الاشتىڭ اقىلمانى

اباي ۆمەششال ۆ سەبيا ۆەس مير.

س.ن.ماركوۆ.

يە, ورىستىڭ اقجٷرەك ۇلى, حالقىمىزدىڭ ادال دوسى, اقىنجاندى جيھانكەز جازۋشى وسىلاي دەپ جازدى. ’’اباي ٶز بويىنا بٷكٸل ەلەمدٸ سىيعىزعان’’. قالاي دەل تاۋىپ ايتقان! شىنىندا دا ۇلى اقىننىڭ ساناسىنداعى دٷنيە شالقار دا كەڭ. شىعىس پەن باتىس تا, تٷستٸك پەن تەرٸستٸك تە – تٶرتكٸل دٷنيە ونىڭ سارا ساناسىندا توقايلاسىپ تابىسقان. اباي الاشقا ھەم ادامزاتقا اقىندىعىمەن قوسا اقىلماندىعىمەن دە قىمبات. اقىننىڭ دٷنيەدەگٸ ساناسى سارا دا دارا ەدٸ. تەرەڭ دە مەيمازا ويلى, اتويشىل دا كٷرەسكەر رۋحتى ەدٸ. اباي - قازاقتىڭ ۇلتتىق فيلوسوفيياسىنىڭ نەگٸزٸن سالۋشى, جاراتىلىس پەن بولمىستىڭ قۇپيياسىنا, تابيعات پەن قوعامنىڭ, زامان مەن ادامنىڭ سىرىنا تەرەڭ بويلاعان كەمەڭگەر ويشىل. سودان دا ونى قازاقتىڭ ۇلى اقىنى ەرٸ ويشىلى دەسەدٸ. سودان دا ’’اباي دانا, اباي دارا قازاقتا’’ دەيمٸز. قازاقتا ارقالى اقىن كٶپ, كەمەل ويلى كەمەڭگەر از. سوندىقتان دا ونى الاشتىڭ اقىلمانى دەيمٸز.

’’اباي ٶز بويىنا بٷكٸل ەلەمدٸ سىيعىزعان’’. وسى بٸر اۋىز سٶزبەن بەرٸ ايتىلعان. وسىناۋ قىسقا دا نۇسقا سٶزدەرگە الىپ-قوسۋدىڭ ٶزٸ ارتىق بولار ەدٸ. الايدا ابايدى قالاي تانىپ-بٸلەتٸنٸمٸزدٸ بٷگٸن ايتپاساق, قاشان ايتامىز? سىرت كٶزبەن قاراساق, ول شىن مەنٸسٸندە جوعارى مەدەنيەتتٸ ادام بولعان ەدٸ. اتاقتى امەريكان ساياحاتشىسى, اتى شۋلى ’’سٸبٸر جەنە جەر اۋدارىلۋ’’ كٸتابىنىڭ اۆتورى دجون كەننان تاڭدانىسى مەن سٷيسٸنٸسٸن جاسىرماي سەمەيدە بوكلدٸ وقىعان بٸر ەگدە قازاقپەن كەزدەسكەنٸن جازدى.

سول ەگدە قازاعى اباي ەدٸ. الايدا ول بوكلدٸ عانا وقىپ قويعان جوق. ول ورىس, پارسى پوەزيياسىن جاتقا بٸلدٸ جەنە تٷپنۇسقاسىندا وقىدى, سۋفيستٸك ەدەبيەتپەن اينالىستى. شىعىس پەن باتىس ويشىلدارىنىڭ اڭسارلارىمەن (تراكتات) تانىستى.

باسقاسىن بىلاي قويعاندا, سوناۋ جەتپٸسٸنشٸ جىلدارى ستۋدەنت كەزٸمدە مەن ونىڭ  ’’ادام بٸر بوق كٶتەرگەن بوقتىڭ قابى…’’ دەگەن سيياقتى ٶلەڭدەرٸنەن ەكزيستەنتسياليستٸك سارىنداردى دا بايقاعانىمدى جاسىرا المايمىن… ەرينە, بٷل زەرتتەپ, زەردەلەي تٷسەتٸن مەسەلە. دەسەك تە, سول كەزدە ايتقان كەيبٸر ويلارىمدى تام-تۇمداپ جەتكٸزە كەتەيٸن, ارتىقتىعى بولماس.

