Alash qozǵalysynyń tarihy - Qazaqstannyń eń tańǵalarlyq jáne qyzyqty betteriniń biri. Dástúrli ekonomika men patriarhaldyq qarym-qatynastardyń artta qalýy, áleýmettik jáne ekonomikalyq qiyndyqtar XX ǵasyrdyń basyndaǵy qazaq qoǵamynyń aldyńǵy qatarly bóligindegi ulttyq sáikestik pen patriotizmdi oiatýǵa serpin berdi.
Bul, eń aldymen, mádenietterdiń ózara yqpaldasýyna, qazaq qoǵamynda intellektýaldy elitanyń jańa urpaǵyn qalyptastyrýǵa, ulttyq jáne musylman rýhani dástúrlerge tárbieleýine, sondai-aq Resei imperiiasynyń joǵary oqý oryndarynda eýropalyq bilim alǵanyn jemisi boldy.
Otansúigishtikke umtylǵan adamdar ózderiniń órkeniet damý joldaryn izdedi, otarshyldyqtan shyn táýeldilikke qalai qol jetkizemiz umtyldy. HH ǵasyrdyń basynda qazaq halqynyń ult-azattyq qozǵalysy men onyń damýynyń jańa kezeńi bastaldy. Qarapaiym kúrestiń dástúrli nysandarynan patshalyq júiesine qarsylyqtyń jańa saiasi ádisterine kóshý tán ereksheligi boldy.
Qaralyp otyrǵan kezeńde qazaq qoǵamynyń ózi siiaqty ult-azattyq qozǵalys birtekti emes edi. Rý-taipalyq qatynastar men kóshpeli demokratiianyń qaldyqtaryn saqtaýmen qatar, kapitalistik qatynastardy qazaq dalasyna enýimen bailanysty jańa áleýmettik-ekonomikalyq jaǵdailar paida boldy. Kapitaldandyrý úderisi óte boiaý damyǵan, soǵan bailanysty qazaq ulttyq býrjýaziia saiasi ómirde jetekshi ról atqara almady. Osyndai jaǵdaiǵa bailanysty azat qozǵalysynyń jetekshiligin ulttyq táýelsizdik ideiasyn dáiekti túrde bildiretin qazaq rýhani jáne intellektýaldy elita óz qolyna aldy. Ult-azattyq qozǵalystyń basshylary Álihan Bókeihanov, Ahmet Baitursynov, Muhamedjan Tynyshpaev, Myrjaqyp Dýlatov, Halel men Jansha Dosmuhamedovtar jáne basqalar. Olardyń kópshiligi joǵary oqý oryndarynyń túlekteri. Mysaly, XIX ǵasyrdyń 20-shy jyldarynan bastap 1917 jylǵa deiin Qazan ýniversitetinde 30-ǵa jýyq jas qazaq bilim aldy, olardyń 17-i zańgerlik bilim aldy, qalǵany - meditsinalyq. Sol kezde Sankt-Peterbor ýniversitetinde 20-ǵa jýyq qazaq stýdentteri joǵary bilimdi, sonyń ishinde Bakytjan Qarataev, Mustafa Shoqai, Jansha Dosmuhamedov jáne basqalar boldy. Keiinirek belgili memlekettik jáne saiasi qairatkerler boldy. Halel Dosmuhamedov Sankt-Peterbýrg áskeri-meditsinalyq akademiiasyn bitirdi, Muhamedjan Tynyshpaev Sankt-Peterbýrg temirjol kóligi institýtyn bitirdi. Tolyq emes derekterge sáikes, revoliýtsiiaǵa deiin shamamen 120 qazaqta joǵary bilimi bar bolǵan, shamamen 700 – orta bilimi boldy. Alash qozǵalysynyń ókilderine dúnietanymyn qalyptastyrý, saiasi tájiribe jinaqtaý jáne tózimdilik mańyzdy kezeń boldy, ol qazaq halqynyń negizgi saiasi jáne áleýmettik-ekonomikalyq talaptary, sondai-aq Memlekettik Dýmada ókildik etý úshin kúres júrgizilgen ótinishterdi uiymdastyrý boldy.
