«الاتاۋ» تەاترىنىڭ رۋحاني ەلەمٸ جەنە «ٷشقوڭىر»

فوتو: «الاتاۋ» تەاترى باسپاسٶز قىزمەتٸنەن

قازاق حالقىنىڭ رۋحاني بولمىسى مەن دٷنيەتانىمىن ايقىندايتىن ەڭ اسىل قازىنالارىنىڭ بٸرٸ – دەستٷرلٸ ەن ٶنەرٸ. بۇل ٶنەر – ۇلتتىڭ جٷرەك سوعىسى, ٶتكەن مەن بٷگٸندٸ جالعاعان التىن كٶپٸر. عاسىرلار بويى ۇرپاقتان-ۇرپاققا جەتكەن ەن مۇراسى ٶزٸنٸڭ تەرەڭ مازمۇنىمەن, ەۋەزدٸ يٸرٸمدەرٸمەن ەر قازاقتىڭ جان دٷنيەسٸنە جول تابادى. قازاق ٷشٸن ەن – تەك ەۋەن ەمەس, ول – تاريح, تاعدىر, شەجٸرە. سوندىقتان دا «قازاق ەنمەن ەگٸز جاراتىلعان» دەگەن سٶز بەكەر ايتىلماعان.

وسى اسىل مۇرانى كٶزدٸڭ قاراشىعىنداي ساقتاپ, ونى بٷگٸنگٸ ۇرپاققا ساف قالپىندا جەتكٸزٸپ جٷرگەن ٶنەر وردالارىنىڭ بٸرٸ – «الاتاۋ» دەستٷرلٸ ٶنەر تەاترى. الاتاۋدىڭ باۋرايىندا ورنالاسقان بۇل تەاتر – ۇلتتىق ٶنەردٸڭ شىنايى شەبەرحاناسى, دەستٷردٸڭ التىن دٸڭگەگٸ. مۇندا ساحناعا شىققان ەربٸر ٶنەرپاز – تەك ورىنداۋشى عانا ەمەس, ۇلتتىڭ رۋحاني جٷگٸن ارقالاعان تۇلعا.

سول تەاتردىڭ شوقتىعى بيٸك ۇجىمدارىنىڭ بٸرٸ – «ٷشقوڭىر» تريوسى. تابيعاتتىڭ كٶركەم بٸر مەكەنٸ سانالاتىن ٷشقوڭىرداي, بۇل توپ تا ٶنەر ەلەمٸندە ٶزٸندٸك ەسەم ٶرنەگٸمەن ەرەكشەلەنەدٸ. تريو قۇرامىنداعى ناريمان ابدراحمانوۆ, ايسەۋلە قايىرعازينا جەنە ەرعالي اعايداروۆ – دەستٷرلٸ ەننٸڭ ٷش بٸردەي قازىعى ٸسپەتتٸ.

دەستٷرلٸ ەننٸڭ دارا ٷنٸ

قازاقتىڭ كەڭ دالاسىندا قالىقتاعان ەربٸر ەن – ۇلتتىڭ جٷرەك ٷنٸ, تاريحتىڭ جاڭعىرىعى. سول اسىل مۇرانى بٷگٸنگٸ كٷنگە امان جەتكٸزٸپ, تىڭدارمان جٷرەگٸنە قايتا قوندىرىپ جٷرگەن ٶنەر يەلەرٸنٸڭ بٸرٸ – ابدراحمانوۆ ناريمان قاجىمۇراتۇلى. ونىڭ ٶنەر جولى – تەك جەكە شىعارماشىلىقتىڭ ەمەس, تۇتاس بٸر دەستٷردٸڭ جالعاسى.

ناريمان 1990 جىلدىڭ 6 ناۋرىزىندا تارباعاتاي اۋىلى توپىراعىندا دٷنيەگە كەلدٸ. بۇل ٶڭٸر – ەن مەن جىردىڭ, ٶنەر مەن ٶرنەكتٸڭ ورداسى. وسىنداي كيەلٸ مەكەندە تۋىپ-ٶسكەن بالا بويىنا ٶنەرگە دەگەن سٷيٸسپەنشٸلٸكتٸ ەرتە سٸڭٸردٸ. قازاقى ورتا, ۇلتتىق تەربيە, اۋىلدىڭ تابيعي ەۋەنٸ – بەرٸ قوسىلىپ, ونىڭ جٷرەگٸندە ەنگە دەگەن قۇشتارلىقتى وياتتى.

ٶنەرگە دەگەن ىنتا ونى كەسٸبي بٸلٸم جولىنا الىپ كەلدٸ. 2009-2012 جىلدارى ج.ەلەبەكوۆ اتىنداعى ەسترادا جەنە تسيرك كوللەدجٸ قابىرعاسىندا «دەستٷرلٸ ەن» ماماندىعى بويىنشا بٸلٸم الىپ, بەلگٸلٸ ۇستاز نۇرجان جانپەيٸسوۆتەن دەرٸس الدى. بۇل كەزەڭ – ناريماننىڭ ٶنەرگە العاشقى نىق قادامى, داۋىس تابيعاتىن تانىپ, ورىنداۋشىلىق شەبەرلٸگٸن قالىپتاستىرعان ماڭىزدى ۋاقىت بولدى.

بٸلٸمٸن ودان ەرٸ جەتٸلدٸرۋ ماقساتىندا 2012-2016 جىلدارى قۇرمانعازى اتىنداعى قازاق ۇلتتىق كونسەرۆاتوريياسىنا تٷسٸپ, «حالىق ەنٸ» ماماندىعى بويىنشا تەلٸم الدى. مۇندا ول قازاق دەستٷرلٸ ەن ٶنەرٸنٸڭ كٶرنەكتٸ ٶكٸلدەرٸ ەركٸن شٷكٸمانوۆ پەن رامازان ستامعازيەۆتٸڭ شەكٸرتٸ بولدى. ۇستازدارىنىڭ تاعىلىمى, ساحنالىق تەجٸريبە, تٷرلٸ كونتسەرتتەر مەن بايقاۋلارعا بەلسەنە قاتىسۋ – ونىڭ شىعارماشىلىق بولمىسىن قالىپتاستىردى.