تەگٸندە باسقا اقىنداردا باردى دا, جوقتى دا ابايدان ٸزدەيمٸز عوي. باعزى-باياعى گرەك فيلوسوفتارىمەن سىرلاسقان, پلاتون, اريستوتەل, سوكراتپەن, ەل-فارابي, ھەيياممەن مۇڭداسقان, سپينوزا, لوكك, رۋسسومەن تٸلدەسكەن, بەلينسكيي, دوبروليۋبوۆ, چەرنىشەۆسكييمەن شەر تارقاتىسىپ, وي ورمانىنا شەرۋ تارتقان اباي, پوزيتيۆيست گەربەرت سپەنسەردٸ دە بٸلگەن اباي, وسى بٸر ’’ٶمٸر فيلوسوفيياسى’’, ’’تٸرشٸلٸك’’ (’’ٶمٸر سٷرۋ’’) فيلوسوفيياسى دەگەندەردٸ تەرمين تٷرٸندە بولسا دا, تٷسٸنٸك-مەلٸمەت تٷرٸندە بولسا دا ەستۋٸ حاق. ەستٸمەگەن كٷننٸڭ ٶزٸندە دەيٸمٸ ابايلاپ جٷرەتٸن, جٷرەگٸ سەزٸمتال اقىن, ميى العىر ويشىل سەزبەدٸ دەيسٸز بە?! سەزبەگەنٸ مىناۋ بولسا:

ادام بٸر – بوق كٶتەرگەن بوقتىڭ قابى,

بوقتان ساسىق بولارسىڭ ٶلسەڭ تاعى.

مەنٸمەن سەن تەڭ بە دەپ ماقتاناسىڭ,

بٸلٸمسٸزدٸك بەلگٸسٸ - ول باياعى.

كەشە بالا ەڭ, كەلدٸڭ عوي تالاي جاسقا,

كٶز جەتتٸ بٸر قالىپتا تۇرا الماسقا.

ادامدى سٷي, اللانىڭ حيكمەتٸن سەز,

نە قىزىق بار ٶمٸردە ونان باسقا?!

اباي بۇل ٶلەڭٸن ەگدەلەنگەن شاعىندا, 1899 جىلى جازعان. ٶمٸردٸڭ مەنٸ تۋرالى تولعانادى, انىق ەكزيستەنتسياليستٸك سارىن بار. ٶمٸردٸڭ ٶتكٸنشٸلٸگٸن بٸلدٸرەدٸ. ٶمٸردٸڭ مەنٸ ادامدى سٷيۋ, اللانىڭ قۇدٸرەتٸن سەزٸنۋ دەگەن ويدى ايتقان. كٶردٸڭٸز بە, اششى شىندىقتى قانشا اشىق ايتسا دا, اقىرىندا ادامدى جەك كٶرۋگە ەمەس, سٷيۋگە مەڭزەگەن. بۇل ’’تٸرشٸلٸك’’ فيلوسوفيياسىمەن كەلٸسٸمگە كەلە المايتىن تۇجىرىم. ال ەكٸنشٸ ويىنا كەلەتٸن بولساق, اباي دٸن جٶنٸندە ٶزٸنە-ٶزٸ قايشى كەلٸپ وتىرعان. ول مىنا بٸر ٶلەڭٸندە بىلاي دەيدٸ:

كٷنٸ-تٷنٸ ويىمدا بٸر-اق تەڭٸرٸ,

ٶزٸنە قۇمار قىلعان ونىڭ ەمٸرٸ.

حاللاققام ماقۇلۇق اقىلى جەتە المايدى,

ويمەن بٸلگەن نەرسەنٸڭ بەرٸ – دەھرٸ.

ٶزگەنٸ اقىل-ويعا قوندىرادى,

بٸلە الماي بٸر تەڭٸرٸنٸ بولدىرادى.

تالىپ ۇيىقتاپ, كٶزٸڭدٸ اشىسىمەن,

تالپىنىپ تاعى دا ويلاپ زور قىلادى.

