«Óziniń kúreskerlik kúshine senbegen halyq ta, adam da
eshqashan ómirlik báigesin qolǵa túsire almaidy».
Álihan Bókeihan.
Aitpasa sózdiń atasy óledi.
Qazaq ulty básekege qabiletti, iaǵni ózine tiesili ulttyq báigege, máńgilik muraly oljaǵa ie bolýǵa qol jetkizý jolynda san qily taǵdyrdy bastan keshti. Sol kezeńderde ultymyz Álihannyń: «Básekeli talas-tartysty kúres joq bolsa, ómir abaqtyǵa ainalar edi» degen qanatty sózinen airyqsha kúsh aldy. Al biz, qazaq qaýymdastyǵy, búgingi tańda sol támsildegi tiri qalǵan, biraq qorǵansyz kúide júrgen balapandar sekildimiz... Ultsyz, teksiz, dármensiz, áljýaz, jumyssyz, úisiz, kúisiz, eń kedei... keýdemnen shyqpashy janym, shyqpashymen ǵana ómir keship jatyrmyz. Qazaq urpaǵyn ózge ult-ulystyń aiaǵyna tek jyǵyp berýden, onyń ulttyq rýhyn tirilýge jibermei, oi-sanasyn quldyqtan shyǵarmai janshýdan ári asa almai otyrǵan elmiz. Bul – tarihi fakt. Bul – álemge aian. Bul – aidan da anyq aqiqat.
Aitalyq, biz Táýelsizdikti jariia etkennen keiingi 26 jyl ishinde qoldaý men qorǵaýǵa asa zárý keshegi balapandar qazir qarlyǵash emes, ult, halyq, urpaq, shákirt qamy degende suńǵyla qyrandarǵa, janyn qiiar kókjal kúreskerlerge jappai ainalyp úlgerýimiz kerek edi. Qazaq halqy ónegeliliktiń shamshyraǵy ári temirqazyǵyna ainalýy aýadai qajet edi. Sonda ǵana HHI ǵasyrda táýelsiz eldigimiz ben qaharman ulttyǵymyzdyń máńgilik negizgi araily tańy alańsyz dárejede jarqyrap atýshy edi. Ázirge, ókinishke qarai, qudiretti igilikteri men izgilikteri zor shýaqty tańynyń bul aýyly qashyq... Bizdiń bilik qazaqtyń múddesimen sanasyp otyrǵan joq. Óitkeni óz ultyn, óz halqyn qalmaq tiiptes aiaýsyz tonaýshy urlar men qorlaýshy qasapshylardyń memleketin jasaqtadyq. Ultsyz, bilimsiz, biliksiz, tárbiesiz, teksiz, ar-namyssyz... bolǵandyqtan qazaq respýblikasyn ornyqtyrýǵa eshqandai da jol joq. Ulttyq utqyr ustahananyń tabantasyn ozyq dárejede qalaý men utqyr qalyptastyrýǵa jol ashylar emes.
Áitse de, erte me álde kesh pe, keleshektegi esti de tekti, kemel de suńǵyla ultshyl qyrandar «Ultyna, jurtyna qyzmet etý – bilimnen emes, minezden» degen Álihan kósemniń uly sóziniń shynaiy máni men maǵynasyn tereń túsinetinine, ony is-júzine minsiz asyratynyna sengimiz keledi. El kúreskerligi orasan zor ultshyl Erimen ǵana eńseli. El, ult úshin sińirgen qajymas qaisar ónegeli eńbegimen baǵalanady.