ناريماننىڭ ٶنەرگە بەت بۇرۋىندا ەرەكشە رٶل اتقارعان تۇلعا – ونىڭ تۋعان ناعاشىسى, قازاقتىڭ بەلگٸلٸ ەنشٸ-سازگەرٸ تۇرسىنعازى راحيموۆ. قازاقى دەستٷرمەن باتاسىن بەرٸپ, ٶنەر جولىنا باعىتتاعان اعاسىنىڭ ىقپالى ناريمان ٷشٸن ٷلكەن مەكتەپ بولدى. بٷگٸندە ول ۇستازىنىڭ ەندەرٸن ناقىشىنا كەلتٸرٸپ ورىنداپ, ولاردىڭ كەڭٸنەن ناسيحاتتالۋىنا ٶلشەۋسٸز ٷلەس قوسىپ كەلەدٸ. بۇل – تەك تۋىستىق ەمەس, رۋحاني ساباقتاستىقتىڭ جارقىن كٶرٸنٸسٸ.

ەڭبەك جولىن 2016 جىلى الماتى وبلىسى قاراساي اۋدانىنداعى “ٷشقوڭىر” فولكلورلىق-ەتنوگرافييالىق انسامبلٸندە ەنشٸ رەتٸندە باستاپ, 2022 جىلعا دەيٸن سول ۇجىمدا قىزمەت ەتتٸ. ال 2017 جىلدىڭ اقپان ايىنان باستاپ الاتاۋ دەستٷرلٸ ٶنەر تەاترى ساحناسىندا ەرتٸس-ەنشٸ رەتٸندە كٶرەرمەنگە ٶنەر ۇسىنىپ كەلەدٸ. بۇل تەاتر – دەستٷرلٸ ٶنەردٸڭ ورداسى, ال ناريمان – سول وردانىڭ جارقىن ٶكٸلدەرٸنٸڭ بٸرٸ.

ونىڭ جەتٸستٸكتەرٸ – ٶنەردەگٸ تاباندىلىق پەن تالپىنىستىڭ ايقىن دەلەلٸ. ەر جىل سايىن تٷرلٸ دەڭگەيدەگٸ بايقاۋلاردا توپ جارىپ, جٷلدەلٸ ورىندارعا يە بولۋى – ونىڭ كەسٸبي شەبەرلٸگٸن كٶرسەتەدٸ. 2009 جىلى قاراعاندى قالاسىندا ٶتكەن رەسپۋبليكالىق بايقاۋدا ديپلومانت اتانسا, 2010 جىلى الماتىدا «حالقىمنىڭ ەندەرٸ – بويتۇمارىم» كونكۋرسىندا باس جٷلدە يەلەندٸ. 2011 جىلى پەندٸك وليمپيادادا گران-پري جەڭٸپ السا, 2012 جىلى سەمەيدە ٶتكەن «ٸنجۋ-مارجان» بايقاۋىندا تاعى دا باس جٷلدەنٸ قانجىعاسىنا بايلادى.

ودان كەيٸنگٸ جىلدارى دا ونىڭ جەتٸستٸكتەرٸ جالعاسىن تاپتى: وبلىستىق, رەسپۋبليكالىق, حالىقارالىق دەڭگەيدەگٸ بايقاۋلاردا ٷنەمٸ الدىڭعى قاتاردان كٶرٸندٸ. ەسٸرەسە, 2017 جىلى ٶتكەن «سەبي بولعىم كەلەدٸ» حالىقارالىق بايقاۋىندا باس جٷلدە الۋى – ونىڭ ٶنەردەگٸ ٷلكەن بەلەسٸ بولدى. كەيٸنگٸ جىلدارى دا «جىرلايدى جٷرەك», «ايماقتى ەنمەن تەربەتٸپ» سيياقتى بايقاۋلاردا توپ جارىپ, ٷزدٸك ەكەنٸن دەلەلدەدٸ.

2023-2024 جىلدارى دا ول بيٸكتەن كٶرٸنٸپ, قازاقتىڭ بٸرتۋار ەنشٸلەرٸ ماناربەك ەرجانوۆ, ەستاي بەركٸمباەۆ جەنە ەمٸرە قاشاۋباەۆ اتىنداعى بايقاۋلاردا جٷلدەلٸ ورىندارعا يە بولدى. بۇل – دەستٷرلٸ ەن ٶنەرٸندەگٸ ساباقتاستىقتىڭ, رۋحاني جالعاستىقتىڭ ايقىن كٶرٸنٸسٸ.

ناريمان ابدراحمانوۆ – تەك ەنشٸ ەمەس, ول – ۇلتتىق ٶنەردٸڭ جاناشىرى. ونىڭ ورىنداۋىنداعى ەربٸر ەندە تاريحتىڭ ٸزٸ, حالىقتىڭ مۇڭى مەن قۋانىشى, دالانىڭ كەڭ تىنىسى سەزٸلەدٸ. ول ەندٸ ورىندامايدى – ول ەنمەن بٸرگە ٶمٸر سٷرەدٸ.
بٷگٸنگٸ تاڭدا ناريمان – قازاق دەستٷرلٸ ەن ٶنەرٸنٸڭ لايىقتى ٶكٸلٸ, ساحنادا ٶزٸندٸك قولتاڭباسى قالىپتاسقان ٶنەرپاز. ونىڭ ٷنٸ – ٶتكەننٸڭ جاڭعىرىعى, بٷگٸننٸڭ تىنىسى, بولاشاقتىڭ اماناتى.

نەزٸك ٷن, تەرەڭ بولمىس

قازاقتىڭ دەستٷرلٸ ەن ٶنەرٸ – تەك داۋىس ەمەس, ول – جاننىڭ سىرى, جٷرەكتٸڭ ٷنٸ. سول ٷندٸ نەزٸكتٸكپەن, شىنايىلىقپەن جەتكٸزە الاتىن ٶنەرپازدار سيرەك. وسىنداي تابيعي بولمىسىمەن ەرەكشەلەنەتٸن ٶنەر يەلەرٸنٸڭ بٸرٸ – قايىرعازينا ايسەۋلە ەدٸلبەكقىزى.

ايسەۋلە 1989 جىلدىڭ 28 قاراشاسىندا اقتٶبە وبلىسىندا دٷنيەگە كەلدٸ. ٶنەرگە جاقىن ورتا, ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى قادٸرلەيتٸن تەربيە ونىڭ بولاشاق جولىن ايقىنداپ بەرگەندەي ەدٸ. ەنگە دەگەن ىقىلاسى ەرتە ويانىپ, سول قىزىعۋشىلىق ونى كەسٸبي بٸلٸم جولىنا جەتەلەدٸ.