كٶرٸپ وتىرسىزدار, العاشقى ەكٸ جولىندا تەڭٸرٸگە تابىناتىنىن بٸلدٸرەدٸ. كەلەسٸ جولداردا جاراتۋشىعا جاندى نەرسەنٸڭ (ادامنىڭ) اقىلى جەتە المايدى, ويمەن بٸلگەن نەرسەنٸڭ بەرٸ – دٸنسٸز دەيدٸ. بۇل ويلاردا كەيبٸر ەكزيستەنتسياليستٸك سارىندار بار دەپ ايتۋعا بولادى. دٸني ەكزيستەنتسياليستەر دە قۇدايدى ’’ابسوليۋتتٸ مەن’’, ول جٶنٸندە ويلاۋدىڭ قاجەتٸ جوق, ٶيتكەنٸ وعان ادام اقىلى جەتپەيدٸ; ’’بوس ەۋرەشٸلٸك’’ دەمەي مە? ’’بٸلە الماي بٸر تەڭٸرٸنٸ بولدىرادى’’ دەپ, اباي دا بۇل ويدى دەيەكتەگەندەي بولادى, بٸراق سٶيتە تۇرا ادامنىڭ ويلاماي قويمايتىنىن ەسكەرتەدٸ.

مٸنە, قازٸر جاراتىلىستانۋ عىلىمدارى, ونىڭ ٸشٸندە استروفيزيكا ەدەۋٸر دامىعان كەزدە, ۇلىبريتانييالىق استروفيزيك, قارا قۇردىم تىلسىمىن زەردەلەگەن زەرەك عالىم ستيۆەن حوكينگ ٶزٸنٸڭ «كراتكايا يستورييا ۆرەمەني /وت بولشوگو ۆزرىۆا دو چەرنىح دىر» دەگەن ەڭبەگٸندە كٶزٸمٸز كٶرٸپ وتىرعان عالامعا الىپ كەلگەن باستاپقى شارتتاردىڭ قالاي ورنىققانىن بٸلگٸسٸ كەلٸپ وتىرىپ: «ودين ۆوزموجنىي وتۆەت – ەتو سكازات, چتو بوگ ۆىبرال ناچالنۋيۋ كونفيگۋراتسييۋ ۆسەلەننوي يز سووبراجەنيي, پونيات كوتورىە نام نە دانو...» دەپ, بٸر عاسىردان استام ۋاقىتتان كەيٸن ابايدىڭ دەرگٷمەن ويىن قايتالاعانداي بولادى.

ەندٸ ٷشٸنشٸ شۋماعىن تىڭداپ كٶرٸڭٸز:

كٶڭٸلگە شەك, شٷبەلٸ وي المايمىن,

سوندا دا ونى ويلاماي قويا المايمىن.

اقىلدىڭ جەتپەگەنٸ ارمان ەمەس,

قۇمارسىز قۇر مٷلگۋگە تويا المايمىن, - دەپ, نە دەسەڭٸز دە ’’قۇر مٷلگۋگە تويا المايتىنىن’’ ايتادى. قالاي دەگەنمەن, بٸلمەككە قۇمار اقىن وي, تانىم جاعىنا شىعادى.

مىڭ دا بٸر شٷكٸر, بٷگٸندە قازاقتار ٶز ابايىن ماقتان ەتە الادى. زارزاماندار مەن كەرزاماندار كەلمەسكە كەتتٸ. زاماناقىردىڭ دا بەتٸن اۋلاق قىلسىن. زاماناقىلعا بەت بۇرعان سىڭايلىمىز.

سونىڭ بٸر جارقىن دەلەلٸ, حالقىمىز ٶز اقىلمانىنىڭ عاقلييالارىنىڭ, ٶلەڭدەرٸ مەن ەندەرٸنٸڭ, ونىڭ اياۋلى ەسٸمٸنٸڭ قادىر-قاسيەتٸن جىلدان-جىلعا, كٷننەن-كٷنگە ۇعىنا, كيەلٸ تۇتا تٷسكەندەي. ول شىن مەنٸسٸندە لەك-لەگٸمەن كەلٸپ جاتقان جاڭا ۇرپاقتاردى پەرمەندٸ دە يلاندىرعىش كٷش-قۋاتى مول سارقىلمايتىن اسىل سٶز قاينارىمەن سۋاراتىن ۇلتتىق رۋحاني سۋبستراتقا اينالدى.

