«ٶزٸنٸڭ كٷرەسكەرلٸك كٷشٸنە سەنبەگەن حالىق تا, ادام دا
ەشقاشان ٶمٸرلٸك بەيگەسٸن قولعا تٷسٸرە المايدى».
ەليحان بٶكەيحان.
ايتپاسا سٶزدٸڭ اتاسى ٶلەدٸ.
قازاق ۇلتى بەسەكەگە قابٸلەتتٸ, ياعني ٶزٸنە تيەسٸلٸ ۇلتتىق بەيگەگە, مەڭگٸلٸك مۇرالى ولجاعا يە بولۋعا قول جەتكٸزۋ جولىندا سان قيلى تاعدىردى باستان كەشتٸ. سول كەزەڭدەردە ۇلتىمىز ەليحاننىڭ: «بەسەكەلٸ تالاس-تارتىستى كٷرەس جوق بولسا, ٶمٸر اباقتىعا اينالار ەدٸ» دەگەن قاناتتى سٶزٸنەن ايرىقشا كٷش الدى. ال بٸز, قازاق قاۋىمداستىعى, بٷگٸنگٸ تاڭدا سول تەمسٸلدەگٸ تٸرٸ قالعان, بٸراق قورعانسىز كٷيدە جٷرگەن بالاپاندار سەكٸلدٸمٸز... ۇلتسىز, تەكسٸز, دەرمەنسٸز, ەلجۋاز, جۇمىسسىز, ٷيسٸز, كٷيسٸز, ەڭ كەدەي... كەۋدەمنەن شىقپاشى جانىم, شىقپاشىمەن عانا ٶمٸر كەشٸپ جاتىرمىز. قازاق ۇرپاعىن ٶزگە ۇلت-ۇلىستىڭ اياعىنا تەك جىعىپ بەرۋدەن, ونىڭ ۇلتتىق رۋحىن تٸرٸلۋگە جٸبەرمەي, وي-ساناسىن قۇلدىقتان شىعارماي جانشۋدان ەرٸ اسا الماي وتىرعان ەلمٸز. بۇل – تاريحي فاكت. بۇل – ەلەمگە ايان. بۇل – ايدان دا انىق اقيقات.
ايتالىق, بٸز تەۋەلسٸزدٸكتٸ جارييا ەتكەننەن كەيٸنگٸ 26 جىل ٸشٸندە قولداۋ مەن قورعاۋعا اسا زەرۋ كەشەگٸ بالاپاندار قازٸر قارلىعاش ەمەس, ۇلت, حالىق, ۇرپاق, شەكٸرت قامى دەگەندە سۇڭعىلا قىراندارعا, جانىن قييار كٶكجال كٷرەسكەرلەرگە جاپپاي اينالىپ ٷلگەرۋٸمٸز كەرەك ەدٸ. قازاق حالقى ٶنەگەلٸلٸكتٸڭ شامشىراعى ەرٸ تەمٸرقازىعىنا اينالۋى اۋاداي قاجەت ەدٸ. سوندا عانا ححٸ عاسىردا تەۋەلسٸز ەلدٸگٸمٸز بەن قاھارمان ۇلتتىعىمىزدىڭ مەڭگٸلٸك نەگٸزگٸ ارايلى تاڭى الاڭسىز دەرەجەدە جارقىراپ اتۋشى ەدٸ. ەزٸرگە, ٶكٸنٸشكە قاراي, قۇدٸرەتتٸ يگٸلٸكتەرٸ مەن ٸزگٸلٸكتەرٸ زور شۋاقتى تاڭىنىڭ بۇل اۋىلى قاشىق... بٸزدٸڭ بيلٸك قازاقتىڭ مٷددەسٸمەن ساناسىپ وتىرعان جوق. ٶيتكەنٸ ٶز ۇلتىن, ٶز حالقىن قالماق تيٸپتەس اياۋسىز توناۋشى ۇرلار مەن قورلاۋشى قاساپشىلاردىڭ مەملەكەتٸن جاساقتادىق. ۇلتسىز, بٸلٸمسٸز, بٸلٸكسٸز, تەربيەسٸز, تەكسٸز, ار-نامىسسىز... بولعاندىقتان قازاق رەسپۋبليكاسىن ورنىقتىرۋعا ەشقانداي دا جول جوق. ۇلتتىق ۇتقىر ۇستاحانانىڭ تابانتاسىن وزىق دەرەجەدە قالاۋ مەن ۇتقىر قالىپتاستىرۋعا جول اشىلار ەمەس.