2006-2010 جىلدارى اقتٶبە مەملەكەتتٸك پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىندا «مۋزىكالىق بٸلٸم» ماماندىعى بويىنشا بٸلٸم الىپ, ٶنەردٸڭ تەورييالىق نەگٸزٸن مەڭگەردٸ. بۇل كەزەڭ ونىڭ مۋزىكاعا دەگەن كٶزقاراسىن تەرەڭدەتٸپ, پەداگوگيكالىق قىرىن قالىپتاستىردى.

الايدا ايسەۋلەنٸڭ شىنايى ٶنەر جولى دەستٷرلٸ ەنمەن استاسىپ جاتتى. وسى ماقساتتا ول 2010 جىلى قۇرمانعازى اتىنداعى قازاق ۇلتتىق كونسەرۆاتوريياسىنا تٷسٸپ, «دەستٷرلٸ ەن» ماماندىعى بويىنشا دايىندىق كۋرسىن تەمامدايدى. بۇل جەردە ول تەجٸريبەلٸ ۇستاز ىرىستى سٷلەيمەنوۆادان تەلٸم الادى. كەيٸن 2012-2016 جىلدارى وسى ماماندىقتىڭ نەگٸزگٸ كۋرسىن جالعاستىرىپ, ايگٷل قوسانوۆانىڭ شەكٸرتٸ بولادى. ۇستازدارىنىڭ باعىت-باعدارى, ساحنالىق تەجٸريبە, ٷزدٸكسٸز ٸزدەنٸس – ونىڭ كەسٸبي تۇلعا رەتٸندە قالىپتاسۋىنا ٷلكەن ەسەر ەتتٸ.

كونسەرۆاتورييا قابىرعاسىندا جٷرگەن جىلدارى ايسەۋلە تٷرلٸ كونتسەرتتەر مەن مەدەني شارالارعا بەلسەنە قاتىسىپ, ٶنەردەگٸ تەجٸريبەسٸن ارتتىردى. ونىڭ ساحناداعى بولمىسى – تابيعي, ورىنداۋ مەنەرٸ – شىنايى. ەر ەندٸ جٷرەكپەن سەزٸنٸپ, تىڭدارمانعا جەتكٸزە بٸلۋ – ونىڭ باستى ەرەكشەلٸگٸ.

2015-2017 جىلدارى حازار ەتنو-فيۋجن توبى قۇرامىندا سوليست ەنشٸ رەتٸندە ٶنەر كٶرسەتٸپ, دەستٷرلٸ جەنە زاماناۋي باعىتتىڭ توعىسىندا ٶزٸن سىناپ كٶردٸ. بۇل كەزەڭ ونىڭ شىعارماشىلىق كٶكجيەگٸن كەڭەيتٸپ, ساحنالىق تەجٸريبەسٸن بايىتتى.
2016 جىلدىڭ شٸلدە ايىنان باستاپ الماتى وبلىسى قاراساي اۋداندىق مەدەنيەت ٷيٸندەگٸ «ٷشقوڭىر» فولكلورلىق انسامبلٸندە ەنشٸ بولىپ قىزمەت اتقارىپ, 2022 جىلعا دەيٸن وسى ۇجىمنىڭ بەلدٸ مٷشەسٸ بولدى. ال 2017 جىلدان باستاپ الاتاۋ دەستٷرلٸ ٶنەر تەاترى ساحناسىندا ەرتٸس-ەنشٸ رەتٸندە ەڭبەك ەتٸپ كەلەدٸ. بۇل – دەستٷرلٸ ٶنەردٸڭ قايناعان ورتاسى, ال ايسەۋلە – سول ورتانىڭ نەزٸك ٷنٸ.

ول تەك ساحنامەن شەكتەلٸپ قالماي, ۇستازدىق جولدى دا قاتار الىپ جٷر. جەكەمەنشٸك مەكتەپتەردە دومبىرامەن ەن ايتۋ ٶنەرٸن ٷيرەتٸپ, جاس بۋىنعا ۇلتتىق ٶنەردٸڭ قادٸرٸن سٸڭٸرٸپ كەلەدٸ. بۇل – ونىڭ ٶنەرگە دەگەن ادالدىعىنىڭ, جاۋاپكەرشٸلٸگٸنٸڭ ايعاعى.

ايسەۋلەنٸڭ جەتٸستٸكتەرٸ – ونىڭ تاباندىلىعى مەن تالانتىنىڭ جەمٸسٸ. 2012-2013 جىلدارى رەسپۋبليكالىق پەندٸك وليمپيادالاردا جٷلدەلٸ ورىندارعا يە بولىپ, بٸلٸم مەن ٶنەردٸ قاتار الىپ جٷرگەنٸن دەلەلدەدٸ. 2014 جىلى ع.قۇرمانعاليەۆ اتىنداعى دەستٷرلٸ ەنشٸلەر بايقاۋىندا ٸ ورىن الىپ, كەسٸبي دەڭگەيٸن كٶرسەتتٸ.

2014-2016 جىلدارى قر تۇڭعىش پرەزيدەنتٸ قورىنىڭ شەكٸرتاقىسىن يەلەنۋٸ – ونىڭ ٶنەردەگٸ ەلەۋەتٸنە بەرٸلگەن جوعارى باعا. 2015 جىلى مەكەس تٶرەشوۆ اتىنداعى رەسپۋبليكالىق بايقاۋدا جٷلدەلٸ ورىن الىپ, دەستٷرلٸ ەن ٶنەرٸندەگٸ ورنىن نىعايتتى.

ودان بٶلەك, كٶپتەگەن مەدەني كەشتەردە, ەدەبي-مۋزىكالىق شارالاردا ٶنەر كٶرسەتٸپ, تٷرلٸ العىس حاتتارمەن ماراپاتتالدى. 2016 جىلى احمەت جۇبانوۆقا ارنالعان كونتسەرتتە ٶنەر كٶرسەتٸپ, مۋزەي باسشىلىعىنىڭ العىسىنا يە بولدى. سول جىلى «كٷمٸس كٶمەي, جەزتاڭداي» بايقاۋىندا توپ قۇرامىندا جٷلدەلٸ ورىن الدى.