اباي رۋشىلدىق ٷستەم قۇرعان زاماندا ودان بيٸك تۇردى. ’’قايران سٶزٸم قور بولدى توبىقتىنىڭ ەزٸنە’’, ’’ەل بٷلٸگٸ توبىقتى’’ دەپ تۋرا بيدە تۋعان جوق ەكەندٸگٸن تانىتتى. ال ەندٸ بٸزدەر كەلٸپ جالپىادامزاتتىق قۇندىلىقتارعا بەت بۇرعان بٷگٸنگٸ زاماندا ٶز تايپالارىمىز بەن رۋلارىمىزعا شاڭ تيگٸزبەي, جەر-كٶككە سىيعىزباي ماراپاتتاپ, سولاردى ٶزٸمٸزگە حالىق اتىنان بۇرىن ماقتانىش تۇتىپ مەز بولىپ جٷرگەنٸمٸزگە جول بولسىن?!..

اباي رۋ تٷگٸلٸ قازاقتان اسىپ, بٷكٸل ادامزاتتىق دەڭگەيگە كٶتەرٸلدٸ. وعان ’’ەكەنٸڭ بالاسى – ادامنىڭ دۇشپانى. ادامنىڭ بالاسى – باۋىرىڭ’’ دەگەن اسىل سٶزدەرٸ جارقىن دەلەل. سودان دا ابايدى بٸز, كەيبٸر زامانداستارىمىز جاڭساق پايىمداعانداي, ەرۋاقتارى ريزا بولعىر اقسوپىنىڭ زەۋزاتى, توبىقتىنىڭ بالاسى, قارادان شىققان سۇلتان قۇنانباي قاجىنىڭ ۇلى بولعاندىقتان, يا بولماسا ناعاشىسى مەن قايىن جۇرتى قاراكەسەك بولعاندىقتان پٸر تۇتپايمىز. اتانىڭ بالاسى ەمەس, الاشتىڭ بالاسى بولعاندىقتان پٸر تۇتامىز. حالقىنىڭ بالاسى بولا بٸلگەن ول, حالقىنىڭ داناسى دا بولا بٸلدٸ. ٶز حالقىنىڭ جاقسىسىن اسىرا بٸلگەن ول:

بولدى دا پارتييا,

ەل ٸشٸ جارىلدى.

ەۋرەمٸن مەن تىيا,

                            داۋىڭ مەن شارىڭدى, - دەپ, جامانىن دا جاسىرا المادى. ال ’’باس-باسىنا بي بولعان ٶڭكەيقيقىم, مٸنەكي, كەتٸردٸ عوي ەلدٸڭ سيقىن’’ دەگەن سٶزدەرٸ جٷزگە بٶلٸنٸپ جٷز شايىسقان, تايپاعا بٶلٸنٸپ تايتالاسقان, رۋعا بٶلٸنٸپ ۇستاسقان قانداستارىمىزعا بٷگٸن دە ساباق بولسا كەرەك-تٸ. ٶيتكەنٸ ول ’’مالىم – جانىمنىڭ ساداعاسى, جانىم – ارىمنىڭ ساداعاسى’’ دەپ بٸلەتٸن حالىقتىڭ ار-ۇياتى بولعان ەدٸ. سودان دا بٸز ونى الاشتىڭ ارى مەن ابىرويى دەيمٸز.

مىڭمەن جالعىز الىسقان ابايدىڭ ٶمٸرلٸك جەنە ەدەبي جولى سوقتىقپالى دا سوقپاقسىز بولعاندىعىن بٸز, ەرينە, ونىڭ ٶز شىعارمالارىنان جەنە ۇلى مۇحاڭنىڭ ەڭسەلٸ ەپوپەياسىنان وقىپ بٸلدٸك. دەسەك تە, كٶزٸ تٸرٸسٸندە ٶز ٶلەڭدەرٸنٸڭ بٸردە-بٸر جارييالانىمى مەن باسىلىمىن كٶرمەگەن, جازمىشتىڭ مازاعى مەن تاعدىردىڭ تەلكەگٸنە ۇشىراعان ونىڭ شىعارماشىلىق كٷش-قۋاتىنا تاعى بٸر مەرتە قالايشا تاڭ قالماسسىڭ?! تولىقتاي دەرلٸك شىعارماشىلىق جالعىزدىقتا (قاسىندا, ەرينە عوي, تەڭ كەلەتٸن ەشكٸم جوق بولاتىن) جٷرٸپ كٷرەسكەن, قالام ۇستاعان, اقىلىن ايتقان, ول از دەسەڭٸز – ەكسپەريمەنت جاساعان ونىڭ كٷشتٸ دە ٶمٸرشەڭ رۋحىنا ەرٸكسٸز باس يەسٸڭ.