Eń tanymal 1905 jyly Semei oblysy Qarqaraly aýdanynyń 14,5 myń turǵyny «Koiandy» jármeńkesinde petitsiiaǵa qol qoiylǵan. Onyń basty talaptary mádeni jáne ulttyq sipattaǵy máselelerdi sheshýmen shekteldi: olar turatyn jerlerdi ielený quqyǵyn moiyndaý, mekteptegi qazaq tilin oqytýdy mindetti túrde engizý, musylman dinine sáikes dini rásimderdi oryndaý, qazaq tilindegi sot isin júrgizýdi engizý jáne t.b. 1905 jyly Álihan Bókeihanov Máskeýdegi zemstvonyń jáne qalanyń resmi tulǵalarynyń sezinde sóilep, 5 millionǵa teń qazaqtardyń teń quqyqtaryn talap etti. Áleýmettik tapsyrystyń shuǵyl máselelerimen qatar, ol óz sózinde til máselesin, tańdaý erkindigin kóterdi: «Qazaqtardyń tikelei qajettiligi - olardyń ana tilin paidalanýdaǵy erkindigi, ásirese aldaǵy sailaý naýqanyna bailanysty qajet jáne men kongreske suraǵan joldastardyń usynystaryna qosylamyn jergilikti tilderdiń quqyqtaryna qatysty barlyq shekteýlerdi birden joiý týraly aitýǵa bolady».
1906 jyly 15 maýsymda ol birinshi orys Memlekettik Dýmasynda Semei qazaqtarynyń depýtaty bolyp biraýyzdan sailandy. Ókinishke orai, ol óz jumysyna qatysa almady, sebebi ony Pavlodarda úsh ai boiy Omby gýbernatory ustady. Bókeihanov Sankt-Peterborǵa Memlekettik Dýmanyń ydyraýy qarsańynda keldi, sodan keiin ol Finliandiiaǵa, Vyborgke bardy, onda 180 depýtatpen birge Memlekettik Dýmanyń kúshpen taratylýyna qarsy ataqty «Vyborg shaǵymy» qujatyna qol qoidy. Bul úshin ol jazalandy jáne Sankt-Peterbor aýdandyq sotynyń sheshimi qamaýǵa alynyp, keiin Samaraǵa qonystanýǵa májbúr boldy.
Patsha Reseide alǵashqy orys revoliýtsiiasynyń jeńiliske ushyraýynan keiin reaktsiiashil zamany bastaldy. Demonstratsiialar, mitingiler men kezdesýlerge tyiym salynǵan, Oral, Petropavl, Semei, Vernyi, Perovsk jáne basqa da sotsial-demokratiialyq uiymdar jáne kásipodaqtar jiberildi. 1907 jylǵy 3 maýsymda Ekinshi Memlekettik Dýmanyń taratylýy jáne jańa sailaý júiesin engizý týraly zańǵa sáikes, aimaqqa qonystanǵan qazaqtar men basqa ulttar ózderiniń sailaý quqyǵynan aiyryldy. Ulttyq jáne otarshyldyq qysymyn kúsheitý, tsarizmniń agrarlyq saiasaty, kapitalistik qatynastardy aimaqtyń áleýmettik-ekonomikalyq ómirine enýi qazaq halqynyń ulttyq ózin-ózi tanýynyń ulǵaiýyna sebep boldy.
Soǵys eldegi jalpyǵa ortaq daǵdarystyń jetilý úderisin jedeldetti, onyń eń úlken kórinisi - 1916 j. ult-azattyq kóterilis boldy, ol Qazaqstan jáne Ortalyq Aziianyń barlyq derlik aimaqtaryn silkindirdi. Tóńkeristiń tikelei sebebi – 25 maýsymnan bastap patshanyń Qazaqstan, Ortalyq Aziia jáne 19-43 jastaǵy «bóten» erlerdiń tyldyq jumystarǵa alý týraly jarlyǵy. Qazaqstan men Ortalyq Aziiadan 400 myń adam tyldyq jumystarǵa qatysý kerek edi. Birtindep ózdiginen júretin qozǵalys uiymdasqan sipatqa ie boldy: onyń tanymal kóshbasshylary Amangeldi Imanov, Alibi Jangeldin jáne Tokash Bokin bastaǵan Torǵai men Jetisýdaǵy iri ortalyqtary paida boldy. Tóńkeris patsha áskeri saiasatyna jáne belgili bir dárejede aýyldyń feodaldyq-joǵarǵy toptaryna qarsy áskeri-otarshyldyqty jáne keń aýqymdy orys saiasatyna qarsy baǵyttalǵan ulttyq-azattyq qozǵalysqa ainaldy.