2017 جىلدان باستاپ ونىڭ جەتٸستٸكتەرٸ جاڭا دەڭگەيگە كٶتەرٸلدٸ. پاتريوتتىق ەندەر بايقاۋىندا ٸ ورىن الىپ, تٷرلٸ شىعارماشىلىق كەشتەردە ٶنەر كٶرسەتكەنٸ ٷشٸن ماراپاتتارعا يە بولدى. 2018 جىلى مەدەنيەتتٸڭ دامۋىنا قوسقان ٷلەسٸ ٷشٸن وبلىس ەكٸمدٸگٸ تاراپىنان العىس حاتپەن ماراپاتتالدى.

كەيٸنگٸ جىلدارى دا ونىڭ ەڭبەگٸ ەلەنٸپ كەلەدٸ. 2021 جىلى «الاتاۋ جۇلدىزى» مەدالٸمەن, 2022 جىلى تەاتر باسشىلىعىنىڭ العىس حاتىمەن ماراپاتتالدى. سونداي-اق, ەزٸربايجان مەمبەتوۆتٸڭ 90 جىلدىعىنا ارنالعان حالىقارالىق تەاتر فەستيۆالٸنٸڭ مەدالٸن يەلەنۋٸ – ونىڭ تەك ەنشٸ ەمەس, ساحنا ەرتٸسٸ رەتٸندەگٸ قىرىن دا ايقىندايدى.

2023 جىلى اكتەرلٸك شەبەرلٸك كۋرسىنان ٶتٸپ, ٶز مٷمكٸندٸگٸن ودان ەرٸ كەڭەيتتٸ. سول جىلى الماتى قالاسىنىڭ مەدەنيەت باسقارماسى تاراپىنان حالىقارالىق تەاتر كٷنٸنە وراي العىس حاتقا يە بولدى.

ايسەۋلە قايىرعازينا – دەستٷرلٸ ەن ٶنەرٸندەگٸ نەزٸكتٸك پەن تەرەڭدٸكتٸڭ ٷيلەسٸمٸ. ونىڭ داۋىسى – جۇمساق, بٸراق ەسەرلٸ; ورىنداۋى – قاراپايىم, بٸراق جٷرەككە جەتەرلٸك. ول ەندٸ جاي ورىندامايدى, ونى سەزٸنەدٸ, سونىسىمەن تىڭدارماندى باۋرايدى.

بٷگٸندە ول – قازاق ٶنەرٸنٸڭ ساحناسىندا ٶزٸندٸك ورنى بار, كٶرەرمەن جٷرەگٸنەن جول تاپقان ٶنەرپاز. ونىڭ شىعارماشىلىق جولى – ٷزدٸكسٸز ٸزدەنٸس پەن ادال ەڭبەكتٸڭ ايقىن كٶرٸنٸسٸ.

رۋحتى داۋىس يەسٸ

قازاقتىڭ دەستٷرلٸ ەن ٶنەرٸ – ۇلتتىڭ جادىن ساقتاپ, رۋحىن اسقاقتاتاتىن كيەلٸ مۇرا. سول مۇرانى جٷرەگٸمەن سەزٸنٸپ, تىڭدارمانعا شىنايى جەتكٸزە الاتىن جاس بۋىن ٶكٸلدەرٸنٸڭ بٸرٸ – اعايداروۆ ەرعالي جانەلٸۇلى. ونىڭ شىعارماشىلىق جولى – تالپىنىس پەن تاباندىلىقتىڭ, تابيعي تالانت پەن ەڭبەكقورلىقتىڭ ٷيلەسٸمٸنەن تۋعان تاعىلىمدى جول.

ەرعالي 1993 جىلى تاشكەنت وبلىسىندا دٷنيەگە كەلگەن. بالالىق شاعى شەكارا سىرتىندا باستالعانىمەن, تاعدىر ونى تاريحي وتانى – قازاقستانعا جەتەلەدٸ. 2002 جىلى ەلگە قونىس اۋدارىپ, قازىعۇرت اۋدانىندا بٸلٸم الىپ, زاڭعار ورتا مەكتەبٸن تەمامدايدى. بۇل كەزەڭ – ونىڭ تۇلعا رەتٸندە قالىپتاسىپ, ۇلتتىق رۋحتى بويىنا سٸڭٸرگەن ۋاقىتى بولدى.

ٶنەرگە دەگەن قىزىعۋشىلىعى ونى كەسٸبي بٸلٸم جولىنا الىپ كەلدٸ. ول وڭتٷستٸك قازاقستان ساز كوللەدجٸندە «حالىق ەنٸ» ماماندىعى بويىنشا بٸلٸم الىپ, تەجٸريبەلٸ ۇستاز ەلٸمجان سەرٸكبايەۆتەن تەلٸم الدى. دەستٷرلٸ ەننٸڭ قىر-سىرىن مەڭگەرٸپ, داۋىس مٷمكٸندٸگٸن شىڭداعان بۇل كەزەڭ ونىڭ ٶنەرگە نىق قادام باسۋىنا نەگٸز بولدى.

بٸلٸمٸن ودان ەرٸ تەرەڭدەتۋ ماقساتىندا قۇرمانعازى اتىنداعى قازاق ۇلتتىق كونسەرۆاتوريياسىنا تٷسٸپ, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سٸڭٸرگەن قايراتكەرٸ ەركٸن شٷكٸمانوۆتىڭ شەكٸرتٸ بولدى. 2018 جىلى وقۋىن تەمامداپ, كەسٸبي ساحناعا تولىققاندى دايىن ٶنەرپاز رەتٸندە شىقتى.

