Abai vmeshal v sebia ves mir.
S.N.Markov.
Iá, orystyń aqjúrek uly, halqymyzdyń adal dosy, aqynjandy jihankez jazýshy osylai dep jazdy. ’’Abai óz boiyna búkil álemdi syiǵyzǵan’’. Qalai dál taýyp aitqan! Shynynda da uly aqynnyń sanasyndaǵy dúnie shalqar da keń. Shyǵys pen Batys ta, Tústik pen Teristik te – tórtkil dúnie onyń sara sanasynda toqailasyp tabysqan. Abai alashqa hám adamzatqa aqyndyǵymen qosa aqylmandyǵymen de qymbat. Aqynnyń dúniedegi sanasy sara da dara edi. Tereń de meimaza oily, atoishyl da kúresker rýhty edi. Abai - qazaqtyń ulttyq filosofiiasynyń negizin salýshy, jaratylys pen bolmystyń qupiiasyna, tabiǵat pen qoǵamnyń, zaman men adamnyń syryna tereń boilaǵan kemeńger oishyl. Sodan da ony qazaqtyń uly aqyny ári oishyly desedi. Sodan da ’’Abai dana, Abai dara qazaqta’’ deimiz. Qazaqta arqaly aqyn kóp, kemel oily kemeńger az. Sondyqtan da ony ALAShTYŃ AQYLMANY deimiz.
’’Abai óz boiyna búkil álemdi syiǵyzǵan’’. Osy bir aýyz sózben bári aitylǵan. Osynaý qysqa da nusqa sózderge alyp-qosýdyń ózi artyq bolar edi. Alaida Abaidy qalai tanyp-biletinimizdi búgin aitpasaq, qashan aitamyz? Syrt kózben qarasaq, ol shyn mánisinde joǵary mádenietti adam bolǵan edi. Ataqty amerikan saiahatshysy, aty shýly ’’Sibir jáne jer aýdarylý’’ kitabynyń avtory Djon Kennan tańdanysy men súisinisin jasyrmai Semeide Bokldi oqyǵan bir egde qazaqpen kezdeskenin jazdy.
Sol egde qazaǵy Abai edi. Alaida ol Bokldi ǵana oqyp qoiǵan joq. Ol orys, parsy poeziiasyn jatqa bildi jáne túpnusqasynda oqydy, sýfistik ádebietpen ainalysty. Shyǵys pen Batys oishyldarynyń ańsarlarymen (traktat) tanysty.
Basqasyn bylai qoiǵanda, sonaý jetpisinshi jyldary stýdent kezimde men onyń ’’Adam bir boq kótergen boqtyń qaby…’’ degen siiaqty óleńderinen ekzistentsialistik saryndardy da baiqaǵanymdy jasyra almaimyn… Árine, búl zerttep, zerdelei túsetin másele. Desek te, sol kezde aitqan keibir oilarymdy tam-tumdap jetkize keteiin, artyqtyǵy bolmas.
Teginde basqa aqyndarda bardy da, joqty da Abaidan izdeimiz ǵoi. Baǵzy-baiaǵy grek filosoftarymen syrlasqan, Platon, Aristotel, Sokratpen, Ál-Farabi, Háiiammen muńdasqan, Spinoza, Lokk, Rýssomen tildesken, Belinskii, Dobroliýbov, Chernyshevskiimen sher tarqatysyp, oi ormanyna sherý tartqan Abai, pozitivist Gerbert Spenserdi de bilgen Abai, osy bir ’’ómir filosofiiasy’’, ’’tirshilik’’ (’’ómir súrý’’) filosofiiasy degenderdi termin túrinde bolsa da, túsinik-málimet túrinde bolsa da estýi haq. Estimegen kúnniń ózinde dáiimi abailap júretin, júregi sezimtal aqyn, miy alǵyr oishyl sezbedi deisiz be?! Sezbegeni mynaý bolsa:
Adam bir – boq kótergen boqtyń qaby,
Boqtan sasyq bolarsyń ólseń taǵy.
Menimen sen teń be dep maqtanasyń,
Bilimsizdik belgisi - ol baiaǵy.
Keshe bala eń, keldiń ǵoi talai jasqa,
Kóz jetti bir qalypta tura almasqa.