Aqpan revoliýtsiiasynyń basty ereksheligi - elde eki jaqty bilik - býrjýaziialyq ýaqytsha úkimet pen jumysshylar men sarbazdardyń keńesteri quryldy. Birinshisi - áskeri gýbernatorlardy, general-gýbernatorlardy jáne kolonialdyq ákimshiliktiń laýazymdy tulǵalaryn bilikten alyp tastady. Onyń ornyna oblystyq komissarlar, azamattyq atqarýshy komitet, koalitsiia komiteti jáne basqalary boldy.
Degenmen, Qazaqstanda Ýaqytsha Úkimet ulttyq máseleni jáne agrarlyq máseleni sheshe almady. Bul úkimet qazaqtardyń ózin-ózi basqarý avtonomiia máselesin, basqa ezilgen halyqtar siiaqty, ol durys jáne ádiletti sheshýge asyqpady. Álihan Bókeihanov sol kezde bylai aitty: «Kadet partiiasy ulttyq avtonomiia qarsy. Biz ulttyq avtonomiia qurýǵa umtylamyz, «Alash» týyn kóteremiz. Men kadet partiiasynyń shyǵýǵa jáne «Alash partiiasyn» uiymdastyrý týraly sheshim qabyldadym».
Osy jaǵdaida qazaq liberaldyq qozǵalysynyń basshylary Búkilqazaq kongresin ótkizýdi jedeldetý týraly sheshim qabyldady. Qazaqstannyń barlyq túkpirleriniń ókilderi qatysqan alǵashqy Búkilqazak sezi Orynborda 1917 jylǵy 21-26 shildede ótti. Resei Federatsiiasynyń quryltai jinalysyna sailanǵanǵa deiin jariialanǵan «Alash» partiiasynyń baǵdarlamasynyń jobasy jalpyǵa birdei sailaý quqyǵy, proportsionaldy ulttyq ókildigi, demokratiialyq Resei Federatsiiasynyń prezidenti men zańnamalyq dýmasy, Reseidi quraityn avtonomiia teńdigi, demokratiialyq erkindik, memleketten shirkeý/meshit bólinýi, tilderdiń teńdigi jáne t.b. 1917 jyly qarashada Quryltai jinalysyna sailaýda Alash partiiasy kópshilik daýyspen jáne 43 oryndy ielendi. Quryltai jinalysynda (262 404) sailaýda alǵan daýystar sany boiynsha Alash Reseide Qazan tóńkerisi qarsańynda bolǵan elý partiia arasynda 8-shi orynǵa ie boldy. 1917 jyly jeltoqsanda ekinshi Jalpy Kongreste Alash avtonomiiasy jariialandy jáne «Alash-Orda» dep atalatyn ýaqytsha halyqtyq keńes quryldy. Alash avtonomiiasynyń konstitýtsiiasynyń keiinnen rastalýy Búkilreseilik quryltai jinalysynda qarastyrylǵanyn josparlanǵan bolatyn.
Táýelsizdik avtonomiia túrinde tolyq táýelsizdik degendi bildirmeidi. Osy suranymda Alashtyń kóshbasshylary Reseidiń saiasi jáne ekonomikalyq júiesinde tereń integratsiiany eskere otyryp, obektivti bolýǵa tyrysty. Ortalyqtyń ókilettikteri men avtonomiialardyń egjei-tegjeili belgilenýi keiingi kelisimder men zańdarmen retteletin bolatyn. Alash-Ordanyń kóshbasshysy Álihan Bókeihanov qabyldanǵan odaqtastaryna úndeýinde Alash halqynyń arasynda «separatizmge umtylys» bolǵamaǵanyn málimdedi. Biz Uly demokratiialyq Reseimen biriktik».