بٷگٸندە ەرعالي الاتاۋ دەستٷرلٸ ٶنەر تەاترىندا ەڭبەك ەتٸپ, ۇلتتىق ٶنەردٸڭ ٶركەندەۋٸنە ٶز ٷلەسٸن قوسىپ كەلەدٸ. ونىڭ ساحناداعى بولمىسى – جٸگەرلٸ, شىنايى, رۋحتى. ورىنداعان ەر ەنٸندە كەڭ دالانىڭ تىنىسى, حالىقتىڭ ٷنٸ سەزٸلٸپ تۇرادى.
ەرعالي – تٷرلٸ بايقاۋلاردا توپ جارعان دارىندى ەنشٸ. «كٷمٸس كٶمەي, جەزتاڭداي» بايقاۋىندا ٸ ورىن الىپ, كەنەن ەزٸرباەۆ اتىنداعى بايقاۋدا جٷلدەلٸ ٸٸٸ ورىندى يەلەندٸ. سونداي-اق حالىقارالىق دەلفيي ويىندارىندا ٸٸٸ ورىن الىپ, حالىقارالىق دەڭگەيدە دە ٶزٸن تانىتتى. رەسپۋبليكالىق دەستٷرلٸ ەنشٸلەر وليمپياداسىندا ٸ ورىن الۋى – ونىڭ كەسٸبي شەبەرلٸگٸنٸڭ ايقىن دەلەلٸ.

2016 جىلدىڭ تامىز ايىنان باستاپ ول «ٷشقوڭىر» توبىنىڭ قۇرامىندا ٶنەر كٶرسەتٸپ كەلەدٸ. بۇل توپپەن بٸرگە ەلٸمٸزدٸڭ تٷكپٸر-تٷكپٸرٸندە ٶتكەن مەدەني شارالاردا, مەملەكەتتٸك مەرەكەلەردە, كونتسەرتتەردە بەلسەندٸ ٶنەر كٶرسەتتٸ. ەسٸرەسە تەۋەلسٸزدٸك كٷنٸنە ارنالعان سالتاناتتى كەشتەر مەن ەل كٶلەمٸندەگٸ مەدەني كٷندەردە ونىڭ ٶنەرٸ كٶپشٸلٸك كٶڭٸلٸنەن شىقتى.
ەرعالي ٷلكەن ساحنالاردا دا ٶزٸن ەركٸن ۇستايتىن ٶنەرپاز. ول قازاقتىڭ تانىمال ەنشٸلەرٸ مەن ٶنەر مايتالماندارىنىڭ شىعارماشىلىق كەشتەرٸندە ٶنەر كٶرسەتٸپ, تەجٸريبە جيناقتادى. اتاپ ايتقاندا, مەدينا ەراليەۆانى ەسكە الۋ كەشٸندە, «ساعىندىرعان ەندەر-اي» كونتسەرتتەرٸندە, ماقپال جٷنٸسوۆا, رامازان ستامعازيەۆ, رينات زايىتوۆ سىندى ٶنەر يەلەرٸنٸڭ كەشتەرٸندە ٶنەر كٶرسەتتٸ.

فوتو: «ٷشقوڭىر» توبى/«الاتاۋ» تەاترى باسپاسٶز قىزمەتٸنەن

سونىمەن قاتار ول تەك كونتسەرتتٸك ساحنالاردا عانا ەمەس, ٸرٸ قوعامدىق شارالاردا دا بەلسەندٸ. «قازاق بارىسى» مەن «ەلەم بارىسى» سيياقتى اۋقىمدى سپورتتىق دودالاردا ەن شىرقاپ, بالۋانداردىڭ رۋحىن كٶتەردٸ. بۇل – ونىڭ ٶنەرٸنٸڭ حالىقپەن ەتەنە بايلانىسىنىڭ بەلگٸسٸ.

2018 جىلى ەرعالي «ٷشقوڭىرعا كەل» اتتى جەكە شىعارماشىلىق كەشٸن ٶتكٸزٸپ, تىڭدارمانمەن ەتەنە جٷزدەستٸ. بۇل كەش – ونىڭ شىعارماشىلىق بەلەسٸنٸڭ بٸر كٶرٸنٸسٸ بولدى. سونىمەن قاتار, تٷرلٸ تەلەۆيزييالىق جوبالارعا قاتىسىپ, كەڭ اۋديتوريياعا تانىلدى.

2023 جىلى تەاتر ٸشٸندە «جىل ٷزدٸگٸ» ستاتۋەتكاسىمەن ماراپاتتالۋى – ونىڭ ەڭبەگٸنە بەرٸلگەن لايىقتى باعا. بۇل – تەك ماراپات ەمەس, ٶنەر جولىنداعى جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ ارتتىراتىن سەنٸم.

ەرعالي اعايداروۆ – دەستٷرلٸ ەننٸڭ جاڭا بۋىن ٶكٸلٸ. ونىڭ داۋىسى – قۋاتتى, ورىنداۋى – شىنايى, بولمىسى – تابيعي. ول ەن ارقىلى حالىقتىڭ رۋحىن جەتكٸزٸپ, ۇلتتىق ٶنەردٸڭ ٶمٸرشەڭدٸگٸن دەلەلدەپ كەلەدٸ.

بٷگٸندە ول «ٷشقوڭىر» توبىنىڭ بەلدٸ مٷشەسٸ رەتٸندە قازاق ەن ٶنەرٸنٸڭ كٶكجيەگٸن كەڭەيتٸپ, تىڭدارمان جٷرەگٸنەن ورىن الىپ جٷر. ونىڭ ٶنەر جولى – الدا ەلٸ تالاي اسۋلاردى باعىندىراتىن, ٷمٸت پەن سەنٸمگە تولى جول.

بٸزگە جەتكەن حالقىمىزدىڭ  ەن مۇراسى ٶزٸنٸڭ ەرەكشە يٸرٸمدەرٸمەن جان دٷنيەمٸزدٸ باۋراپ الادى. ەسٸرەسە, بٸزدٸڭ قازاقتىڭ ەنگە دەگەن قۇشتارلىعى, ەنگە ەتەنە جاقىندىعى تٸپتٸ الا-بٶتەن عوي. سولاي  بولاتىن جٶنٸ دە بار. ٶيتكەنٸ قازاق ەنمەن ەگٸز جاراتىلعان.