Adamdy súi, allanyń hikmetin sez,
Ne qyzyq bar ómirde onan basqa?!
Abai bul óleńin egdelengen shaǵynda, 1899 jyly jazǵan. Ómirdiń máni týraly tolǵanady, anyq ekzistentsialistik saryn bar. Ómirdiń ótkinshiligin bildiredi. ómirdiń máni adamdy súiý, allanyń qudiretin seziný degen oidy aitqan. Kórdińiz be, ashy shyndyqty qansha ashyq aitsa da, aqyrynda adamdy jek kórýge emes, súiýge meńzegen. Bul ’’Tirshilik’’ filosofiiasymen kelisimge kele almaityn tujyrym. Al ekinshi oiyna keletin bolsaq, Abai din jóninde ózine-ózi qaishy kelip otyrǵan. Ol myna bir óleńinde bylai deidi:
Kúni-túni oiymda bir-aq táńiri,
Ózine qumar qylǵan onyń ámiri.
Hallaqqam maquluq aqyly jete almaidy,
Oimen bilgen nárseniń bári – dáhri.
Ózgeni aqyl-oiǵa qondyrady,
Bile almai bir táńirini boldyrady.
Talyp uiyqtap, kózińdi ashysymen,
Talpynyp taǵy da oilap zor qylady.
Kórip otyrsyzdar, alǵashqy eki jolynda táńirige tabynatynyn bildiredi. Kelesi joldarda jaratýshyǵa jandy nárseniń (adamnyń) aqyly jete almaidy, oimen bilgen nárseniń bári – dinsiz deidi. Bul oilarda keibir ekzistentsialistik saryndar bar dep aitýǵa bolady. Dini ekzistentsialister de qudaidy ’’absoliýtti Men’’, ol jóninde oilaýdyń qajeti joq, óitkeni oǵan adam aqyly jetpeidi; ’’bos áýreshilik’’ demei me? ’’Bile almai bir táńirini boldyrady’’ dep, Abai da bul oidy dáiektegendei bolady, biraq sóite tura adamnyń oilamai qoimaitynyn eskertedi.
Mine, qazir jaratylystaný ǵylymdary, onyń ishinde astrofizika edáýir damyǵan kezde, ulybritaniialyq astrofizik, qara qurdym tylsymyn zerdelegen zerek ǵalym Stiven Hoking óziniń «Kratkaia istoriia vremeni /ot bolshogo vzryva do chernyh dyr» degen eńbeginde kózimiz kórip otyrǵan Ǵalamǵa alyp kelgen bastapqy sharttardyń qalai ornyqqanyn bilgisi kelip otyryp: «Odin vozmojnyi otvet – eto skazat, chto Bog vybral nachalnýiý konfigýratsiiý Vselennoi iz soobrajenii, poniat kotorye nam ne dano...» dep, bir ǵasyrdan astam ýaqyttan keiin Abaidyń dárgúmán oiyn qaitalaǵandai bolady.
Endi úshinshi shýmaǵyn tyńdap kórińiz:
Kóńilge shek, shúbáli oi almaimyn,
Sonda da ony oilamai qoia almaimyn.
Aqyldyń jetpegeni arman emes,
Qumarsyz qur múlgýge toia almaimyn, - dep, ne deseńiz de ’’qur múlgýge toia almaitynyn’’ aitady. Qalai degenmen, bilmekke qumar aqyn oi, tanym jaǵyna shyǵady.
Myń da bir shúkir, búginde qazaqtar óz Abaiyn maqtan ete alady. Zarzamandar men kerzamandar kelmeske ketti. Zamanaqyrdyń da betin aýlaq qylsyn. Zamanaqylǵa bet burǵan syńailymyz.
Sonyń bir jarqyn dáleli, halqymyz óz aqylmanynyń ǵaqliialarynyń, óleńderi men ánderiniń, onyń aiaýly esiminiń qadyr-qasietin jyldan-jylǵa, kúnnen-kúnge uǵyna, kieli tuta túskendei. Ol shyn mánisinde lek-legimen kelip jatqan jańa urpaqtardy pármendi de ilandyrǵysh kúsh-qýaty mol sarqylmaityn asyl sóz qainarymen sýaratyn ulttyq rýhani sýbstratqa ainaldy.