ەيتسە دە, ەرتە مە ەلدە كەش پە, كەلەشەكتەگٸ ەستٸ دە تەكتٸ, كەمەل دە سۇڭعىلا ۇلتشىل قىراندار «ۇلتىنا, جۇرتىنا قىزمەت ەتۋ – بٸلٸمنەن ەمەس, مٸنەزدەن» دەگەن ەليحان كٶسەمنٸڭ ۇلى سٶزٸنٸڭ شىنايى مەنٸ مەن ماعىناسىن تەرەڭ تٷسٸنەتٸنٸنە, ونى ٸس-جٷزٸنە مٸنسٸز اسىراتىنىنا سەنگٸمٸز كەلەدٸ. ەل كٷرەسكەرلٸگٸ وراسان زور ۇلتشىل ەرٸمەن عانا ەڭسەلٸ. ەل, ۇلت ٷشٸن سٸڭٸرگەن قاجىماس قايسار ٶنەگەلٸ ەڭبەگٸمەن باعالانادى.
سول سەبەپتەن دە بٷگٸنگٸ تەۋەلسٸز اتانعان ەلدٸك, ۇلتتىق تاعدىرعا قاتىستى, ھەم ۇل-قىزدارىمىز بەن شەكٸرتتەرٸمٸزدٸڭ تاعدىرىنا قاتىستى, ەڭ كٶكەيتەستٸ دە, ەڭ تٷيتكٸلدٸ دە, ٶزەكتٸ دە ٶتكٸر تاعدىرشەشتٸ مەسەلەلەرگە بايلانىستى وتىزعا جۋىق جانايقايلى اشىق حات پەن ٷرەيلٸ ٷندەۋدٸڭ جازىلعان مەتٸندەرٸن بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى جارىسا جارييا ەتۋگە قول جەتكٸزٸپپٸز. راسىندا دا كٷرەس 1959 جىلدان باستاۋ العان كەشەگٸ قىزىل يمپەرييا ورتا مەكتەپتٸ بٸتٸرگەن قازاق بالالارىن مال سوڭىنان شىعارماي, مەڭگٷرتتٸك پەن كەششەلٸككە جىعۋدى, مالعا اينالدىرۋدى ۇستانعان سولاقاي ساياساتتىڭ كٷشٸن قايتكەن كٷندە دە توقتاتۋعا باعىتتالعان كٷرەستەن باستالىپ ەدٸ. كەيٸن ۇلتتىق كٷرەستٸڭ اۋقىمى مەن ٶمٸرلٸك ماڭىزى وراسان زور تٷيتكٸلدٸ ۇلتتىق مەسەلەلەرگە اۋىستى جەنە ونىڭ قوعامداعى ىقپالى كٷشەيە تٷستٸ. مىسالى, سولاردىڭ كەيبٸرەۋلەرٸن عانا اتاپ كەتكەنٸمٸزدٸڭ ەشقاندايدا ەبەستٸگٸ بولا قويماس. سونىمەن ولار:
– «اناسىز – بالا جوق, بالاسىز – قوعام جوق» جەتٸم-تاستاندى بالالاردىڭ سانىنىڭ كٶبەيۋٸنە قاتىستى جەنە باسقا دا كٶپتەگەن ۇلت تاعدىرىنا, ەسٸرەسە ەيەل تاعدىرىنا قاتىستى ٶزەكتٸ ٶتكٸر مەسەلەلەردٸڭ شەكتەن تىس ۋشىعىپ بارا جاتقاندىعىنا بايلانىستى اشىق حات;
– «ارال قاسٸرەتٸ – ادامزات قاسٸرەتٸ»;
– «قارت تورعايدىڭ قارعىسىنا ۇشىرامايىق!» بەس وبلىستىڭ جابىلۋىنا بايلانىستى اشىق حات;
– «جەردٸ ساتۋ – وتاندى ساتۋ» نەمەسە «جەر كٸمنٸڭ كٸم ەكەنٸن انىق ايقىندايدى»;
– «قازاق حالقى تۋبەركۋلەزدەن قالاي قىرىلىپ جاتىر?», «تۋبەركۋلەز پروگلوتيت كازاحوۆ رازەدايا كاك چەرۆ»;
– «ساعاق ٷزبەس مەڭگٷرت ۇستاز كٸمگە تيٸمدٸ? نەمەسە جانقييار حالىقشىل ناعىز ۇستاز قاشان قاۋلايدى?»;
– «ەلەم تٷركٸ, بٸرٸگٸڭدەر!»;
– «قىز تەربيەسٸ – ۇلت تەربيەسٸ»;
– «اسىلدان, قازاق!»;
– «كٸتاپ وقۋدان تىيىلساق, وي ويلاۋدان دا تىيىلامىز»... سيياقتى باسقا دا كٶپتەگەن ٶزەكتٸ ۇلتتىق مەسەلەلەر جايىندا جان-جاقتى تولىق جازىلعان اشىق حاتتار, ٷندەۋ حاتتار بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى بەتتەرٸندە جارىق كٶردٸ.