«ٷشقوڭىر» تريوسىنىڭ رەپەرتۋارى دا كەڭ اۋقىمدى قامتىعان. عاسىرلاردان تامىر تارتقان, ۇلتتىڭ بولمىسىن ايقىندايتىن حالىق ەندەرٸ مەن حالىق كومپوزيتورلارى اقان سەرٸ, بٸرجان سال, مۇحيت, ٷكٸلٸ ىبراي سىندى دەستٷرلٸ ەن ٶنەرٸنٸڭ نەگٸزٸ بولعان ارقا, جەتٸسۋ, باتىس مەكتەبٸن قامتيدى. سونىمەن قوسا حح عاسىردىڭ ەكٸنشٸ جارتىسىندا قازاق ەن ٶنەرٸن جاڭاشا تٷرلەندٸرگەن ەندەر «ٷشقوڭىردىڭ» ورىنداۋىندا كەرەمەت ناقىشقا يە بولىپ, تىڭدارماننىڭ جٷرەگٸنە جول تاۋىپ كەلەدٸ. نۇرعيسا تٸلەنديەۆ, تەمٸرجان بازارباەۆ, شەمشٸ قالداياقوۆ, ەسەت بەيسەۋوۆ, مانسۇر ساعاتوۆ سىندى تەڭدەسٸز كومپوزيتورلاردىڭ شىعارمالارى توپتىڭ نەگٸزگٸ رەپەرتۋارىندا. 

دەۋٸر ٶتٸپ ۋاقىت وزعان سايىن, بٸز بولاشاققا كٶش تٷزەگەن قازاق ەن كەرۋەنٸمەن بٸرگە ساپار شەگٸپ كەلەمٸز. بۇل كٷندە «الاتاۋ» دەستٷرلٸ ٶنەر تەاترىندا كٶرەرمەندەرٸنە  قالتىقسىز قىزمەت ەتٸپ جٷرگەن ناريمان, ايسەۋلە, ەرعالي دا ەن ايتىپ قويماي ٶزدەرٸنٸڭ اكتەرلٸك قىرلارىمەن دە تانىلىپ كەلەدٸ.  دارىندى ۇل-قىزدارىڭىز تەاتر ساحناسىندا ٶزٸندٸك ورنى مەن قولتاڭباسى بار ارتيستەر بولىپ قالىپتاستى. 

حالقىن ەسەم ەنمەن سۋسىنداتقان دٷل-دٷل ەنشٸلەر ەن كەرۋەنٸنٸڭ سەندٸ سالتاناتى. ورىنداۋشىسىن تاپقان ەن تىڭداۋشىنىڭ جٷرەگٸنە جەتەرٸ انىق. ال ەندٸ ناقىشىنا كەلتٸرە بٸلگەن ەنشٸ قاشاندا حالقىنىڭ ىستىق ىقىلاسى مەن قۇرمەت-قوشەمەتٸنە بٶلەنگەن. «ٷشقوڭىر» تريوسى 2025 جىلى «الاتاۋ» دەستٷرلٸ ٶنەر تەاترىندا  «ٷشقوڭىر» توبىنىڭ «ۇلى ەلٸم» اتتى شىعارماشىلىق كەشٸ ٶتتٸ.

ەڭبەكپەن ٶرٸلگەن عۇمىر

ٶمٸردٸڭ مەنٸن ماڭداي تەرمەن, ادال ەڭبەكتٸڭ قادٸرٸن قاراپايىم تٸرشٸلٸگٸمەن دەلەلدەپ جٷرگەن جاندار بولادى. ولار ساحنا تٶرٸندە كٶزگە تٷسپەسە دە, ٷلكەن ٸستٸڭ بەرەكەسٸن كٸرگٸزٸپ, بٷتٸن بٸر ۇجىمنىڭ تىنىس-تٸرشٸلٸگٸن قالىپتى ۇستاپ تۇراتىن تٸرەككە اينالادى. سونداي جانداردىڭ بٸرٸ – «الاتاۋ» دەستٷرلٸ ٶنەر تەاترىنىڭ قاراپايىم دا قادٸرلٸ قىزمەتكەرٸ بەكتەلەۋوۆ العاباس قوجاحمەتۇلى.

فوتو: بەكتەلەۋوۆ العاباس قوجاحمەتۇلى/«الاتاۋ» تەاترى باسپاسٶز قىزمەتٸنەن

العاباس قوجاحمەتۇلى 1959 جىلدىڭ 16 قاڭتارىندا اباي وبلىسى, شۇبارتاۋ اۋدانىنا قاراستى مالگەلدٸ اۋىلىندا دٷنيەگە كەلگەن. قازاقى اۋىلدىڭ قاراپايىم تٸرشٸلٸگٸ مەن ەڭبەككە باۋليتىن تەربيەسٸ ونىڭ بويىنا جاستايىنان جاۋاپكەرشٸلٸك پەن تٶزٸمدٸلٸكتٸ سٸڭٸردٸ. بالالىق شاعى تابيعاتپەن ەتەنە, تٸرشٸلٸكتٸڭ قايناعان ورتاسىندا ٶتتٸ.

سەگٸز سىنىپتى تەمامداعان سوڭ, بٸلٸمٸن جالعاستىرۋ ماقساتىندا الماتى وبلىسىنىڭ شامالعان اۋىلىنداعى گپتۋ-عا تٷسٸپ, 1974-1977 جىلدارى كەسٸپتٸك بٸلٸم الدى. بۇل جىلدار ونىڭ ٶمٸرگە دەگەن كٶزقاراسىن قالىپتاستىرىپ, ناقتى ماماندىق يەسٸ بولۋىنا جول اشتى.

1977-1979 جىلدارى وتان الدىنداعى ازاماتتىق بورىشىن ٶتەپ, ەسكەر قاتارىندا شىڭدالدى. ەسكەردەن كەيٸن تۋعان جەرٸنە ورالىپ, سارىقامىس اۋىلىندا ەڭبەك جولىن باستايدى. قاراپايىم ەڭبەك ادامى رەتٸندە العاشقى قادامدارىن وسى اۋىلدا جاساپ, ٶمٸردٸڭ تٷرلٸ سىناقتارىنان ٶتٸپ, تەجٸريبە جيناقتايدى.

1980-1985 جىلدارى الماتى قالاسىنداعى كيروۆ اتىنداعى اۋىر ماشينا جاساۋ زاۋىتىندا جۇمىس ٸستەپ, ٶندٸرٸستٸڭ قىر-سىرىن مەڭگەرەدٸ. بۇل كەزەڭ ونىڭ ەڭبەكقورلىعىن شىڭداپ, تٶزٸمدٸلٸك پەن كەسٸبي جاۋاپكەرشٸلٸگٸن ارتتىرعان ماڭىزدى جىلدار بولدى.