Abai rýshyldyq ústem qurǵan zamanda odan biik turdy. ’’Qairan sózim qor boldy Tobyqtynyń ezine’’, ’’El búligi Tobyqty’’ dep týra bide týǵan joq ekendigin tanytty. Al endi bizder kelip jalpyadamzattyq qundylyqtarǵa bet burǵan búgingi zamanda óz taipalarymyz ben rýlarymyzǵa shań tigizbei, jer-kókke syiǵyzbai marapattap, solardy ózimizge halyq atynan buryn maqtanysh tutyp máz bolyp júrgenimizge jol bolsyn?!..
Abai rý túgili qazaqtan asyp, búkil adamzattyq deńgeige kóterildi. Oǵan ’’Ákeniń balasy – adamnyń dushpany. Adamnyń balasy – baýyryń’’ degen asyl sózderi jarqyn dálel. Sodan da Abaidy biz, keibir zamandastarymyz jańsaq paiymdaǵandai, árýaqtary riza bolǵyr Aqsopynyń záýzaty, Tobyqtynyń balasy, qaradan shyqqan sultan Qunanbai qajynyń uly bolǵandyqtan, ia bolmasa naǵashysy men qaiyn jurty qarakesek bolǵandyqtan pir tutpaimyz. Atanyń balasy emes, Alashtyń balasy bolǵandyqtan pir tutamyz. Halqynyń balasy bola bilgen ol, halqynyń Danasy da bola bildi. Óz halqynyń jaqsysyn asyra bilgen ol:
Boldy da partiia,
El ishi jaryldy.
Áýremin men tyia,
Daýyń men sharyńdy, - dep, jamanyn da jasyra almady. Al ’’Bas-basyna bi bolǵan óńkeiqiqym, mineki, ketirdi ǵoi eldiń siqyn’’ degen sózderi júzge bólinip júz shaiysqan, taipaǵa bólinip taitalasqan, rýǵa bólinip ustasqan qandastarymyzǵa búgin de sabaq bolsa kerek-ti. Óitkeni ol ’’Malym – janymnyń sadaǵasy, janym – arymnyń sadaǵasy’’ dep biletin halyqtyń ar-uiaty bolǵan edi. Sodan da biz ony ALAShTYŃ ARY MEN ABYROIY deimiz.
Myńmen jalǵyz alysqan Abaidyń ómirlik jáne ádebi joly soqtyqpaly da soqpaqsyz bolǵandyǵyn biz, árine, onyń óz shyǵarmalarynan jáne uly Muhańnyń eńseli epopeiasynan oqyp bildik. Desek te, kózi tirisinde óz óleńderiniń birde-bir jariialanymy men basylymyn kórmegen, jazmyshtyń mazaǵy men taǵdyrdyń tálkegine ushyraǵan onyń shyǵarmashylyq kúsh-qýatyna taǵy bir márte qalaisha tań qalmassyń?! Tolyqtai derlik shyǵarmashylyq jalǵyzdyqta (qasynda, árine ǵoi, teń keletin eshkim joq bolatyn) júrip kúresken, qalam ustaǵan, aqylyn aitqan, ol az deseńiz – eksperiment jasaǵan onyń kúshti de ómirsheń rýhyna eriksiz bas iesiń.
Abaidyń kózi tirisinde kórgen kóreshegi azdai, ózi dúnieden ótkennen keiingi taǵdyry da kúrdeli boldy. Ol qubylyp otyratyn ideologiialyq jáne áleýmettik sitýatsiialarǵa sáikes birde talaily, endi birde talaisyz bolyp alma-kezek aýysqan kúi tanytty. Degenmen de ulttyq rýhani ózin-ózi taný zerdesinde birtin-birtin ózine laiyqty ornyn aldy. Endigi Abaidy tanýda saiasat yqpalynan, ýaqyt qyspaǵynan sytylyp shyqqan shaqta azat eldiń azat oiymen, azat júregimen, azat zerdesimen Abaidy qaita oqyp, qaita tanýǵa tiistimiz.