«Alash» partiiasynyń basshylary qazan tóńkerisin jaqsy qabyldanǵan joq. Ahmet Baitursynov keiinirek Aqpan tóńkerisin durys túsindik jáne qazaqtar qýanyshymen qarsy alǵanyn aitqan edi, óitkeni, birinshiden, olardy patsha úkimetiniń ezgisinen jáne zorlyq-zombylyqtan bosatty, ekinshiden, ózderin basqarýǵa degen armandaryn júzege asyrýǵa degen úmitin nyǵaitty. Ekinshi tóńkeris qazaqtarǵa túsiniksiz bolǵan: jaiylymdar men kapitaldyń saralanýy bolmaǵan, tipti olardyń múlikteri basqa halyqtar siiaqty erekshelenbegen. Qazan tóńkerisi qazaqtardy syrtqy kórinisterimen qorqytty. Bolshevik qozǵalysynyń zorlyq-zombylyǵy, qaraqshylyǵy, diktatorlyq biligi soǵan sebep.
Keńestik bilik qurǵan kezde «Alash» partiiasynyń jańa bilik organdarymen qarym-qatynasy kompromisten turdy. Birqatar qalalarda - jergilikti Keńesterdiń biligi bolshevikterdiń qolynda bolǵan - Petropavl, Perovsk (qazirgi Qyzylorda), Áýlie Ata (qazirgi Taraz), «Alash» belsendileri repressiiaǵa ushyrady. Tek Semei, Vernyi (Almaty) jáne basqa da jerlerde názik, qysqa merzimdi yntymaqtastyq olardyǵ arasynda ornatyldy.
Sonymen birge, partiialar bir-birine senbedi, sebebi árqaisysy ózderiniń saiasi maqsattaryna umtyldy: Keńes Odaǵynyń basshylary Alash belsendileri arqyly qazaq halqyna óz yqpalyn kúsheitýge tyrysty, Alash kóshbasshylary Keńes ókimetin resmi qoldaý kórsetkende, jańa bilikti ishinen «suiyltý» saiasatyn júrgizdi.
Alash qozǵalysynyń eń bastysy - Otanǵa jáne bizdiń halqymyzǵa degen súiispenshilikke, ózimshildikke, adaldyq pen abyroiǵa, eńbek pen bilimge degen qurmetke, mindetke adaldyǵymyzǵa, joǵary murattarǵa qurbandyqqa baratyn máńgilik qundylyqtarǵa arnaldy.
Sol jyldarda Alash qozǵalysynyń ókilderi, olardyń jaqtastary júzege uly gýmanitarlyq missiiany asyrǵan eken. Stalinizm jaǵdaiynda uzaq ýaqytqa sozylǵan tyiymdarǵa qaramastan jáne olardyń murasynyń bir bóligin joǵaltqanyna qaramastan, Alash qozǵalysynyń arqasynda 20-shi ǵasyrda qazaq qoǵamnyń buryn-sońdy bolmaǵan mádeni progresi úshin kóptegen negizderin qurdy jáne nyǵaitty.
Bizdiń oiymyzsha, eger tarih Qazaqstannyń men Alashtyń uly uldaryna 20 ǵasyrdyń basynda barlyq ideialary júzege asyrýǵa múmkindik berse, onda Qazaqstan ekinshi Japoniiaǵa ainalýǵa tolyq múmkindik bolatyn edi. Bul el HIH ǵasyrdyń úshinshi jartysynda tarihta «Meidzi revoliýtsiiasy» dep reformalardy jasady jáne zamanǵa sai Japoniiany dúniege ákeldi. Ortaǵasyrlyq dáýirde artta qalǵan elden Aziia kontinentindegi jáne álemdik qaýymdastyqtaǵy zamanaýi kúshke ainaldyrdy. Bundai damý jolyna HH ǵasyrdyń birinshi jartysynda Alash qairatkerleri óz týǵan eldi de ákeletin bolatyn edi!
Kerimsal Jubatqanov,
Qazaq-Orys Halyqaralyq Ýniversiteti dotsenti, tarih ǵylymnyń kandidaty