1985 جىلدان باستاپ سارىقامىس سوۆحوزىندا تٷرلٸ قىزمەتتەر اتقاردى. ديرەكتوردىڭ ورىنباسارى, ەسەپ مامانى, ساۋدا مەڭگەرۋشٸسٸ سەكٸلدٸ جاۋاپتى قىزمەتتەردٸ ابىرويمەن اتقارىپ, اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا دا ٶزٸن كٶرسەتە بٸلدٸ. 1992 جىلعا دەيٸن وسى سالادا تاباندى ەڭبەك ەتٸپ, ەل يگٸلٸگٸ ٷشٸن قىزمەت ەتتٸ.

كەيٸنگٸ جىلدارى دا ەڭبەك جولى توقتاعان جوق. 1993 جىلى اياگٶز قالاسىنداعى تەمٸر جول دەپوسىندا, ال 1995-1997 جىلدارى «سەمەي ورمانى» مەكەمەسٸندە قىزمەت ەتٸپ, ەر سالادا تەجٸريبە جيناقتادى. قاي جەردە جٷرسە دە, ٶز ٸسٸنە ادالدىق تانىتىپ, سەنٸمگە سەلكەۋ تٷسٸرمەيتٸن مامان رەتٸندە تانىلدى.

1998 جىلدان باستاپ استانا قالاسىندا سانتەحنيك بولىپ جۇمىس ٸستەپ, وسى سالادا ۇزاق جىلدار بويى ەڭبەك ەتتٸ. بۇل – كٶزگە كٶرٸنە بەرمەيتٸن, بٸراق اسا جاۋاپتى, كٷندەلٸكتٸ تٸرشٸلٸكتٸڭ قالىپتى جٷرۋٸنە تٸكەلەي ەسەر ەتەتٸن قىزمەت. وسى سالادا جيىرما جىلعا جۋىق ۋاقىت ەڭبەك ەتۋ – ٷلكەن تٶزٸم مەن شەبەرلٸكتٸڭ بەلگٸسٸ.

2019 جىلدان بەرٸ العاباس قوجاحمەتۇلى «الاتاۋ» دەستٷرلٸ ٶنەر تەاترىندا سانتەحنيك بولىپ قىزمەت اتقارىپ كەلەدٸ. تەاتر – ٶنەردٸڭ ورداسى بولعانىمەن, ونىڭ ٸشكٸ جٷيەسٸنٸڭ دۇرىس جۇمىس ٸستەۋٸ دە ٷلكەن ماڭىزعا يە. سول جٷيەنٸڭ ٷزدٸكسٸز قىزمەت ەتۋٸنە العاباس اعامىزدىڭ قوسىپ وتىرعان ٷلەسٸ وراسان.

قولى شەبەر, ٸسٸنە ۇقىپتى, جاۋاپكەرشٸلٸگٸ جوعارى مامان رەتٸندە ول تەاتر ۇجىمىنىڭ سىيلى مٷشەسٸنە اينالدى. ەرٸپتەستەرٸ اراسىندا سابىرلى مٸنەزٸمەن, ادامگەرشٸلٸگٸمەن, قاراپايىم بولمىسىمەن ەرەكشەلەنەدٸ. قاي كەزدە دە كٶمەككە دايىن تۇراتىن, اقىلىن ايتىپ, قول ۇشىن سوزاتىن جان رەتٸندە قۇرمەتكە يە.

تەاتر قابىرعاسىندا جٷرگەن جىلدارى ول تەك ٶز قىزمەتٸن اتقارىپ قانا قويماي, ۇجىمنىڭ بٸر بٶلشەگٸنە اينالدى. ٶنەر ادامدارىنىڭ ەڭبەگٸن باعالاپ, ولاردىڭ شىعارماشىلىقپەن الاڭسىز اينالىسۋىنا جاعداي جاساپ جٷرگەن وسىنداي جاندار – مەدەنيەت سالاسىنىڭ كٶرٸنبەيتٸن قاھارماندارى.

العاباس قوجاحمەتۇلىنىڭ ٶمٸر جولى – ادال ەڭبەك پەن قاراپايىمدىلىقتىڭ, تاباندىلىق پەن تٶزٸمدٸلٸكتٸڭ ٷلگٸسٸ. ونىڭ عۇمىرى – «ەڭبەك ەتسەڭ ەرٸنبەي, تويادى قارنىڭ تٸلەنبەي» دەگەن حالىق دانالىعىنىڭ ايقىن كٶرٸنٸسٸ.
وسىنداي ەڭبەك ادامدارى باردا كەز كەلگەن ۇجىمنىڭ ٸرگەسٸ بەرٸك, تٸرشٸلٸگٸ بەرەكەلٸ بولماق. العاباس اعامىز – سول بەرەكەنٸڭ بٸر دٸڭگەگٸ.

ٶنەرگە اينالعان ٶمٸر

قازاق ساحناسىنىڭ تاريحىنا كٶز سالساق, ەر دەۋٸر ٶز ٷنٸمەن, ٶز بوياۋىمەن ەرەكشەلەنەدٸ. بٸراق سول بوياۋدى قانىق ەتەتٸن – ساحناعا جانىن ارناعان تۇلعالار. «الاتاۋ» دەستٷرلٸ ٶنەر تەاترىنىڭ قابىرعاسىندا ون جىلعا جۋىق تابان اۋدارماي قىزمەت ەتٸپ كەلە جاتقان اكتەر تيمۋر پييازوۆ – سونداي رۋحاني ٸزدەنٸستٸڭ, ٶنەرگە ادالدىقتىڭ كٶرٸنٸسٸ.

فوتو: فوتو: تيمۋر پييازوۆ/«الاتاۋ» تەاترى باسپاسٶز قىزمەتٸنەن

كەي ادام ٶنەرگە كەلەدٸ. كەي ادام ٶنەر ٷشٸن تۋادى. تيمۋر – ەكٸنشٸ قاتاردان. ونىڭ بويىنداعى ەۋەز بەن سەزٸم ەۋەلٸ مۋزىكالىق كوللەدج قابىرعاسىندا قالىپتاستى. ەسترادا ۆوكال ماماندىعى بويىنشا بٸلٸم الىپ, ول دىبىستىڭ تابيعاتىن, ٷننٸڭ مٸنەزٸن تانىدى. ەن ارقىلى ادامنىڭ جانىن جەتكٸزۋدٸ ٷيرەندٸ. بٸراق بۇل – باستاماسى عانا ەدٸ.