Sondai-aq Abaidyń ádebi shyǵarmashylyǵy qazaq elinen tysqary jerlerge de kibirtiktep, baiaýlap shyqty. Aýdarmalary álsiz boldy jáne túpnusqaǵa parapar kelmeitin. Dúbára jaǵdai qalyptacty: qazirgi zamanǵy qazaq ádebietiniń moiyndalǵan negizin qalaýshy oryssha sóilep kete almady da, Abaimen álsiz, eskirgen tárjimalar arqyly tanysqysy kelgenderdiń báriniń boiynda tosyrqaýshylyq pen senimsizdik týǵyzdy. Osydan kelip eski tárjimalardy qaita qaraý qajettiligi týyndady. Sonyń sáti birtin-birtin túsip kele jatqan siiaqty. Respýblikamyzda da, Reseide de aýdarmashylardyń jańa legi kelip qosyldy. Sóz joq, Abai basqa tilderge kóbine orys tili arqyly ótedi.
Búgin tańda Abai aǵylshynsha, frantsýzsha, qytaisha sóilei bastady. Alashtyń Abaiy Adamzattyń Abaiyna ainalyp, IýNESKO sheńberinde onyń bir jarym ǵasyrlyq mereitoiyn osydan 20 jyl buryn búkil álem atap ótti. Abaidyń kóptegen tilde sóilegeni, ony tórtkil dúnieniń tani bastaǵany ǵanibet. Alaida Abaidyń tilinde eń áýeli ózimizdiń sóilegenimiz jón. Abaidy eń áýeli ózimizdiń tanyp-bilýimiz lázim. Óitkeni, Abaidy taný degenimiz ózimizdi ózimiz taný bolyp shyǵady. ABAITANÝ – ALAShTANÝ.
Abaitaný
Tún-túnekte jarq etken ol bir Mazdaq,
Ot pen nurdan jaralǵan bolmys ǵajap.
Jol nusqamaq maqsutpen qairan jurtqa,
San qiyrdy sholady oishyl qazaq.
Mesheýliktiń sógiltip qabyrǵasyn,
Selt etkizgen múlgigen ǵasyrlasyn.
Qalyń elin uiqydan oiatam dep,
Dabyl qaǵyp ótkizgen ǵumyr jasyn.
Júgingen kep aldyna urpaq talai,
Ádil sózin aitqan ol bultaqtamai.
Soqtyqpaly, soqpaqsyz jol kezdesse,
Tótep bergen taiqymai, syrǵaqtamai.
Arqa súiep talap pen yjdihatqa,
Oi-tolǵamyn túsirgen qusni hatqa.
«Ǵaqliiadan» bastalǵan Shyndyqtaný,
Ulasypty «Ǵaqliat-tasdiqatqa».
Bolmasam da bolam dep uqsap baqtym,
Káýsar jyrǵa bas qoidym – sýsap qappyn...
Dáp bir Shyǵys shynary qoldaǵandai,
Dala kezsem, taý kezsem – yrǵaq taptym.
Jyly júrek, izgi jan aqylǵa bai,
Basalqyly ár sózi jarqyn qandai!
Bir noianyń bolsam men jarar edi,
Óleń-sózdiń patshasy, hakim Abai?!..
Ketse jasyp qairat pen qalǵyp namys,
Qairaqqa sap nege biz janymaimyz?
Ózimizdi ózgeden tanyǵansha,
Ózimizden nege biz tanymaimyz?..
Erteńine kóz tastap senimmenen,
Bar kemtigin kótergen tózimmenen.
Óz boiyna syiǵyzsa bar álemdi,
Óz elinen boi tartyp bezinbegen.
Tereń bilip ekenin dala muńdy,
Shýaǵyna bólegen sana nurly.
Óz halqynyń balasy bola bilgen,
Óz halqynyń Danasy bola bildi.
Sher-shemeniń, qaiǵyń men muń-zaryń da,
Armanyń men muratyń, ańsaryń da,
Kúdigiń men kúmániń, úmitiń men
Senimiń de – Abaidyń jyrlarynda.
Asyl murat – byqsymai laýlai janý,
Adamzattyń kóshinen qalmai damý.
Alash ózin Abaisyz tani almas,
Alashtaný degenim Abaitaný!
Sábit BEKSEIIT,
aqyn, Qazaqstan Jazýshylar
odaǵynyń múshesi, Túrksoidyń
«Uly Túrik qyrany» medaliniń
iegeri.
Ult portaly