ابايدىڭ كٶزٸ تٸرٸسٸندە كٶرگەن كٶرەشەگٸ ازداي, ٶزٸ دٷنيەدەن ٶتكەننەن كەيٸنگٸ تاعدىرى دا كٷردەلٸ بولدى. ول قۇبىلىپ وتىراتىن يدەولوگييالىق جەنە ەلەۋمەتتٸك سيتۋاتسييالارعا سەيكەس بٸردە تالايلى, ەندٸ بٸردە تالايسىز بولىپ الما-كەزەك اۋىسقان كٷي تانىتتى. دەگەنمەن دە ۇلتتىق رۋحاني ٶزٸن-ٶزٸ تانۋ زەردەسٸندە بٸرتٸن-بٸرتٸن ٶزٸنە لايىقتى ورنىن الدى. ەندٸگٸ ابايدى تانۋدا ساياسات ىقپالىنان, ۋاقىت قىسپاعىنان سىتىلىپ شىققان شاقتا ازات ەلدٸڭ ازات ويىمەن, ازات جٷرەگٸمەن, ازات زەردەسٸمەن ابايدى قايتا وقىپ, قايتا تانۋعا تيٸستٸمٸز.

سونداي-اق ابايدىڭ ەدەبي شىعارماشىلىعى قازاق ەلٸنەن تىسقارى جەرلەرگە دە كٸبٸرتٸكتەپ, باياۋلاپ شىقتى. اۋدارمالارى ەلسٸز بولدى جەنە تٷپنۇسقاعا پاراپار كەلمەيتٸن. دٷبەرا جاعداي قالىپتاcتى: قازٸرگٸ زامانعى قازاق ەدەبيەتٸنٸڭ مويىندالعان نەگٸزٸن قالاۋشى ورىسشا سٶيلەپ كەتە المادى دا, ابايمەن ەلسٸز, ەسكٸرگەن تەرجٸمالار ارقىلى تانىسقىسى كەلگەندەردٸڭ بەرٸنٸڭ بويىندا توسىرقاۋشىلىق پەن سەنٸمسٸزدٸك تۋعىزدى. وسىدان كەلٸپ ەسكٸ تەرجٸمالاردى قايتا قاراۋ قاجەتتٸلٸگٸ تۋىندادى. سونىڭ سەتٸ بٸرتٸن-بٸرتٸن تٷسٸپ كەلە جاتقان سيياقتى. رەسپۋبليكامىزدا دا, رەسەيدە دە اۋدارماشىلاردىڭ جاڭا لەگٸ كەلٸپ قوسىلدى. سٶز جوق, اباي باسقا تٸلدەرگە كٶبٸنە ورىس تٸلٸ ارقىلى ٶتەدٸ.

بٷگٸن تاڭدا اباي اعىلشىنشا, فرانتسۋزشا, قىتايشا سٶيلەي باستادى. الاشتىڭ ابايى ادامزاتتىڭ ابايىنا اينالىپ, يۋنەسكو شەڭبەرٸندە ونىڭ بٸر جارىم عاسىرلىق مەرەيتويىن وسىدان 20 جىل بۇرىن بٷكٸل ەلەم اتاپ ٶتتٸ. ابايدىڭ كٶپتەگەن تٸلدە سٶيلەگەنٸ, ونى تٶرتكٸل دٷنيەنٸڭ تاني باستاعانى عانيبەت. الايدا ابايدىڭ تٸلٸندە ەڭ ەۋەلٸ ٶزٸمٸزدٸڭ سٶيلەگەنٸمٸز جٶن. ابايدى ەڭ ەۋەلٸ ٶزٸمٸزدٸڭ تانىپ-بٸلۋٸمٸز لەزٸم. ٶيتكەنٸ, ابايدى تانۋ دەگەنٸمٸز ٶزٸمٸزدٸ ٶزٸمٸز تانۋ بولىپ شىعادى. ابايتانۋ – الاشتانۋ.