Sol sebepten de búgingi táýelsiz atanǵan eldik, ulttyq taǵdyrǵa qatysty, hám ul-qyzdarymyz ben shákirtterimizdiń taǵdyryna qatysty, eń kókeitesti de, eń túitkildi de, ózekti de ótkir taǵdyrsheshti máselelerge bailanysty otyzǵa jýyq janaiqaily Ashyq Hat pen Úreili Úndeýdiń jazylǵan mátinderin buqaralyq aqparat quraldary jarysa jariia etýge qol jetkizippiz. Rasynda da kúres 1959 jyldan bastaý alǵan keshegi qyzyl imperiia orta mektepti bitirgen qazaq balalaryn mal sońynan shyǵarmai, máńgúrttik pen keshelikke jyǵýdy, malǵa ainaldyrýdy ustanǵan solaqai saiasattyń kúshin qaitken kúnde de toqtatýǵa baǵyttalǵan kúresten bastalyp edi. Keiin ulttyq kúrestiń aýqymy men ómirlik mańyzy orasan zor túitkildi ulttyq máselelerge aýysty jáne onyń qoǵamdaǵy yqpaly kúsheie tústi. Mysaly, solardyń keibireýlerin ǵana atap ketkenimizdiń eshqandaida ábestigi bola qoimas. Sonymen olar:
– «Anasyz – bala joq, Balasyz – qoǵam joq» jetim-tastandy balalardyń sanynyń kóbeiýine qatysty jáne basqa da kóptegen ult taǵdyryna, ásirese áiel taǵdyryna qatysty ózekti ótkir máselelerdiń shekten tys ýshyǵyp bara jatqandyǵyna bailanysty Ashyq Hat;
– «Aral qasireti – Adamzat qasireti»;
– «Qart Torǵaidyń qarǵysyna ushyramaiyq!» bes oblystyń jabylýyna bailanysty Ashyq Hat;
– «Jerdi satý – Otandy satý» nemese «Jer kimniń kim ekenin anyq aiqyndaidy»;
– «Qazaq halqy týberkýlezden qalai qyrylyp jatyr?», «Týberkýlez proglotit kazahov razedaia kak cherv»;
– «Saǵaq úzbes máńgúrt ustaz kimge tiimdi? nemese Janqiiar halyqshyl naǵyz ustaz qashan qaýlaidy?»;
– «Álem Túrki, birigińder!»;
– «Qyz tárbiesi – ult tárbiesi»;
– «Asyldan, qazaq!»;
– «Kitap oqýdan tyiylsaq, oi oilaýdan da tyiylamyz»... siiaqty basqa da kóptegen ózekti ulttyq máseleler jaiynda jan-jaqty tolyq jazylǵan Ashyq Hattar, Úndeý Hattar buqaralyq aqparat quraldary betterinde jaryq kórdi.
Alaida, osy siiaqty máselelerge qatysty barlyǵy 30-ǵa jýyq taǵdyrsheshti ulttyq strategiialyq máselelerdiń bet-pernesin aishyqtap asha otyryp, Ashyq Hat pen Úreili Úndeýlerdi jaryqqa shyǵarý, bul – jeńil sharýa emes. Bul – shyndyǵynda qiiamet-qaiymdy másele. Bul – tek aitýǵa ǵana ońai... Ái, biraq...
Áitse de bilik óńsheń kózboiaý Uranshyldyqty, Dańǵazashyldyqty, Naýqanshyldyqty ozdyra bilýden aldymyzǵa jan salmai ozyq shyǵýdyń rekordtyq obyr úrdisterin erekshe tyńǵylyqty dárejede ornyqtyrdyq. Endigi jerde, keleshek qazaq elinde Jalǵandyqpen ushynýdan jazylar, Ótirikpen tushynýdan arylar adal da taza, ádiletti de qaiyrymdy, jalpyhalyqtyq qoǵamdyq qurylymy jasaqtalar kúni týar ma eken?.. Kim týǵyzady? Qashan?
Árine, ol kezeńdegi qasań qoǵamymyzda osynshama ulttyq halyqtyq is-sharalardy kedergisiz op-ońai jolmen buqaralyq aqparat quraldary arqyly jariia ete salýdyń ózi múlde múmkin emes edi. Qorlaýshy soraqylyq qiiamet-qaiymy zor edi ǵoi. Basqan iziń, sóilegen sózińdi naqaqtan qaralap, qoldan jaý jasap, esepke tizetin bolǵandyqtan ańdýshy men azapqa salýshy qyraǵy kúide bolǵany aqiqat. Sol sebepten de san alýan qiiamet-qaiymnyń nebir soraqy túrlerin bastan ótkerdik. Shynaiy ómirlik shyndyq jańǵaq siiaqty: súiegi qatty, dáni tátti. Endeshe kieli jer, qasietti el degende, hám ult, urpaq qamy degende janyn qiia biletin, adal týǵan shynaiy daryn ieleri jaǵdaidyń aýyr-jeńilin tańdamaityny, qolda bailyqtyń baryna, joǵyna qaramaityny, qajetti bapty kútip jatpaityny daýsyz.
Osyǵan bailanysty Júsip Balasaǵun: «Óz paidańdy oilama, el paidasyn oila, óz paidań sonyń ishinde» dese, al danyshpan Abai hakim: «Ózińde barmen kózge uryp, artylam deme ózgeden», – deitin úlgili ónegesi orasan zor bul ómirlik ǵaqliiattary kim-kimge bolsa da eń uly palsafa emes pe?! Iá, shyndyǵyna kelgende, aqyl-esi túzý, esti de tekti, kemel adamǵa dál solai ekeni aqiqat.
Moldaǵali MATQAN
Halyqaralyq Mustafa Kemal Atatúrik atyndaǵy
Altyn medaldiń iegeri, qoǵam qairatkeri,
pýblitsist-jazýshy, akademik.
