyzy Nurmuhan Jantórinmen birge bilim alyp, qatar júrgen. Ónerdi birge tynystaǵan, birge kótergen býyn. Atasynyń on eki perzentiniń túgel óner jolyna túsýi – bir áýlettiń emes, bir mekteptiń taǵdyry sekildi. Sol mekteptiń únin búgin Timýr jalǵap keledi.
«Ónerdiń eń uly qasieti – shyndyq» degen edi Lev Tolstoi. Timýrdyń ereksheligi – sol shyndyqtan qashpaýynda. Ol ár rólin qaitalamaýǵa tyrysady. Ár obrazdy jańadan týady. Ózine ózi syrt kózben qarap, «durys pa, burys pa?» dep suraq qoiady. Bul – sirek qasiet. Óitkeni akterdiń eń úlken qarsylasy – ózi. Sahnada ol ózin umytady. Ózin umytqan sátte ǵana ol tabady – keiipkerdi, shyndyqty, kórermendi. Birde Súiinbai bolyp sóz otyn shashsa, birde Qýat bolyp kúlki syilaidy. Birde Muqaǵali bolyp júrekke muń quiady. Bul – jai sheberlik emes, bul – jannyń keńdigi.
On jyl – ýaqyttyń ólshemi ǵana. Al ónerde ýaqyt ólshenbeidi, ol – seziledi. Timýr Piiazovtyń osy on jyldaǵy joly – izdenis pen ishki ósý, kúres pen kemeldený. Bul jol áli jalǵasady. Óitkeni onyń óneri – toqtaýdy bilmeitin ózen sekildi.
Qazaq sahnasy árdaiym shyndyqty izdegen. Sol shyndyqty tiriltip júrgen akterler barda, ónerdiń oty sónbeidi. Timýr – sol ottyń bir ushqyny emes, sol ottyń ózi.