ابايتانۋ

تٷن-تٷنەكتە جارق ەتكەن ول بٸر مازداق,

وت پەن نۇردان جارالعان بولمىس عاجاپ.

جول نۇسقاماق ماقسۇتپەن قايران جۇرتقا,

سان قيىردى شولادى ويشىل قازاق.

مەشەۋلٸكتٸڭ سٶگٸلتٸپ قابىرعاسىن,

سەلت ەتكٸزگەن مٷلگٸگەن عاسىرلاسىن.

قالىڭ ەلٸن ۇيقىدان وياتام دەپ,

دابىل قاعىپ ٶتكٸزگەن عۇمىر جاسىن.

جٷگٸنگەن كەپ الدىنا ۇرپاق تالاي,

ەدٸل سٶزٸن ايتقان ول بۇلتاقتاماي.

سوقتىقپالى, سوقپاقسىز جول كەزدەسسە,

تٶتەپ بەرگەن تايقىماي, سىرعاقتاماي.

ارقا سٷيەپ تالاپ پەن ىجديھاتقا,

وي-تولعامىن تٷسٸرگەن قۇسني حاتقا.

«عاقلييادان» باستالعان شىندىقتانۋ,

ۇلاسىپتى «عاقليات-تاسديقاتقا».

بولماسام دا بولام دەپ ۇقساپ باقتىم,

كەۋسار جىرعا باس قويدىم – سۋساپ قاپپىن...

دەپ بٸر شىعىس شىنارى قولداعانداي,

دالا كەزسەم, تاۋ كەزسەم – ىرعاق تاپتىم.

جىلى جٷرەك, ٸزگٸ جان اقىلعا باي,

باسالقىلى ەر سٶزٸ جارقىن قانداي!

بٸر نويانىڭ بولسام مەن جارار ەدٸ,

ٶلەڭ-سٶزدٸڭ پاتشاسى, حاكٸم اباي?!..

كەتسە جاسىپ قايرات پەن قالعىپ نامىس,

قايراققا ساپ نەگە بٸز جانىمايمىز?

ٶزٸمٸزدٸ ٶزگەدەن تانىعانشا,

ٶزٸمٸزدەن نەگە بٸز تانىمايمىز?..

ەرتەڭٸنە كٶز تاستاپ سەنٸممەنەن,

بار كەمتٸگٸن كٶتەرگەن تٶزٸممەنەن.

ٶز بويىنا سىيعىزسا بار ەلەمدٸ,

ٶز ەلٸنەن بوي تارتىپ بەزٸنبەگەن.

تەرەڭ بٸلٸپ ەكەنٸن دالا مۇڭدى,

شۋاعىنا بٶلەگەن سانا نۇرلى.

ٶز حالقىنىڭ بالاسى بولا بٸلگەن,

ٶز حالقىنىڭ داناسى بولا بٸلدٸ.

شەر-شەمەنٸڭ, قايعىڭ مەن مۇڭ-زارىڭ دا,

ارمانىڭ مەن مۇراتىڭ, اڭسارىڭ دا,

كٷدٸگٸڭ مەن كٷمەنٸڭ, ٷمٸتٸڭ مەن

سەنٸمٸڭ دە – ابايدىڭ جىرلارىندا.

اسىل مۇرات – بىقسىماي لاۋلاي جانۋ,

ادامزاتتىڭ كٶشٸنەن قالماي دامۋ.

الاش ٶزٸن ابايسىز تاني الماس,

الاشتانۋ دەگەنٸم ابايتانۋ!

سەبيت بەكسەيٸت,

اقىن, قازاقستان جازۋشىلار

وداعىنىڭ مٷشەسٸ, تٷركسويدىڭ

«ۇلى تٷرٸك قىرانى» مەدالٸنٸڭ

يەگەرٸ.

ۇلت پورتالى