الايدا, وسى سيياقتى مەسەلەلەرگە قاتىستى بارلىعى 30-عا جۋىق تاعدىرشەشتٸ ۇلتتىق ستراتەگييالىق مەسەلەلەردٸڭ بەت-پەرنەسٸن ايشىقتاپ اشا وتىرىپ, اشىق حات پەن ٷرەيلٸ ٷندەۋلەردٸ جارىققا شىعارۋ, بۇل – جەڭٸل شارۋا ەمەس. بۇل – شىندىعىندا قييامەت-قايىمدى مەسەلە. بۇل – تەك ايتۋعا عانا وڭاي... ەي, بٸراق...
ەيتسە دە بيلٸك ٶڭشەڭ كٶزبوياۋ ۇرانشىلدىقتى, داڭعازاشىلدىقتى, ناۋقانشىلدىقتى وزدىرا بٸلۋدەن الدىمىزعا جان سالماي وزىق شىعۋدىڭ رەكوردتىق وبىر ٷردٸستەرٸن ەرەكشە تىڭعىلىقتى دەرەجەدە ورنىقتىردىق. ەندٸگٸ جەردە, كەلەشەك قازاق ەلٸندە جالعاندىقپەن ۇشىنۋدان جازىلار, ٶتٸرٸكپەن تۇششىنۋدان ارىلار ادال دا تازا, ەدٸلەتتٸ دە قايىرىمدى, جالپىحالىقتىق قوعامدىق قۇرىلىمى جاساقتالار كٷنٸ تۋار ما ەكەن?.. كٸم تۋعىزادى? قاشان?
ەرينە, ول كەزەڭدەگٸ قاساڭ قوعامىمىزدا وسىنشاما ۇلتتىق حالىقتىق ٸس-شارالاردى كەدەرگٸسٸز وپ-وڭاي جولمەن بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى ارقىلى جارييا ەتە سالۋدىڭ ٶزٸ مٷلدە مٷمكٸن ەمەس ەدٸ. قورلاۋشى سوراقىلىق قييامەت-قايىمى زور ەدٸ عوي. باسقان ٸزٸڭ, سٶيلەگەن سٶزٸڭدٸ ناقاقتان قارالاپ, قولدان جاۋ جاساپ, ەسەپكە تٸزەتٸن بولعاندىقتان اڭدۋشى مەن ازاپقا سالۋشى قىراعى كٷيدە بولعانى اقيقات. سول سەبەپتەن دە سان الۋان قييامەت-قايىمنىڭ نەبٸر سوراقى تٷرلەرٸن باستان ٶتكەردٸك. شىنايى ٶمٸرلٸك شىندىق جاڭعاق سيياقتى: سٷيەگٸ قاتتى, دەنٸ تەتتٸ. ەندەشە كيەلٸ جەر, قاسيەتتٸ ەل دەگەندە, ھەم ۇلت, ۇرپاق قامى دەگەندە جانىن قييا بٸلەتٸن, ادال تۋعان شىنايى دارىن يەلەرٸ جاعدايدىڭ اۋىر-جەڭٸلٸن تاڭدامايتىنى, قولدا بايلىقتىڭ بارىنا, جوعىنا قارامايتىنى, قاجەتتٸ باپتى كٷتٸپ جاتپايتىنى داۋسىز.
وسىعان بايلانىستى جٷسٸپ بالاساعۇن: «ٶز پايداڭدى ويلاما, ەل پايداسىن ويلا, ٶز پايداڭ سونىڭ ٸشٸندە» دەسە, ال دانىشپان اباي حاكٸم: «ٶزٸڭدە بارمەن كٶزگە ۇرىپ, ارتىلام دەمە ٶزگەدەن», – دەيتٸن ٷلگٸلٸ ٶنەگەسٸ وراسان زور بۇل ٶمٸرلٸك عاقليياتتارى كٸم-كٸمگە بولسا دا ەڭ ۇلى پالسافا ەمەس پە?! يە, شىندىعىنا كەلگەندە, اقىل-ەسٸ تٷزۋ, ەستٸ دە تەكتٸ, كەمەل ادامعا دەل سولاي ەكەنٸ اقيقات.
مولداعالي ماتقان
حالىقارالىق مۇستافا كەمال اتاتٷرٸك اتىنداعى
التىن مەدالدٸڭ يەگەرٸ, قوعام قايراتكەرٸ,
پۋبليتسيست-جازۋشى, اكادەميك.