كەيٸن ول ت.ق. جٷرگەنوۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ٶنەر اكادەميياسىندا اكتەرلٸك ٶنەردٸڭ تەرەڭٸنە بويلادى. ۇستازى – ەسمۇحان وباەۆ. بۇل ەسٸم – قازاق تەاترىنىڭ بٸر مەكتەبٸ. سول مەكتەپتەن تەلٸم العان تيمۋر ساحناعا تەك ورىنداۋشى بولىپ ەمەس, ويلايتىن, ٸزدەنەتٸن, ٶزٸن ٶزٸ تاني الاتىن اكتەر بولىپ شىقتى. ٶيتكەنٸ ناعىز ٶنەر – تەك سىرتقى ەرەكەت ەمەس, ٸشكٸ قوزعالىس.
ونىڭ ٶنەردەگٸ بولمىسى كٶپقىرلى. ساحنادا ول – بٸر ەلەم. ەكراندا – باسقا ەلەم. ال داۋىسىندا – ٷشٸنشٸ بٸر تىلسىم بار. «ايمان – شولپان» تەلەحيكاياسىنداعى شاعىن بەينەدەن باستاپ, «دوستىق جەرمەڭكەسٸندەگٸ» مٸنەزدٸ كەيٸپكەرگە دەيٸنگٸ ارالىق – ٸزدەنٸستٸڭ جولى. ال «جۇمات شانين» فيلمٸندە مۇحتار ەۋەزوۆتٸ سومداۋى – سول ٸزدەنٸستٸڭ بيٸك شىڭى. ەۋەزوۆتٸڭ بەينەسٸ – جاي وبراز ەمەس, ول – تۇتاس ۇلتتىڭ ويى مەن مۇڭى. سول بيٸكتٸ سەزٸنۋ – ٷلكەن جٷرەككە عانا بۇيىرادى.

ال ونىڭ داۋىسى... داۋىس – كٶزگە كٶرٸنبەيتٸن اكتەرلٸك. «زولۋشكاداعى» حانزادانىڭ ٷنٸ نەمەسە «مالەفيسەنتاداعى» دياۆالدىڭ سىرى – بۇل تەك دىبىستاۋ ەمەس, بۇل – جان بەرۋ. تىڭداۋشى كەيٸپكەردٸ كٶرمەي تۇرىپ, سەزٸنسە – دەمەك اكتەر ٶز ميسسيياسىن ورىندادى. تيمۋر دەل سول شەكارادان ٶتە العان. ول تەك اكتەر ەمەس. ول – ەنشٸ. «BAQAI» توبى ارقىلى ول ساحنانىڭ باسقا بٸر تىنىسىن اشتى. ەن ايتقاندا – ول سٶزدٸ ەمەس, سەزٸمدٸ ورىندايدى. ەر ەۋەن – ونىڭ ٸشكٸ ەلەمٸنٸڭ جاڭعىرىعى.

بٸراق بۇل جولدىڭ تامىرى تەرەڭدە جاتىر. ونىڭ اتاسى – زەينەل پييازوۆ, ٶزبەكستان مەن قاراقالپاقستاننىڭ حالىق ەرتٸسٸ. بۇل – جاي اتاق ەمەس, بۇل – دەۋٸردٸڭ مويىنداۋى. ول كەزٸندە قازاق ساحناسىنىڭ جارىق جۇلدىزى نۇرمۇحان جانتٶرينمەن بٸرگە بٸلٸم الىپ, قاتار جٷرگەن. ٶنەردٸ بٸرگە تىنىستاعان, بٸرگە كٶتەرگەن بۋىن. اتاسىنىڭ ون ەكٸ پەرزەنتٸنٸڭ تٷگەل ٶنەر جولىنا تٷسۋٸ – بٸر ەۋلەتتٸڭ ەمەس, بٸر مەكتەپتٸڭ تاعدىرى سەكٸلدٸ. سول مەكتەپتٸڭ ٷنٸن بٷگٸن تيمۋر جالعاپ كەلەدٸ.

«ٶنەردٸڭ ەڭ ۇلى قاسيەتٸ – شىندىق» دەگەن ەدٸ لەۆ تولستوي. تيمۋردىڭ ەرەكشەلٸگٸ – سول شىندىقتان قاشپاۋىندا. ول ەر رٶلٸن قايتالاماۋعا تىرىسادى. ەر وبرازدى جاڭادان تۋادى. ٶزٸنە ٶزٸ سىرت كٶزبەن قاراپ, «دۇرىس پا, بۇرىس پا?» دەپ سۇراق قويادى. بۇل – سيرەك قاسيەت. ٶيتكەنٸ اكتەردٸڭ ەڭ ٷلكەن قارسىلاسى – ٶزٸ. ساحنادا ول ٶزٸن ۇمىتادى. ٶزٸن ۇمىتقان سەتتە عانا ول تابادى – كەيٸپكەردٸ, شىندىقتى, كٶرەرمەندٸ. بٸردە سٷيٸنباي بولىپ سٶز وتىن شاشسا, بٸردە قۋات بولىپ كٷلكٸ سىيلايدى. بٸردە مۇقاعالي بولىپ جٷرەككە مۇڭ قۇيادى. بۇل – جاي شەبەرلٸك ەمەس, بۇل – جاننىڭ كەڭدٸگٸ.

ون جىل – ۋاقىتتىڭ ٶلشەمٸ عانا. ال ٶنەردە ۋاقىت ٶلشەنبەيدٸ, ول – سەزٸلەدٸ. تيمۋر پييازوۆتىڭ وسى ون جىلداعى جولى – ٸزدەنٸس پەن ٸشكٸ ٶسۋ, كٷرەس پەن كەمەلدەنۋ. بۇل جول ەلٸ جالعاسادى. ٶيتكەنٸ ونىڭ ٶنەرٸ – توقتاۋدى بٸلمەيتٸن ٶزەن سەكٸلدٸ.
قازاق ساحناسى ەردايىم شىندىقتى ٸزدەگەن. سول شىندىقتى تٸرٸلتٸپ جٷرگەن اكتەرلەر باردا, ٶنەردٸڭ وتى سٶنبەيدٸ. تيمۋر – سول وتتىڭ بٸر ۇشقىنى ەمەس, سول وتتىڭ ٶزٸ.